بعد از فروپاشي اتحاد شوروي و پيمان ورشو، غرب به تصور اينكه فروپاشي رقيب به معني صلابت وقدرت غرب ونقطه آغازي بر ظهور جهان تك قطبي است، گسترش پيمان آتلانتيك شمالي يا ناتو به شرق – اروپاي شرقي، قفقاز و آسياي مركزي- را در دستور كار خود قرار داد تا با حضور مستقيم در مناطق ياد شده، سيطره جهاني خود را تحكيم بخشد و هر گونه نيروي احتمالي بازدارنده ومخالفي را تحت كنترل درآورده از نزديك براي فروپاشي هاي ديگر در روسيه و محاصره ايران از شمال وشرق و افزايش فشار بر ايران در مرزهاي شمالي كشور اقدام كند.
اين مسئله از اين نظر هم اهميت داشت كه مناطق خليج فارس و درياي خزر داراي ذخاير بزرگ نفتي هستند كه غرب شديدا نيازمند واردات آن هاست. از سوي ديگر غرب اعمال فشار بيشتر بر ايران را براي تامين امنيت دوست نزديكش رژيم صهيونيستي نياز داشت.
در اين زمان، باتوجه به آشفتگي هاي بعداز فروپاشي و بحران اقتصادي، فدراسيون روسيه چندان قادر نبود كه در مسائل جهاني و منطقه اي ايفاي نقش كند و اين كشور به يك بازيگر منفعل تبديل شده بود كه در برابر دريافت برخي هداياي غرب، در مقابل گسترش ناتو به اروپاي شرقي و يا حضور نيروهاي آمريكائي در آسياي مركزي به بهانه مبارزه با حكومت طالبان يا حضور بن لادن در افغانستان سكوت مي نمود.
در عين حال به زودي دولت هاي بزرگ آسيائي و اوراسيائي مانند چين و روسيه با اقدامات غرب در شرق اروپا، قفقاز و آسياي مركزي به مقابله برخاستندو با بهبودي شرايط اقتصادي در روسيه و رشد و توسعه اقتصادي در چين اين دولت ها سازمان پيمان شانگهاي را كه برخي از كشورهاي آسياي مركزي نيز در آن عضويت دارند بنياد نهادند.
در زمان تشكيل اين سازمان غربي ها فكر نمي كردند كه اين سازمان بتواند نقش امنيتي و دفاعي مهمي در مقابل ناتو ايفا كند و بنابراين ايستادگي زيادي در مقابل تشكيل آن از سوي آنها صورت نگرفت. اما بعدا و به ويژه زماني كه ايران و هند به عنوان عضو ناظر وارد آن گرديدند و با توجه به اينكه آندو در آينده به صورت عضو رسمي در خواهند آمد، در مقابل آن قرار گرفتند.
پيمان شانگهاي سپس با حساسيت نسبت به حضور نيروهاي غربي در آسياي مركزي هشدار داد و از آنان خواست كه منطقه را ترك كنند.
گسترش اهميت و ايفاي نقش اين پيمان هم زمان با تغيير و تحولات جهاني و منطقه اي در سال هاي گذشته و تحليل و بررسي رويداد هاي احتمالي آينده جهاني اين نكته را به ما تاكيد ميكند كه پيمان شانگهاي در حال تبديل شدن به وزنه تعادلي در برابر پيمان ناتو بوده و آرام آرام اين ايده تقويت مي شود كه به مرور زمان آرزوهاي غرب در مورد سلطه بلامنازع بر جهان جاي خودرا به كابوس غلطيدن در سراشيبي سقوط وزوال ميدهد. زيرا با توجه به اين كه در چهار قدرت نامبرده -روسيه، چين، ايران و هند - پتانسيل ضد غربي همراه با شناخت اهداف استعماري و راهبردهاي جهاني غرب و درك اين مطب وجود دارد كه در صورت تلاش اين چهار قدرت براي همكاري هاي استراتژيك با يكديگر و اهميت استراتژيك منطقه به هم پيوسته آسياي شرقي تا اوراسيا و آسياي مركزي و خليج فارس غرب هرگز نخواهد توانست نه تنها به اهداف خود درمناطق پيش گفته دست يابد، بلكه خلع يد از غرب در اين مناطق بحران هاي غير قابل كنترلي را كه اصل موجوديتش را تهديد ميكند ايجاد خواهد كرد.
بنابراين تلاش هاي عجولانه امروزه غرب به ويژه آمريكا براي گسترش ناتو به شرق و عبوردادن آن از مناطق اروپاي شرقي، قفقازجنوبي، آسياي مركزي و كشورهاي افغانستان و پاكستان براي كسب اطمينان از عدم شكل گيري هرگونه اتحاد استراتژيك ميان چهار قدرت نامبرده از طريق دوركردن آنها از يكديگر، حائل شدن ميان سه كشور ديگر و ايران و در نتيجه حصول اطمينان از ادامه جريان انرژي منطقه به سمت غرب، حضور در كنار مرزهاي روسيه و چين و توطئه چيني عليه آنها و از جمله تقويت نيروهاي گريز از مركز و تلاش براي فروپاشي اين دو كشور صورت ميگيرد.
بنابراين درحالي كه غرب و به ويژه آمريكا پس از فروپاشي اتحاد شوروي ابتكار عمل را در دست گرفته و يك استراتژي فعال در رابطه با قضاياي جهاني داشت، امروزه و بعد از عدم كاميابي هاي بسيار در قضيه عراق و افغانستان كه زماني برخي از تحليل گران آن را آغاز كاميابي هاي جهاني آمريكا قلمداد مينمودند، به حال انفعال افتاده و تنها براي فرانرسيدن روز سياه براي خود و جلوگيري از سقوط در تكاپو است و گسترش ناتو به شرق و استقرار سپر دفاع موشكي در اروپا را تعقيب مي كند.
