اخلاق پزشكي به‌عنوان دانشي ميان‌رشته‌اي نقطه تلاقي حوزه‌هاي مختلف و گسترده‌اي چون الهيات، فلسفه، فقه، حقوق، پزشكي و... است.

به يقين كمتر رشته‌اي را مي‌توان يافت كه اين‌گونه حاصل تعامل دانشمندان و علما در علوم مختلف باشد. دانشي كه از يك سو تعاملي نزديك به دين و فرهنگ جوامع دارد و از سويي ديگر با فلسفه، فقه و حقوق درآميخته است. از اين‌رو از جنبه‌هاي مورد بحث در دومين كنگره بين‌المللي اخلاق پزشكي، بررسي مباني فلسفي اخلاق پزشكي و نيز نقش اديان در اخلاق پزشكي، به ويژه منظر اسلام در آن بود كه توسط استادان و دانشمندان اين حوزه به بررسي گذاشته شد.

با اين حال، يكي از محورهاي مهم همايش، نقش فقه اسلامي در اخلاق پزشكي و فعاليت پزشكان مسلمان در اين خصوص بود. دومين كنگره بين‌المللي اخلاق پزشكي ايران كه آخرين روزهاي فروردين‌ماه به همت مركز تحقيقات اخلاق و تاريخ پزشكي دانشگاه علوم‌پزشكي تهران و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي در سالن‌ همايش‌هاي بين‌المللي صدا و سيما برگزار شد، امسال ميزبان دانشمندان و اساتيد دانشگاهي داخل كشور و كشورهاي تايلند، سوريه، كويت، سوئيس، سوئد، يونان، فيليپين، آلمان، آمريكا و... بود.

محورهاي مورد بحث در اين كنگره بين‌المللي مباحثي چون اخلاق پزشكي از ديدگاه اسلام و اديان، تعهد حرفه‌اي، ارتباط پزشك با بيمار، اخلاق و سلامت عمومي، اخلاق پزشكي و ملاحظات آغاز حيات، مباني فلسفي اخلاق پزشكي و... بود كه با حضور صاحب‌نظران داخلي و خارجي، مورد بررسي و مطالعه قرار گرفت.

در اين كنگره 3 روزه علاوه بر ارائه 150 مقاله داخلي و خارجي به‌صورت سخنراني در روزهاي 27 و28 و 30 فروردين‌ماه توسط اساتيد و دانشجويان پزشكي در سالن‌هاي خواجه‌نصير، فيض و عطار مركز همايش‌هاي صدا و سيماي جمهوري اسلامي، 197 مقاله نيز به شكل پوستر در كنار برگزاري اين كنگره به رويت علاقه‌مندان و بازديدكنندگان رسيد.

در اين گزارش كه بخش اول با عنوان "وفادار به سوگند بقراط" منتشر شد، خلاصه‌اي از نشست‌ها و موضوعات مورد بحث در نشست‌هاي 23 گانه دومين كنگره بين‌المللي اخلاق پزشكي را خواهيد خواند.

نشست مباني فلسفي اخلاق پزشكي با ارائه چهار مقاله در اين زمينه توسط انديشمنداني چون دكتر روبرتو آندورنو عضو مؤسسه اخلاق زيست پزشكي دانشگاه زوريخ، پروفسور بايرون كالديس از يونان، دكتر محسن جوادي استاد دانشگاه و دكتر محمد مهرآسا از گروه اخلاق پزشكي دانشگاه علوم پزشكي كردستان و دكتر سروش دباغ عضو مؤسسه پژوهشي حكمت و فلسفه ايران برگزار شد.

كرامت انساني در اخلاق زيستي جهاني

دكتر روبرتو آندورنو در مقاله‌اش با عنوان «نقش كليدي كرامت انساني در اخلاق زيستي جهاني» با اشاره به اصل احترام به كرامت انساني و ارزش ذاتي آن در انسان‌ها گفت: اين اصل به ارزش ذاتي هر موجود انساني استناد مي‌كند و داراي نقشي برجسته در ابزارهاي بين‌المللي مربوط به زيست-پزشكي است كه در دهه اخير ابداع شده است. اين مفهوم گاه به‌عنوان مفهومي تبليغي و راهبردي سياسي كه تاثيري واقعي در عملكرد زيست-پزشكي ندارد، ‌مورد نقد قرا رگرفته است.

قصد من از ارائه اين سخنراني بيان اين مطلب است كه دلايل قابل توجهي به نفع استفاده از مفهوم كرامت انساني در اخلاق زيستي جهاني وجود دارد. يكي از اين دلايل اين است كه اين مفهوم در قوانين جهاني به‌عنوان مبناي حقوق بشر به خوبي جا افتاده است و رويكرد مبتني بر حقوق به نحو گسترده‌اي براي حصول اطمينان از نهادينه‌شدن اغلب الزامات زيست اخلاقي چون رضايت آگاهانه، تماميت جسماني، عدم‌تبعيض و... به كار مي‌رود.

به اعتقاد استاد دانشگاه زوريخ، ايده كرامت، وسيله‌اي بسيار با ارزش را براي گفت‌وگوي ميان فرهنگي به دست مي‌دهد چرا كه با وجود تفسيرهاي مختلفي كه از اين مفهوم وجود دارد، ارزش خاصي كه به انسان‌ها داده مي‌شود در اغلب فرهنگ‌ها و مذاهب مختلف جهان قابل مشاهده است.

دكتر آندورنو ضمن اشاره به اين مطلب كه اين مفهوم نقش مؤثري در جلوگيري از برخي پيشرفت‌هاي بيوتكنولوژيك دارد اضافه كرد: مفهوم كرامت انساني و نقش مؤثر آن مي‌تواند هويت و تماميت انسان را تحت‌تأثير خود قرار دهد، به‌عنوان مثال همانند‌سازي، توليدمثل انسان و مداخلات در سلول‌هاي زايا را در حال‌حاضر يا در نسل‌هاي آينده تحت‌تأثير خود در خواهد آورد و اين در شرايطي به كار مي‌آيد كه رويكرد مبتني بر حقوق در مواجهه با اين چالش‌ها ناتوان عمل مي‌كند چرا كه حقوق بشر تنها به انسان‌هاي موجود مي‌پردازد و نه به انسانيت در معناي كل آن.

اصولگرايي در اخلاق پزشكي

«اصولگرايي در اخلاق پزشكي: گشايش و پرتگاه» عنوان مقاله دكتر محمد مهرآسا استاد دانشگاه علوم‌پزشكي كردستان و دكترمهدي‌طيبي آراسته عضو هيات علمي گروه بيهوشي اين دانشگاه بود كه توسط دكتر مهرآسا در بخش «مباني فلسفي اخلاق پزشكي» براي استادان، دانشجويان و علاقه‌مندان اين حوزه مطرح شد.

دكتر مهرآسا با اشاره به قدمت مباحث اخلاق پزشكي كه به درازاي تاريخ طب در جهان مي‌رسد گفت: اخلاق پزشكي با همه قدمتي كه دارد به‌عنوان يك رشته دانشگاهي در ربع آخر سده بيستم در غرب پا به عرصه وجود نهاده است و در زماني كوتاه هزاران كتاب و مقاله درباره آن نگاشته شده كه بسيار شگفت انگيز و خواندني هستند.

به اعتقاد استاد دانشگاه علوم‌پزشكي كردستان اين امر را كه نشان از حساسيت وافر افكار عمومي دارد، نمي‌توان تنها زاييده فناوري نوين دانست، بلكه اساسا طرح موضوع و نهايتا پذيرش آن به‌عنوان يك رشته دانشگاهي در زمينه اجتماعي خاصي صورت گرفته است كه طي آن نه تنها اين رشته بلكه رشته‌هاي ديگري نظير اخلاق محيط‌زيست، اخلاق صنعتي، اخلاق حرفه‌اي و... در جوامع دانشگاهي پديدار شده‌اند.

لذا موضوعات آن رابطه‌اي تنگاتنگ و نزديك با فرهنگ معاصر بشري، كه وجه غالب آن فرهنگ غربي و نظام ارزشي آن است، دارد. بنابراين بدون توجه به سير فرهنگ غرب طي چهار سده اخير، به‌عنوان زمينه اجتماعي- فرهنگي‌ آن، نمي‌توان در هيچ‌يك از موضوعات آن رشته‌ها به نقد و تحليل صحيحي دست يافت. البته بدون چنين توجهاتي، حل معضلات موجود را در چهارچوب نظام ارزشي خاصي بايد جست‌وجو كرد كه خود آن نظام با چالش‌هاي اساسي قطعا مواجه است.

وي در ادامه صحبت‌هايش گفت: قصد من از ارائه اين مقاله بررسي فرهنگ معاصر غرب در ابعاد گوناگون ادبي، فلسفي وعلوم اجتماعي و اقتصادي است كه با چالش‌هاي بي‌شماري روبه‌رو است و آرمان‌شهر فرانسيس بيكن و خوش‌بيني‌هاي ساير متفكران سده‌هاي هفده و هجده اروپا در تمامي ابعاد به عدم‌خوش‌بيني ريكاردو، مالتوس و جان استوارت ميل و روياهاي كودكانه پرودون و ماركس منجر شد و نهايتا در ربع پاياني آن سده، دنياي سراسر درد و رنج شوپنهاور پديدار مي‌شود و زندگي پر از ريا و نيرنگ و پستي توسط نيچه به تصوير كشيده مي‌شود و سرانجام در نيمه سده بيست جهان پراضطراب و وهم انگيز و فاقد معناي كافكا زاييده مي‌شود. جهاني كه در پس خنده‌هاي چارلي‌چاپلين، يك دنيا غم نهفته دارد.

اين روند چهارصد ساله در يك منظومه هماهنگ، ‌تمامي ابعاد تمدن غرب از پديداري سبك‌هاي ادبي و مشرب‌هاي فلسفي تا علوم اقتصادي و اجتماعي و تاريخي را در بر گرفته است. در چنين شرايطي پراگماتيسم پا به عرصه مي‌نهد. پراگماتيسمي كه با وجود آنكه توجه دارد جهان واقعي است و ‌بايد براي حل معضلات آن تلاش كرد، ولي در فهم مسائل بنيادين جامعه بشري به مثابه يك كل، همانند پيشينيان خود ناتوان است.

نشست اخلاق پزشكي و فقه يكي ديگر از محورهاي مورد بحث در دومين كنگره اخلاق پزشكي ايران با ارائه مقالاتي متعدد در اين حوزه و با حضور و سخنراني اساتيد و دانشمنداني چون ناصركعدان، رئيس دپارتمان تاريخ پزشكي سوريه، حجت‌الاسلام والمسليمن سيدابوالحسن نواب رئيس مركز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب، دكتر محمدمهدي اصفهاني استاد دانشگاه علوم‌پزشكي ايران، حجت‌الاسلام و المسلمين نيكزاد عيسي‌زاده و... در سالن خواجه نصير مركز همايش‌هاي صدا و سيما برگزار شد.

پزشكان مسلمان و اخلاق پزشكي

در اين مقاله كه توسط دكتر عبدالناصركعدان از كشور سوريه ارائه شد، از آثار و نوشته‌هاي مرتبط با اخلاق پزشكي كه توسط برخي از برجسته‌ترين و حاذق‌ترين پزشكان مسلمان در دوران ميانه نگاشته شده مباحثي مطرح شد تا اهميت و نقش آنها در اين شاخه از پزشكي بيشتر و درست‌تر براي دانشجويان و محققان اين حوزه مشخص شود.

رئيس دپارتمان تاريخ پزشكي در ابتداي سخنراني خود چنين گفت: اين نظر كه پزشكي مطلقا محصول اذهان غربي است، نزد اغلب اشخاص امري مسلم فرض شده است. مروري بر درسنامه‌هاي استاندارد يا دانشنامه‌هاي مرتبط با تاريخ پزشكي نيز اين ديدگاه را اغلب تقويت مي‌كند. بيشتر اين درسنامه‌ها به پيشرفت‌هاي پديد آمده توسط هنديان و چينيان باستان و به ويژه پزشكان قرون ميانه يا اعتنايي ندارند و يا كم اعتنا هستند. درصورتي كه پزشكان مسلمان در دوران قرون ميانه نقشي قابل توجه در حوزه پزشكي به‌طور كل و در اخلاق پزشكي به‌عنوان جزئي از آن ايفا كرده و برعهده داشته‌اند.

وي در ادامه اضافه كرد: رازي پزشك و نويسنده‌اي مشهور بود. نوشته‌هاي او تاثير بسيار بزرگي بر جهان اسلام و همين‌طور بر اروپا داشت. رازي در كتاب «الحاوي» به پزشكان توصيه مي‌كند كه خواندن مداوم كتاب‌هاي پزشكي در دوران طبابت امري بسيار ضروري است. اين كتاب در عين حال بر ذهنيت منطقي و تجربه شخصي در درمان بيماران براي دستيابي به سودمندترين نتايج تاكيد مي‌ورزد.

علي بن رضوان يكي ديگر از شخصيت‌هايي است كه دكتر كعدان درباره او چنين گفت: علي‌بن رضوان كتابي تاليف كرده كه آن را مي‌توان مهم‌ترين كتاب اخلاق پزشكي در سده‌هاي ميانه دانست. رضوان در اين كتاب به جنبه‌هاي گوناگوني از اخلاق پزشكي و مباحث وابسته به آن مي‌پردازد.

 اين كتاب كه «شرف‌الطب» نام دارد از چهار فصل تشكيل شده كه نويسنده در هر فصل رويكرد اخلاقي پزشكان را به هركدام از اين گروه‌ها شرح داده است. به‌عنوان مثال ابن رضوان توصيه مي‌كند پزشك تلاش كند تا به تشخيص و پيش‌آگهي درست پي‌ برده تا بتواند راهي مناسب براي طولاني كردن عمر بيماران بيابد.

استاد دانشگاه حلب در سوريه، الزهراوي را سومين شخصيت صاحب‌نظر در حوزه اخلاق اسلامي در حوزه پزشكي دانست و گفت: الزهراوي كه در اندلس مي‌زيست يكي از بهترين جراحان قرون وسطي محسوب مي‌شود در مقدمه‌اي كه او بر درمان‌هاي جراحي در كتابش با عنوان «التسريف» به رشته تحرير در آورده است مي‌گويد: پزشك بيماري را كه بيماري او ساختگي است درمان نكند، مگر آنكه پزشكي را كه اين بيماري را ايجاد كرده شناسايي كند.

الزهراوي در حقيقت اولين كسي بود كه كتاب مفصل و جامعي در مورد اخلاق پزشكي داشته است. اين كتاب در حال حاضر در انجمن فلسفه فيلادلفيا موجود است. اخلاق پزشكي و مواردي كه پزشك ‌بايد در مقابل بيمار رعايت كند، جهت‌گيري‌هايي كه پزشكان نسبت به بيمارانش بايد داشته باشند، رفتار با افراد بيمار قبل از شروع درمان و آموزش اخلاق پزشكي به دانشجويان و همين‌طور مقابله با افرادي كه به جادو متوسل مي‌شوند، از جمله سرفصل‌هاي اين كتاب است.