ازبكستان، اين كشور بسيار مهم استراتژيك در آسياى مركزى چنان از غرب رنجيده است كه نيروهاى مسلح غربى را از خاك خود بيرون راند.
چندى پيش، ازبكستان استفاده از خاك و حريم هوايى خود به منظور حمايت از عمليات نظامى در كشور همسايه اش (افغانستان) را براى متحدان ناتو ممنوع كرد. پافشارى مقامات ازبكستان از اين بود كه اعضاى پيمان (بويژه آلمان و اسپانيا) تا اول ماه ژانويه اين كشور را ترك كنند. تاشكند از ايالات متحده كه در عمليات ضدتروريستى اختصاصى در افغانستان شركت دارد، پيشتر خواسته بود كه پايگاه نظامى «خان آباد» را تخليه كند كه چنين هم شد.
نمايندگان ناتو و آمريكا اين رفتارها را به عنوان واكنش بسيار بيمار ازبكستان در مقابل انتقاد غرب از وضعيت حقوق بشر در اين كشور تعبير مى كنند و به همه كسانى كه حاضرند به حرف هاى آنها گوش بدهند، اطمينان مى دهد كه در هر صورت، امكانات حمايت لجستيكى عمليات آنها در افغانستان دچار اشكال نمى شود. اما تحليلگران مستقل نظامى، نظرى مخالف ابراز مى دارند.
البته حرف بر روى اين دو نظر مخالف نيست، بلكه موضوع جالب توجه، همان عقيده راسخ واشنگتن و اتحاديه اروپا است به اينكه رنجش خاطر يك كشور به خاطر انتقاد از وضعيت دموكراسى آن مى تواند دليل اصلى سردى شديد روابط و حتى قطع آن بشود. چون مى بينيم كم نيستند كشورهايى كه از لحاظ سطح آزادى هاى شهروندى در پايين جدول رده بندى هاى وزارت امور خارجه آمريكا قرار داشته اند و دارند. ولى آمريكا در عين حال، روابط بسيار دوستانه اى با آنها داشته است و دارد. به نظر مى رسد كه نه واشنگتن و نه تشكيلات مديريتى اتحاديه اروپا در پى تجزيه و تحليل عميق تر در مورد علت موضع تاشكند نيستند، چون بيم دارند كه دلايل ازبكستان براى اينگونه رفتارش چندان باب ميل غرب نباشد.
به سال هاى ۹۰ ميلادى بازمى گرديم؛ به زمانى كه ازبكستان ديگر به عنوان يك كشور مستقل، خود را بازيگر مطمئنى در اقتصاد آسياى مركزى احساس مى كرد. ذخاير و منابع طبيعى اين كشور بويژه پنبه، اورانيوم و طلا لقمه چربى براى شركت هاى غربى بود، براى همين، اين شركت ها اقدام به گشايش شعبات خود در اين كشور كردند. همچنين وضع ژئوپولتيكى سودمند اين كشور امكان مى دهد كه دو كشور وسيع روسيه و چين، يعنى كارشناسان نظامى ناتو زير نظر گرفته شود.
«اسلام كريم اف» رئيس جمهورى ازبكستان، سياستمدار باتجربه و با انعطاف به روش شرقى، قبل از حملات تروريستى ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در نيويورك، چنان امكانات مطلوبى را براى نظاميان و سرويس هاى ويژه آمريكا فراهم كرده بود كه در هيچ يك كشور آسياى مركزى نبود. مورد خاص، اين بود كه حتى قبل از حمله به افغانستان، پنتاگون و سيا، هوس دستگيرى بن لادن را در داخل ازبكستان داشتند. گروه هاى جست وجو، كار خود را از ازبكستان آغاز كردند و هواپيماهاى اطلاعاتى بدون سرنشين آمريكا «پريديتور» از آنجا پرواز مى كردند. پس از ۱۱ سپتامبر، تاشكند جهت گيرى سياست خارجى خود را به يكباره به سمت ايالات متحده چرخاند و پايگاه هوايى «خان آباد» و فرودگاه كمكى «كوكويتى» را در اختيار آمريكا قرار داد. همزمان، نيروى هوايى آلمان در پايگاه «ترمز» مستقر شد. بدين ترتيب، ازبكستان به شكل اساسى جزو سيستم حمايت منافع نظامى _ استراتژيكى آمريكا و ناتو در آسياى مركزى قرار گرفت.
سياست خارجى تاشكند در آن هنگام بر اساس مكانيسم عمل الاكلنگى استوار بود، يعنى وقتى يك طرف به بالا مى رفت، طرف مقابل بايد به پايين مى رفت. از سال ۱۹۹۹ تا ،۲۰۰۲ ازبكستان توانست از قرارداد امنيت دسته جمعى كه بين روسيه و تعدادى از كشورهاى اتحاد شوروى سابق امضا شده بود، خارج شود و به عضويت گروه متحد گرجستان، اوكراين، ازبكستان، آذربايجان و مولداوى درآيد. كريم اف با برخوردارى از عنوان رئيس جمهورى مادام العمر با اين فرمول انگليسى هم عقيده است: يك كشور، دوستان دائمى ندارد، فقط منافع دائمى دارد. در همان سال ها، عقربه جهت نماى اين منافع، آشكارا به سوى ايالات متحده متمايل شد.
اما دوستى با واشنگتن براى تاشكند حاصل نشد، چرا؟
وقايع «انديجان» زمانى كه ناآرامى هاى منجر به كشتار در تاشكند اتفاق افتاد، ظاهراً بهانه اى براى قطع روابط شد. تعداد قربانيان و همين طور ويژگى خود اين واقعه، در غرب و در نزد مقامات رسمى ازبكستان به گونه اى كاملاً متضاد تعبير و تفسير شده بود. آمريكا و اتحاديه اروپا رويداد مزبور را سركوبى شديد آشوب هاى اجتماعى مردم توسط ديكتاتورى تاشكند مى دانستند، ولى كريم اف، سازمان اسلام گراى راديكال «آكرومييا» و تحريك كنندگان غربى را عامل آن مى دانست.
البته حقيقت امر هميشه در حد وسط است. واقعيت اين است كه قبل از بروز اين آشوب، محاكمه گروه بازرگانان محلى و اعضاى «آكرومييا» كه از طرف يك سازمان مخفى اسلام گرا تغذيه مى شدند، انجام شده بود. در عين حال، اوضاع اجتماعى _ اقتصادى ازبكستان، پرجمعيت ترين كشور آسياى مركزى، بى ثبات است. بيش از ۸۰ درصد ازبك ها و اقوام ديگر در اين كشور زير خط فقر زندگى مى كنند و حدود ۴۰ درصد آنها با درآمد چند دلار در ماه زندگى مى كنند. پس به نظر مى آيد كه محيط مساعدترى براى تكثير راديكاليسم وجود داشته باشد.
با وجود همه اينها، اصلاً موضوع حقوق بشر نيست كه در روابط دوستانه تاشكند و واشنگتن فاصله ايجاد كرده است. در مركز اين فاصله، تفكر ويژه دولت كنونى آمريكا است كه به مشتريان خود در سرتاسر جهان به ترتيب اولويت به عنوان انتخاب هاى موقتى براى اجراى سياست هاى خود مى نگرد و وقتى كه كارش تمام شد و ديگر نيازى به آنها ندارد، بايد جايگزين ديگرى برايشان پيدا كند. واشنگتن به خوبى مى دانست كه بعد از استقرار پايگاه هايش در خاك ازبكستان ديگر نيازى به «اسلام كريم اف» نيست و رهبر قابل كنترل تر ديگرى بايد جايگزين او شود.
عملاً اين موضوع در يك سلسله عمليات خشن و غرورآميز نشان داده شده است. واشنگتن از پرداخت اجاره بهاى قابل ملاحظه پايگاه هاى ازبكستان خوددارى كرده است. مجازات هاى اقتصادى و سياسى عليه مقامات رسمى تاشكند برقرار شده بود كه اوج آن، تهديد به پرونده سازى عليه «اسلام كريم اف» در دادگاه بين المللى بود.
به طور كلى، اين سوء ظن به وجود مى آيد كه ايالات متحده، امروز سياستى را اجرا مى كند كه دقيقاً الگوى سياست اتحاد شوروى در سال هاى ۲۰ و ۳۰ ميلادى است. در آن زمان، اتحاد شوروى خواهان تحولات انقلابى رژيم ها در كل جهان به الگوى سوسياليستى بود كه انديشه پردازان مسكو، آن را اوج عدالت اجتماعى مى دانستند.
امروز، ايالات متحده به لغزش ناپذيرى تصورات خود در مورد دموكراسى اطمينان صد درصد دارد و از همه اهرم ها، چه نظامى و چه بين المللى حقوقى، بهره مى جويد تا رژيم ها و رهبران كشورها را به صلاحديد خود تغيير دهد. ولى وضعيت ازبكستان در اين ميان، كمى انعطاف ناپذير شده است.
