انسان شناسی تا به آن حد ارزش دارد که به خدا شناسی می انجامد. با دقت در آیات اولیه سوره شمس در می یابیم که "هیچ چیز شریف تر از نفس آدمی نیست چون به کمال خود رسد" اما اینکه نفس چگونه به کمال می رسد مطلبی است که با هدف خلقت و داشتن اسوه و الگوی کامل باید دریافت.
یکی از اهداف خلقت، بازگشت به سوی حق تعالی است و یکی دیگر جانشین شده انسان و خلیفة الله شدن انسان است و این اهداف در سایه کمال شدن میسر میشود وقتی نفس انسان به کمال رسید.
انسان برای رسیدن به کمال باید الگو و اسوه ای داشته باشد و انان پیامبران و ائمه هدی هستند و مشخص ترین صفت پیامبران و ائمه هدی عصمت آنهاست.
عصمت پیامبران و نظر اندیشمندان اسلامی
- المقالات و الفرق تالیف عبد الله بن خلف الاشعری (قرن سوم)
در این کتاب امام علی (ع) جانشین برحق پیامبر(ص) معرفی شده است. از مطالب این کتاب مشخص میشود که بدلیل عصمت امام علی (ع) او را واجب الاطاعة میدانند.
- خوان اخوان اثر ناصر خسرو قرن چهارم
در این کتاب تاثیر قطعی عقاید اسماعیلیة را میتوان یافت. در این کتاب مطالبی به شرح زیر آمد هاست: پس میگویم که راستی و روشنی و پاکیزگی اندر شخص رسول خدای بینهایت و غایت میباشد و همه مومنان از خلق جزء می باشند و مردان کل را و دلیل بر راستی آفرینش رسول و پاکیزگی و پارسائی و شرف و صلاح نفس اوست. این کتاب عصمت را به عنوان پاکیزگی و روشنی و راستی میداند و آن را در پیامبر بی نهایت و غایت دانشته است.
- کتاب الفرق بین الفرق، عبدالقادر بغدادی، قرن پنجم
این کتاب عصمت را بدین گونه تعریف می کند. عصمت لطفی است که خداوند در برابر مکلف میکند که او را از انجام گناهی و ترک عادتی با اینکه تواناست بر انجام او باز دارد و نیز دلیل معصوم بودن پیامبران را چنین میگوید:
«اگر سهو و نسیانی از او سر زند و سوق و اعتماد مردمان در خبر هایی که از او سلب میشود و اگر گناه و لغزش ورزد خرد ها از پیروی او روی گردانند و بر انگیخته شدن او بیهوده و ماند»
- کتاب نهایة الاقدام عبدالکریم شهرستانی قرن ششم
اگر عصمت منتفی باشد دلالت نبوت هم باطل میشود و بین ادعای یک پیامبر و اعمال او دوگانگی ایجاد میشود و در آنچه که مردم مکلف ب او و پیروی از آن شده اند اختلال به وجود می آید. معصوم بودن پیامبران از گناهان کوچک در واقع مسساوی با عصمت انان است از گناهان کبیره. زیرا که به اتفاق آراء دانشمندان اگر گناهان کوچک تداوم یابد تبدیل به گگناهان کبیره می شود.
- عصمة الانبیاء امام فخر رازی (قرن ششم)
در مسئله عصمت انبیاء اختلاف در چهار نکته است:
1- در عقاید:
اجماع امت اسلامی به جز فرقه فضیلیة (از خوارج) بر این باورند که پیامبران از کفر و بدعت پاک و مبرا هستند، فضیلیة کفر را برای پیامبران از آن جهت که صدور گناه را از ایشان مجاز دانسته اند روا می داند و هر گناهی را هم کفر می دانند.
2- شریعت و احکام:
اجماع امت بر آن است که هیچگونه تحریف و خیانتی در این زمینه نه عمدی و نه اشتباهی از پیامبر صورت نگرفته زیرا در اینصورت در باور و اعتماد مردم نسبت به شریعت خلل ایجاد میشود.
3- فتاوی:
اجماع امت بر آن است که خطای عمده از انبیاء سر نمیزند اما در مورد اشتباه کردن آنان اختلاف نظر بین امت اسلامی وجود دارد.
4- افعال و احوال پیامبران:
در این مورد پنج نظر وجود دارد:
1- عقیده حشویة: طوایفی از مبتدعه که به نظر تهاتوی به تجسیم قائل بودند. این گروه صدور گناهان کوچک و بزرگ را از پیامبران روا می دانند.
2- گروه زیادی از معتزله: صدور گناهان کبیره را از انبیاء جایز نمی دانند اما صدور گناهان کوچک را به شرطی که حقارت و سبکی را موجب نشود، را جایز می دانند.
3- نظر ابوعلی جائی: صدور گناهان کبیره و صغیره از پیامبران جایز نیست.
4- نظر ابواسحاق ابن سیار نظام: صدور گناهان کبیره و صغیره از پیامبران جایز نیست حتی مربوط به سلیقه و برداشت را هم قبول ندارند اما به طریقه فراموشی و اشتباه امکان آن وجود دارد.
5- مذهب شیعه: صدور گناهان صغیره و کبیره چه به عمد و ه سهو و چه تاویل و برداشت و چه از راه فراموشی و اشتباه را جایز نمی دانند و به زبانی عصمت پیامبران را کامل دانشته اند.
مطلبی دیگر در مورد مبحث عصمت، زمان وجوب عصمت است که مورد اختلاف گروه های امت اسلامی است برخی عصمت انبیاء را از آغاز تولد تا آخر عمر و برخی عصمت را مربوط به زمان نبوت دانسته اند.
دلایل اثبات عصمت پیامبران:
برای عصمت پیامبران چندین دلیل بر شمرده اند:
1- اگر گناهی از پیامبران سر میزد استحقاق نکوهش انان در زندگی فعلی دنیوی و مجازات اخروی انان بیشتر از گناهکاران امت بود و این امر باطل است پس صدور گناه از پیامبران غیر ممکن است.
2- اگر گناهی از انان سر زند جزء کسانی اند که گواهی آنان پذیرفته نیست زیرا خداوند در آیه 6 سوره حجرات میفرماید، ای کسای که ایمان آورده اید اگر فاسقی نزد شما خبری آورد تحقیق کنید.
3- اگر گناهی از انان سر بزند بی تردید تنبیه انان واجب است اما تنبیه پیامبران نمیتواند درسا باشد زیرا خداوند در آیه 143 سوره بقره میفرماید: کسانی که خدا و پیامبرش را آزار میدهند خداوند در دنیا و آخرت آنان را نفرین میکند.
4- اگر گناهی از پیامبر اسلام سر زند ما در دو وظعیت قرار میگیریم یا اینکه مامور به پیروی هستیم که آن پیروی از فسق و گناه است و یا اینکه مامور به پیروی نیستییم که به دلیل آیه 32 سوره آل عمران که می فرماید «بگو اگر خداوند را دوست میدارید پس من را پیروی کنید»، انهم باطل میشود.
5- اگر گناه از پیامبر سر زند لازم است که شامل وعده عذاب دوزخ شود که به اجماع امت و روایات و آیات قرآن اینهم باطل است که پیامبران مستحق دوزخ باشند.
6 - پیامبر مردم را به ترک معصیت امر میکند و اگر خودش معصیت کار باشد شامل آیه 2و 3 سوره صف میشوند که میفرماید «ای کسانی که ایمان آورده اید چرا سخنی میگویید که عمل نمیکنید»
7- خداوند در وصف حضرت ابراهیم و اسحاق و یعقوب فرموده است: آنان به انجام خیرات میشتابند.
8 - خداوند در آیه 47 سوره صاد می فرماید آنان در پیشگاه ما از زمره برگزیدگان بس نیکوکارند و این مسئله شامل همه افعلا و کارها و ترک و عدم ترک انجام کارها میباشد.
9- خداوندد در قرآن از زبان شیطان در آیه 82 و 83 سوره صاد میفرماید «به عزت و عظمتت سوگند که همه انسان ها را گمراه خواهم کرد مگر بندگان مخلص را»
10- خداوند در آیه 20 سوره سباء می فرماید «به راستی که ابلیس پندار خود را عمل کرد را که همگی از او پیروی کردند مگر گروه اندک.
11- خداوند مکلفان را به دو دسته تقسیم کرده است دارو دسته شیطان و دار و دسته حزب الله و اگر از پیامبران گناهی سر بزند جز دار و دسته شیطان هستند.
12 – چون پیامبران از فرشتگان برترند و فرشتگان هیچ گناهی نکرده اند پس لازم است که پیامبران نیز گناهی نکرده باشند.
13- خداوند در سوره بقره آیه 124 در مورد حضرت ابرایهم (ع) می فرماید من تو را پیشوای مردم قرار میدهم و امام کسی است که مردم را راهنمایی وو مردم از او تبعیت میکنند و درست نیست که مردم از گناهکار تبعیت کنند
14 – خداوند در آیه 124 سوره بقره می فرماید پیمان من به ستمکاران نمیرسد که منظور از پیمان همان امر پیشوایی است.
15- شهادت حزیم این ثابت انصاری در مورد ادعای تملک شتر حضرت رسول که با توجه به اینکه از اصل قضیة اگاه نبود شهادت داد و اگر صدور گناه از پیامبران روا بود شهادت حزیم، جایز نبود.
منابع:
1. عصمت پیامبران، گرد آوردنده و مترجم: فاروق علوی.
