تعريف
اصطلاح "اطلاع رساني" مدتي است كه براي ما آشنا است در نشريه: Annual Review of Information Science روبرت.س. تايلور تحت عنوان "جنبه هاي حرفه اي دانش اطلاع رساني و تكنولوژي" سه تعريف براي دانش اطلاع رساني آورده است. اين سه تعريف داراي نكات مشتركي هستند اما هر يك به نكته اي خاص تاكيد بيشتري كرده اند. تعريفي كه خواهيم داد از تركيب اين سه تعريف بدست آمده است.
دانش اطلاع رساني عبارت است از رشته اي علمي كه درباره كيفيت و كاربرد اطلاعات، نيروهاي حاكم بر جريان اطلاعات و همه ابزارهاي آماده سازي اطلاعات براي دسترسي و استفاده مطلوب، تحقيق ميكند.
كار دانش اطلاع رساني پرداختن به آن بخشي از دانش است كه به توليد گردآوري، سازمان دهي، ذخيره، بازيابي، ترجمه، انتقال، تبديل، كاربرد اطلاعات مربوط ميشود. دانش اطلاع رساني همچنين درباره ارائه اطلاعات به روش طبيعي و مصنوعي و كاربرد قالب ها براي انتقال كامل اطلاعات و شيوه هاي آماده سازي اطلاعات و ابزارهاي و فن هاي آن مانند ماشين هاي حسابگر و روش هاي برنامه ريزي آن به پژوهش ميپردازد.
دانش اطلاع رساني علمي است تركيبي كه به رشته هاي ديگر مثل رياضيات، منطق، زبان شناسي، فن ماشين هاي حسابگر، تحقيق در عمليات و هنر گرافيك، ارتباطات، دانش كتابداري، مديريت و ساير رشته هاي مشابه نيز بستگي دارد.
اين علم هم داراي جنبه نظري است كه موضوع را صرف نظر از كاربرد آن به مطالعه ميگيرد و هم داراي جنبه عملي كه خدمات و محصولات را ايجاد ميكند.
اگر اين تعريف پيچيده بنظر ميرسد از آن رو است كه خود موضوع غامض و چند بعدي است و تعريف ناگزير بايد جامع و مانع باشد.
در حال حاضر دانش اطلاع رساني كار اختصاصي هيچيك از سازمانها نيست ليكن بر حسب سنت كار انستيتوي امريكائي دكومانتاسيون مطالعه درباره دكومانتاسيون و اطلاع رساني بوده است. ضمنا" بايد دانست كه كتابداري و دكومانتاسيون جنبه هاي عملي علم اطلاع رساني است و خط مشي ها و فن هائي كه كتابداران و دكومانتاليست در كار خود دارند بايستي مبني بر اصل نظري علم اطلاع رساني باشد و متقابلا صاحب نظران علم اطلاع رساني بايستي فن هاي آزموده شده دست اندركاران را مورد مطالعه قرار دهند.
ياز به اطلاع رساني
هدف اطلاع رساني بعنوان يك رشته علمي تهيه مجموعه اطلاعاتي است كه سبب پيشرفت نهادها گوناگون و روش هائي ميشود كه وقف گردآوري و انتقال دانش هستند. اين نهادها بر چند دسته اند از جمله: كتاب براي ثبت دانش مدرسه براي تعليم دانشي كه در طول چند نسل گرد آمده است، كتابخانه براي ذخيره و انتشار دانش، سينما و تلويزيون براي بنمايش در آوردن دانش، مجله براي انتقال مكتوب آخر پيشرفت هاي فني در زمينه معين و سرانجام كنفرانس براي انتقال شفاهي اطلاعات.
اين نهادها وظيفه مهميرا كه بر عهده داشته اند انجام داده و ميدهند ولي براي برآوردن نيازهاي ارتباطي جامعه امروز كافي نيستند بعضي از عواملي كه به نارسائي آنها كمك ميكند عبارتند از:
1- رشد شفگت انگيز علوم و تكنولوژي و سرعتي كه با آن دانش نو عرضه ميشود و دانش گذشته كهنه و منسوخ ميگردد.
2- سرعت كهنه شدن دانش فني، بطوريكه فارغ التحصيلان قديمي مجبورند براي نو كردن مهارت هاي خود بمدرسه برگردند.
3- فراواني دانشمندان دست اندركار و وجود مجلات علمي و فني بسيار
4- افزايش تخصص كه تفهيم و تفهم و مبادله اطلاعات را بين رشته هاي مختلف علمي مشكل ميكنند.
5- فاصله زماني اندك بين پژوهش و كاربرد آن كه احتياج به كسب اطلاع را آني تر و شديدتر ميكند.
در نتيجه اين گونه نيازهاي مبرم، روش هاي موجود براي مبادله اطلاعات ناقص تشخيص داده شده اند. اطلاع رساني همگام ساير علوم رشد نكرده است و حال وقف آن است كوشش بسيار وقف اين كار شود. تا اين عقب ماندگي جبران گردد. اگر شيوه هاي ارتباط و مبادله اطلاعات بهبود نيابند مانعي بزرگ در راه ساير علوم ايجاد ميشود و عدم ارتباط سبب دوباره كاري و پائين آمدن ميزان پيشرفت خواهد شد.
بدين ترتيب اهميت اطلاع رساني و دلايل تاكيد امروزه بر اين رشته علمي واضح است انجمن اطلاع رساني امريكا بيان محسوس اين حقيقت است كه بايد هر چه بيشتر كوشش خود را هم آهنگ كنيم و با مشكلات تازه اي دست و پنجه نرم نمائيم.
كاربرد و پژوهش در اطلاع رساني
همچنانكه در تعريف خود يادآور شديم اطلاع رساني هم جنبه اي نظري مطلق دارد و هم جنبه عملي. آنان كه در اين رشته علمي دست اندر كارند بر حسب تحصيلات و علائق خود بر يكي از اين دو جنبه تاكيد بيشتري ميگذارند. در اين محدوده هم براي اهل نظر جا هست و هم براي اهل عمل و واضح است كه به هر دو دسته نياز هست نظريه و عمل بنحوي ناگسستني بيكديگر پيوند يافته اند و هر يك از نتيجه كار ديگري استفاده ميكند.
پژوهنده اطلاع رساني قلمرو وسيعي در اختيار دارد كه در آن ميتواند تحقيقات خود را ادامه دهد. نگاه تندي به 566 (باستثناء فهرست و واژه نامه) آخرين شماره (شماره 14) "پژوهشها و دگرگوني هاي جاري در دكومانتاسيون" وسعت سرسام آور طرح در دست مطالعه را نشان ميدهد. 655 گزارش به 9 رشته به شرح زير تقسيم شده اند.
1- نيازهاي و استفاده هاي اطلاعات
مطالعه رفتاري استفاده كنندگان، مطالعه شواهد، الگوهاي ارتباط، انتشارات و تحقيقات
2- رونوشت برداري و ايجاد مدارك
تركيب بكمك ماشين حسابگر، ميكروفرم، ثبت و ذخيره، نوشتن و ويراستاري
3- تحليل زبان
زبان شناسي محاسبه اي، واژه شناسي، آماده سازي، زبان طبيعي (متن)، زبانشناسي رواني، تحليلي معنائي
4- ترجمه
ترجمه ماشيني، ابزارهاي كمكي ترجمه
5- چكيده نويسي، طبقه بندي، اقتباس و نمايه سازي، مطالعه واژگان
6- طرح سيستم
مطالعه تطبيقي، بازيابي اطلاعات، عمليات ماشيني كتابخانه، انتشار برگزيده اطلاعات
7- تحليل و ارزشيابي
مطالعه تطبيقي، كيفيت نمايه سازي، قالب ريزي، روش هاي آزمون و سنجش طرز عمل، كيفيت ترجمه
8- شناخت الگو
آماده سازي تصوير، تحليل گفتار
9- دستگاه هاي سازگار كننده
هوش مصنوعي، خودكارها، حل مساله، دستگاههاي خود سازمان ده. ملخص كلام آنكه پژوهش هاي اطلاع رساني خواص و رفتار اطلاع، استفاده و انتقال اطلاع و آماده ساختن آنرا براي ذخيره و بازيابي مطلوب بررسي ميكند.
مطالعات نظري نبايد در خلاء انجام شود و در حقيقت انجام هم نميشود. پژوهش و كاربرد و نظريه و عمل پيوسته بر يكديگر تاثير ميگذارند اما مانند ساير رشته هاي علمي، پژوهندگان اقليتي كوچك ولي موثر را تشكيل ميدهند بيشتر افراد در اين رشته كوششان معطوف به جنبه هاي عملي است. و كارشان پرداختن به عمليات و مسائل مربوط به انتقال اطلاعات است. آنان وظيفه دارند برغم همه نارسائي ها دستگاه را بكار اندازد و در حوزه عمل به رفع نقائص بپردازند و نيز بايد از فن هاي تازه كه پرورده ميشود مطلع شوند و وقتي درستي آنها به اثبات رسيد بكارشان بندند و در عرصه عمل آنها را ارزيابي كنند. اما بايد بخاطر داشت كه بخصوص در اطلاع رساني تمايز دقيقي بين پژوهش و فن وجود ندارد. منتهي بايد ديد كه هر كس به كدام جنبه تاكيد ميكند ولي آنچه مسلم است همه افراد به يك مجموعه از مسائل ميانديشند.
هر رشته علمي بايد نوعي وابستگي دانشگاهي داشته باشد بنابراين توجه باين نكته حايز اهميت است كه اطلاع رساني امروز در تعداد بسياري از دانشگاهها بعنوان يك رشته علمي برسميت شناخته شده است. موضوع هائي كه تدريس ميشود در دانشگاه هاي مختلف فرق ميكند اما اين تفاوت بيشتر زاده امكانات حرفه اي است تا اختلاف عقيده درباره آنچه بايد تدريس شود. اين گونه گوني كاري است بسيار مطلوب زيرا اين زمينه تحقيق هنوز بسيار جوان است و زود است كه برنامه درسي واحدي بصورت استاندارد پيشنهاد شود در همين حال تنوع برنامه ها پيشرفت و بررسي را تشويق ميكند و همچنانكه دانشجويان از تحصيل فارغ ميشوند. تاثير رشد دهنده و يك شكل كننده اي بر برنامه درسي خواهند گذاشت.
خلاصه
در اين جا يك بار ديگر مايلم به سوالات و پاسخ هائي كه سبب نوشتن اين مقاله در اطلاع رساني شدند اشاره كنم و نيز بايد اضافه كنم كه اين توضيحات باين قصد داده نشده اند كه آخرين پاسخ بدين سوالات باشند بلكه صرفا كانون هائي فراهم ميآورند كه بايد بيشتر در اطرافشان به بحث و تفسير پرداخت.
اطلاع رساني چيست؟
اطلاع رساني علمي است مركب از چند رشته علمي ديگر كه خواص و رفتار اطلاعات، نيروهاي حاكم بر جريان و استفاده از اطلاعات و فن هاي خاص آماده سازي اطلاعات، چه دستي، چه ماشيني را براي ذخيره، و بازيابي و انتشار مطلوب بررسي ميكند.
دكومانتاسيون چيست؟
دكومانتاسيون يكي از بخش هاي كاربردي اطلاع رساني است. كار دكومانتاسيون تحصيل، ذخيره، بازيابي و انتشار اطلاعات مفيد ثبت شده بصورت گزارش و مجله است. بعلت ماهيت مجموعه و احتياجات مراجعان، دكومانتاسيون بر استفاده از تجهيزات آماده سازي داده ها، رپروگرافي، ميكروفيلم، بعنوان فن هاي پرداختن به اطلاعات تاكيد بسيار ميكند.
عالم اطلاع رساني چه ميكند؟
عالم اطلاع رساني ممكن است در اين رشته بعنوان پژوهنده، معلم يا متخصص كاربرد كار كند. بدين معني كه ممكن است براي پرورش فن هاي تازه پرداختن به اطلاعات به پژوهش دست زد يا اطلاع رساني درس داد يا نظريه و فن هاي اطلاع رساني را بكار بست يا سيستم هاي پرداختن به اطلاعات را آفريد، تعديل كرد يا بهبود بخشيد.
اطلاع رساني رشته اي مهم و ضروري است و عالم اطلاع رساني وظيفه مهمي در اجتماع بگردن دارد.
[1] - Harold Borko, “Information Science, What is It?”. in key Paper in Information Science, ed. by Arthur W. Ebias (Washington, D.C.: The American Society for Information Science, 1971), P. 1-3
[2] - Documentation
دعوت همکاری با باشگاه