توهم گرایی

پوچ گرایی روش شناختی كه در سلوك عرفانی سكولار به كار می‏آید موجب توهم گرایی می‏شود. آرامشی كه با تكرار مانترا حاصل می‏شود در اثر نوعی خستگی ذهنی و از كار افتادن فعالیت آن است یعنی آنچه به عنوان ركن چهارم مدیتیشن از آن یاد شد و عبارت است از نظاره محض یا نگرش بی تفاوت. به باور پاولوف با تكرار هر واژه‏ای پس از مدتی یك نقطه در مغز دچار خستگی می‏شود و پس از آن مهار شده و با بسط این مهار در سطح مغز، نوعی خلسه و رخوت یا آرامش به وجود می‏آید كه حالتی از ریلكس شدن است(1).

وقتی در اثر تكرار مانترا تا اندازه‏ای مغز از كار می‏افتد، دستگاه عصبی با كاهش فعالیت مواجه شده و ماهیچه‏ها سست می‏شود و فشار عضلانی به كاستی می‏گراید. در این شرایط می‏توان به نظاره محض یا نگرش بی تفاوت رسید برای درك نظاره محض لازم است توصیف ماهاریشی درباره ذهن را بدانیم.

ماهاریشی ذهن را چون اقیانوسی می‏داند كه امواجی در سطح و آرامشی در اعماق دارد. فعالیت‏های خودآگاه ( افكار، عواطف و ادراكات) مشابه امواج سطح اقیانوس‏اند كه روان ما را متلاطم می‏كند اما ژرفای ذهن را آرامشی عمیق فرا گرفته است. افكار ما از عمق ذهن بر می‏آیند و وقتی به سطح آن می‏رسند متلاطم و خروشان‏اند. در روند مدیتیشن شخص از تلاطم سطح كه در حالت عادی با آن درگیر است به ژرفای آرام ذهن می‏رود و افكار خود را از آغاز پیدایش مشاهده می‏كند و از گرفتاری در ناآرامی سطح خودآگاه ذهن رها می‏شود.(2)

لوئیس پروتو با مثالی دیدگاه ماهاریشی را به خوبی آفتابی كرده است. او می‏نویسد " حالت خودتان را در شرایطی مجسم كنید كه بدون كمترین علاقه و اشتیاقی به یك برنامه تلویزیونی می‏نگرید، تنها بدین خاطر كه كار دیگری برای انجام دادن یا مشغول شدن ندارید و توجه دارید كه تصاویر ساختگی و غیر واقعی است، نقطه متضاد این حالت درگیر شدن است. برای مثال وضعی را تجسم كنید كه شما با هنر پیشه فیلمی كه در حال مشاهده آن هستید هماهنگی و همدلی دارید. در این شرایط كلیه اتفاقاتی كه برای او به وقوع می‏پیوندد، تصور می‏كنید كه خودتان هم در این ماجراها شریك هستید هر گاه كه با جریان رشته‏ای از افكار و خیالات متعدد درگیر می‏شویم مانند این است كه كاست محتوی یك فیلم داستانی را در ویدئو قرار داده ایم. تنها تفاوتی كه در این جا وجود دارد، این است كه در مورد اول نمایش فیلم یا درگیری به جای ویدئو در داخل سرما و در افكار ما عرضه می‏شود.(3)

بنابراین نظاره محض به این معناست كه ذهن شما ظرف مجموعه‏ای از تخیلات و توهمات پوچ است و با پی بردن به این موضوع می‏توانید بی تفاوت به آنها بنگرید و از تلاطم سطح به آرامش عمق ذهن برسید و ریلكس شدن را تجربه كنید. در حالت ریلكس كه آگاهی متعالی پدیدار می‏شود ذهن فقط به اندازه‏ای كه به خواب نرود باید فعال بماند.(4)

البته مسلم است كه اگر ما اساسا ذهن و تفكر را مزاحم آرامش بدانیم و بپنداریم كه با توقف اندیشه می‏توان به آرامش رسید چاره‏ای جز این نداریم كه این بخش از استعداد آگاهی انسان را ظرف اوهام تلقی كنیم.

اما نماز براستی فرصت تعالی آگاهی انسان از اندیشه تا شهود است. هم از این رو نباید در حالت خستگی و خواب آلودگی‏به سوی نماز رفت زیرا در این صورت نمی‏توان به معانی آن اندیشید و اسرار آن را مشاهده كرد.(5)

امام صادق(ع) فرموده اند: «هرگاه رو به قبله ایستادی دنیا و هرچه را در آن است و مردم و احوال و اوضاع آن‏ها را یكسره فراموش كن و دلت را از هر آنچه تو را از خدا باز می‏دارد، خالی كن و با چشم دل عظمت خدای را ببین و آن روزی را به یاد آر كه هر كس كرده خود را می‏یابد و همگان به سوی خداوند كه صاحب اختیار آنهاست برگردانده می‏شوند و درآن روز تو با پای‏ترس و امید در پیش گاه او می‏ایستی. هنگام تكبیر گفتن هر آنچه را میان آسمان‏ها و زمین است در برابر كبریایی او ناچیز شمار،»(6)

پس در نماز با اندیشه در حقیقتی برتر، آگاهی انسان در بعد اندیشه و تفكر اوج می‏گیرد تا جایی كه آن حقیقت نامتناهی را كه منبع آرامش و اطمینان نفس است مشاهده می‏كند و در برابر او به تواضع می‏ایستد و ركوع و سجود می‏گذارد. و سایر حقایق و خلایق را بندگان و آفریدگان او می‏بیند كه همه به سوی او باز می‏گردند پس در همه هستی حضور خدای مهربان و قدرت بیكران او را می‏یابد و غرق در آرامش و آگاهی حقیقی می‏گردد.

اما در مدیتیشن تداوم تصورات و افكار مانع پیشرفت كار نیست بلكه نشانه مدیتیشن موفق است و ماهاریشی آن را اصل كامل شدن راه نامیده(7) فقط باید آنها را اوهام و تخیلات پوچ دانست نه حقیقتی برتر از انسان است كه به آن بیندیشی و نه عظمتی كه در برابر آن متواضع شوی و سبكبار به سوی او پرگشایی. این توهم گرایی نتیجه منطقی پوچ گرایی روش شناختی مدیتیشن است و خود آثاری را در پی دارد كه در ادامه به بررسی آن می‏پردازیم.

موهم انگاری

نتیجه منطقی توهم گرایی برای رسیدن به آرامش كه به عنوان نظاره محض یا نگرش بی تفاوت مطرح شد این است كه در واقعیت عالم شك پدید آید و اوهام به انسان هجوم آورد.

یكی از مبانی بودیسم و هندویسم ( بویژه در اندیشه‏های شانكارا) كه در عرفان سكولار به عنوان مبنا مطرح نمی‏شود ولی‏به صورت یك شاخص از آن گریزی نیست. نظریه مایا maya است. بر اساس این نظریه پرده‏ای از اوهام بر چشم و اندیشه انسان افكنده شده و انسان پدیده‏های جهان را در این پرده جادو می‏بیند. جهان پدیده‏ها چون یك چشم بندی‏ساحرانه، تنها فریبی است. همان گونه كه به یاری چشمبندی و جادو، چیزی كه واقعیت ندارد، واقعی نشان داده می‏شود، در جهان نمودها نیز آنچه دریافت می‏شود واقعیت ندارد. این نمودها و پدیده‏ها آفریده ادراك ماست و در كانون این درك نادرست، پندار وهمی و غیر واقعی جای دارد(8).

شانكارا معتقد است كه " نمایش و تظاهر عالم مایاست كه یك ماهیت حقیقی نیست، بلكه تنها یك جهل موجب این تظاهر می‏شود.(9)

مطالعه فیزیولوژی مدیتیشن به خوبی زمینه‏های این مشكل روانی را مشخص می‏كند. دو ركن مدیتیشن یكی مكان آرام و دیگری وضعیت راحت نوعی محرومیت حسی را به وجود می‏آورد. برای مدیتیشن باید لباس راحت پوشید و در جایی راحت دراز كشید یا نشست مثلا روی مبل راحتی(10) سپس تمام عضلات را به صورت شل و رها در آورد(11) و چشم‏ها را بست. مدت لازم برای این عمل تا رسیدن به ریلكس حدود سی دقیقه است(12) پس از این مدت محرومیت حسی ماده‏ای توهم زا در بدن تولید می‏شود به نام سروتنین ( serotonin ).

آزمایشهای (هب) در دانشگاه مك گیل نشان می‏دهد كه افراد در این وضعیت دوره‏های خالی را تجربه كردند كه طی آن نمی‏توانستند به هیچ وجه درباره چیزی فكر كنند... هیجان‏هایشان غالبا رمیده بودند... در حدود 80 درصد از آزمودنی‏های (هب) نوعی توهم را گزارش دادند. غالبا نخستین توهم روشن شدن یا درخشنده شدن میدان بینایی آنان بود... به دلایلی كه هیچ كس كاملا نمی‏داند، محتوای این توهم‏ها مافوق كنترل آزمودنی‏ها به نظر می‏رسد(13)

با توجه به اینكه استفاده از مانترا نیز موجب خستگی ذهنی می‏شود، ملاحظه می‏كنید كه این عمل نیز حصول آثار محرومیت حسی را تسریع می‏كند. بنابراین جای تعجب نیست كه چگونه بوداییان و هندویان كه مدیتیشن‏های طولانی‏همراه با ترك غذا و زندگی عادی دارند و ریاضت می‏كشند همه جهان را رویا می‏دانند و كمال انسان را در تجربه خلا و تهی می‏پندارند. به همین علت در بودیسم تاكید می‏شود كه حتی آتمن هم وجود ندارد و توهمی بیش نیست.(14)

موهوم انگاری یا پوچ گرایی فلسفی یك شاخص عرفان سكولار است و هر چند كمی دیریاب می‏باشد و ممكن است به آن تصریح نشود ولی كسانی كه در تمرینات مدیتیشن استمرار دارند به این شاخص نزدیك شده و در دنیایی موهوم با آرزوها و لذتهای پندارین بسر می‏برند.

در نماز هرچند كه یافتن مكانی آرام و پاكیزه اهمیت دارد ولی چون هوشیاری اندیشه و از آن مهم تر تحرك وجود دارد هیچ گاه محرومیت حسی پدید نمی آید. در نماز انسان بارها دست خود را حركت می‏دهد و به ركوع و سجود و قیام و قعود تغییر حالت پیدا می‏كند و افزون بر این‏ها مدت هر نماز كمتر از مقداری است كه حتی در حالت سكون برای كسانی كه ناگزیر خوابیده یا نشسته نماز می‏خوانند، محرومیت حسی به دنبال داشته باشد و مورد دیگر اینكه اذكار نماز متنوع است و هر حالت ذكر ویژه ای دارد و بیش از آنها نیز انسان می‏تواند در قنوت و ركوع یا سجود اذكار مستحبی را به انتخاب خود بگوید و این همه فعالیت ذهنی را در مسیر تعالی آگاهی و ارتباط معنوی با خداوند به كار می‏گیرد.

برای مدیتیشن دو بار در روز یعنی صبح وعصر توصیه می‏شود ولی نماز سه بار و در مدت زمان‏های كمتری انجام می‏شود و می‏توان آن را تا پنج مرحله در روز نیز به جای آورد. همه این تفاوت‏ها نشان می‏دهد كه هدف از نماز شكوفایی معنوی انسان در شناخت حقیقتی برتر است كه در همه جهان واقعی آثار او آشكار می‏باشد. ولی مدیتیشن فراغتی از فشارهای روانی و آرامشی موهوم انگار را كه در بستر همین زندگی موهوم مادی معنی می‏دهد را دنبال می‏كند.

آمادگی برای سلطه پذیری

در زندگی مدرن انسان تمام توان و تمایلات جسمی و روانی خود را برای تمتع هر چه بیشتر از دنیای پر تزاحم و محدود مادی هزینه می‏كند، برای انسانی كه استعداد نامحدود برای شناخت خداوند و ارتباط با او دارد، چنین شرایطی فشار شدید روانی و جسمی پدید می‏آورد زیرا چیزهای بسیاری را می‏خواهد و با تلاش فراوان به آن نمی‏رسد و یا اگر می‏رسد باز هم بیشتر می‏خواهد. كار كه می‏توان آن را به صورت راهی برای برآوردن نیازهای طبیعی و روانی و انسانی و شكوفایی و خلاقیت مورد توجه باشد، امروزه به طور نفس گیری تا حد یك ضرورت زهراگین اقتصادی تنزل كرده است. حتی تحصیل علم ماهیت خود را از دست داده است. تفریح واوقات فراغت كه برای افراد متعادل می‏تواند لذت و آرامشی گوارا به همراه داشته باشد امروزه برای كسب لذت‏های بیشتر و هیجان به صورت استرس زایی تداوم وضع ناگوار زندگی كاری شده است.(15)

این پدیده به خاطر استرس دائمی است كه در زندگی جدید جریان دارد. دكتر والتر ب. كانن آثار و عوارض وضعیت استرس را مطالعه كرد و پژوهش‏های خود را در قالب نظریه عكس العمل جنگ و گریز ارائه نمود(16). بسیاری از موارد بیماری‏های قلبی و عروقی و گوارشی و تنفسی در شرایط استرس زا پدید آمده و تشدید می‏شوند. 40 تا 50 درصد مراجعان به پزشك مشكل روانی دارند.(17) افسردگی‏ها و اضطراب‏ها كه شمار زیادی از مردم جهان را گرفتار نموده نیز از پیامدهای‏روانی وضعیت زندگی امروزی است.

این وضعیت دو پیامد خطرناك برای تمدن جدید منافع و نیروهای سلطه در این تمدن دارد. یكی به وجود آمدن مردمی‏بیمار و پریشان و سركش كه در قید و بند انضباط سیاسی نیستند(18) و دیگر شكل دیگری اندیشه‏ای مخالف كه نظام دیگری را پیشنهاد می‏كند و برای دگرگونی نظام موجود می‏كوشد.(19)

بنابراین باید برای مشكلات این زندگی چاره‏ای اندیشید. مراكز علمی كه در خدمت نظام لیبرال سرمایه داری هستند برای حل این مشكل پژوهش‏هایی انجام دادند كه حاصل آن چند چیز بود: یكی طرح شیطانی عصر آكواریوس كه(20) به منظور ایجاد گروه‏های ابتذال به ویژه بین جوانان تا در رقصهای تند، سكس، روابط جنسی عجیب و غریب و استفاده از مواد مخدر تخلیه نیرو شوند، و البته این روش مطلوب همه نیست. و دیگری روش‏های ملایمتر برای تخلیه استرس‏ها و بازسازی‏توان جسمی و روانی. در مورد دوم مطالعات شرق شناسی كانون‏های استعماری به كار آمد و بودیسم وهندویسم به عنوان روش‏های معنوی خنثی مورد توجه قرار گرفت. معنویتی كه آرامش، سازگاری با شرایط موجود و بی تفاوتی اخلاقی و سیاسی را در بر دارد و تنها به آرامش و نجات انسان از رنج زندگی می‏اندیشد. جیمز هویت می‏نویسد "باید با این زندگی به تطابق و همنوایی برسیم یا لااقل به آن نزدیك گردیم... ایجاد تغییر در خودمان خیلی راحت تر و عملی تر از آن است كه برای‏تغییرات و تحولات اساسی و بنیانی در محیط كوشش كنیم(21) "هواداران مدیتیشن در اهمیت و ضرورت روش پیشنهادی‏شان چنین داد سخن داده اند: " رشد سریع پیشرفت نیازمند آن است كه مردم هم با سرعت از استرس‏های درونی‏خود رها گشته تا مشكل چند تكه شدن فزاینده اجتماع كه به صورت بحرانی خارجی ظهور كرده است، حل شود. مردم باید انعطاف پذیر شوند. مردم بدون آنكه به استرس زیادی گرفتار شوند، باید شیوه رویارویی با انواع مختلف نیازهای‏عاطفی و جسمی میان افراد را كه به سرعت در حال تغییر است، بیاموزند. مردم باید با یافتن طریق رضامندی پایدار میان خود و نه صرفا با نگریستن به نقش های اجتماعی خشن برای كام بخشی، خودكفا شوند. در مردم باید توان كامل یكنواخت كردن اختلافات به منظور تقویت غنای زندگی در میان این تغییر شتابان به وجود آید. " (22)

مدیتیشن با نشستن راحت یا خوابیدن و به تصورات فشار آور ذهن بی تفاوت نگریستن وتسلیم آنها شدن و پذیرش محض آنها، تسلیم و پذیرش در برابر فشارهای تمدن سرمایه داری را برای مردم درونی می‏سازد محرومیت حسی حاصل از مدیتیشن ویژگی‏های روانشناختی سلطه پذیری را در افراد به وجود می‏آورد. از مهمترین آثار محرومیت حسی (اختلالات ادراكی ) و (تلقین پذیری) است(23) این وضعیت روانشناختی وقتی با فشار تبلیغاتی رسانه‏های سرمایه داری همراه می‏شود، ساختار سلطه گرانه و سلطه پذیرانه حیات طبیعی را تثبیت و تحكیم می‏كند. حاصل سلطه پذیری روانشناختی و سلطه گری‏تبلیغاتی به صورت نسبی گرایی اخلاقی، مصرف گرایی اقتصادی و غوغا سالاری سیاسی (مبوكراسی) جلوه گر می‏شود.

مهمترین كاركرد مدیتیشن نه آرامش بخشی به افراد جوامع پر استرس امروز بلكه تحمل پذیر كردن استیلا و استثمار سلطه گران سرمایه دار جهانی است. اما نماز قیام و حركت است قیام نماز به معنای آمادگی برای قیام لله و حركت برای حق است در نظر عارفان مسلمان قیام نماز نمادی از قیام عبد به حق و توحید عملی است(24). هنگام نشستن مستحب است كه پای‏چپ در زیر بدن قرار گرفته و پای راست روی آن باشد. به این معنا كه من حق را برپا داشته و باطل را از میان می‏برم(25). بنابراین نماز نه آمادگی برای سلطه پذیری، بلكه آمادگی برای جهاد و سلطه ستیزی است.

این همه سر وصدا و تبلیغات با وصفهای جذاب هوشیاری خلاق، آرامش، آگاهی متعالی و غیره به ساده ترین بیان پذیرش تسلیم دربرابر نیروی سلطه گر در تمدن سرمایه داری است.

زنگ تفریحی برای بردگان سرمایه داری

مدیتیشن آثار مثبتی هم در جسم و روان انسان دارد. هربرت بنسن كه به تحقیق روی این آثار پرداخته مجموعه آن‏ها را زیر عنوان عكس العمل ریلكسیشن معرفی كرده است. پیامدهای مطلوب مدیتیشن عبارت است از كاهش ضربان قلب و فشار خون شریانی، كاهش تعداد حركات تنفسی و سوخت و ساز سلولی و لاكتات ( ضایعات سوخت و ساز سلولی ) در خون، كاهش فعالیت سیستم عصبی سمپاتیك و افزایش فعالیت پاراسمپاتیك و افزایش امواج آلفا از مغز و كاهش تنش عضلانی.(26)

اگر چه كاركردهای سیاسی مدیتیشن كه در مورد قبل بررسی شد، در شمار كاركردهای مخفی این عمل است، كه هیچ گاه به آن تصریح نمی‏شود، اما بخش مثبت از كاركردهای آن مورد تاكید فراوان قرار می‏گیرید. و معمولا كتاب‏هایی كه در این باره نوشته می‏شود به اهمیت مدیتیشن در بازیابی توان جسمی و روانی برای انجام بهینه كارها و وظایف شغلی تاكید می‏ورزند.

نمی‏خواهم بگویم تلاش برای سلامتی یا بهبود انجام وظایف شغلی بد است. اما این وضع را در كنار سلطه سیاسی و اقتصادی كسانی در نظر بگیرید كه می‏كوشند با كنترل فرهنگی معنویت و معرفت مردم را مهار كنند و توانایی آنها را در خدمت به تحكیم شالوده نظام سرمایه داری و تامین منافع بی پایان سرمایه داران بهبود بخشیده و به كار گیرند.

یكی از ابعاد سكولار بودن این روش معنوی همین است كه مهمترین فایده‏ای كه برای آن معرفی می‏شود كامیابی در زندگی مادی و موفقیت‏های اقتصادی و شغلی است(27). یكی از كسانی كه در این زمینه آثار بسیاری نگاشته و تلاش‏های زیادی می‏كند خانمی تبعه آمریكاست به نام «شاكتی گواین» كه حتی نام خود را از هندویسم اقتباس كرده است(28). او كه تحت تاثیر سفرش به هند و فراگیری هندویسم است(29). بر مبانی انسان گرایانه معنویت هندویسم تاكید كرده و می‏نویسد: برای‏خوشبخت و موفق زندگی كردن و استفاده از تجسم خلاق هر چند باید مفاهیم معینی را امكان پذیر بدانید اما لازم نیست كه به یكی از آرمان‏های ماورای طبیعی یا به قدرتی برون از خود ایمان و اعتقاد داشته باشید." (30)

او معتقد است كه كافی است ما در خیالمان آنچه می‏خواهیم تجسم كنیم و به آن باور داشته باشیم، پس از آن نیروهای‏درونی ما را به سوی آن هدایت كرده و در دستیابی به آن مدد می‏رساند.

او برای روند عملی طرح خود چهار مرحله را می‏شمارد: (1) هدف خود را تعیین كنید. (2) آرمان یا تصویری روشن بیافرینید. (3) اغلب اوقات بر آن تمركز كنید. (4) به آن انرژی مثبت بدهید.(31) برای انجام این مراحل باید در وضعیت آلفا یا حالت مدیتیشن قرار بگیرید.

او می‏گوید باید به شهود درونی توجه كرد و آن را به عنوان هدایت گر پذیرفت چون او شما را به سوی بهترین وضعیت هدایت می‏كند(32). گواین هیچ گاه معیاری را مشخص نمی‏كند كه صدای درون چیست و چه می‏گوید و چرا درست می‏گوید و از كجا می‏آموزد ؟ ادعاهای او نه تنها اثبات پذیر نیست بلكه ابطال پذیر هم نیست. زیرا اگر شما به ندای درونتان گوش دهید و نتیجه خوشایندی نگیرید، حتما اشتباه شنیده‏اید و آن ندای درونی شما نبوده یا القای دیگران بوده یا خواسته‏های نادرستی‏كه بر اساس تكیه بر بیرون وجودتان در شما برانگیخته شده است. او تصریح می‏كند راه مهارت یافتن در شهود درونی‏یا شنیدن صدای درون راه سعی و خطاست(33). فقط با این معیار كه در نهایت اگر احساس رضایت كردید درست شنیده‏اید و در غیر این صورت اشتباه كرده اید.

مهم ترین فایده نظریات «شاكتی گواین» این است كه به اسم گوش دادن به صدای درون ما را مطیع فریادهای تبلیغاتی زندگی‏امروزین می‏كند، فریادهایی تكراری كه انعكاس آن ناخواسته در درون ما طنین می‏افكند.

اگر كمی با روانشناسی تبلیغات آشنا شویم و توجه كنیم كه در نظام سرمایه داری نه تنها اقتصاد، بلكه سیاست و فرهنگ نیز با تبلیغات و دستكاری تمایلات، ذوقیات و اندیشه مردم مدیریت می‏شود.(34) آنگاه به خوبی معلوم می‏گردد در زمانی كه سختگیری‏های علمی برای اثبات یك نظریه بسیار پیچیده شده است، چگونه نظریات كسی مثل «شاكتی گواین» در كتابها و موسسات بسیاری با حمایت مراكز علمی وابسته در جهان تبلیغ می‏شود. معمولا نویسندگانی نظیر «شاكتی گواین»، آنتونی رابینز، وین دایر، ناپلئون هیل، كنت بلانكارد و دیگران كه از پوشش تبلیغاتی خوبی برخوردارند، آرامش و شكوفایی و رضایتمندی و كمال فردی را در توفیقات مادی و دانستن راه ثروتمند شدن می‏دانند و سعی می‏كنند آن را به همه مردم جهان بیاموزند. با این همه معلوم نیست چرا روز به روز تراژدی فقر و گرسنگی در جهان دردناكتر می‏شود. حتی در آمریكا كه محل زایش این تئوری‏هاست تعداد افراد بی خانمان رو به افزایش است!

البته حرف‏های آنها برای ما كه در تمدن سرمایه داری زندگی می‏كنیم بسیار خوشایند است زیرا راه هماهنگ شدن با ارزشهای همین تمدن را به ما می‏آموزند و سلطه پذیری سیاسی و اقتصادی را برای ما توجیه می‏كنند تا ستم‏ها و سلطه را زیبا ببینیم و راحت و بی درد بپذیریم. یاد می‏دهند كه مدیتیشن كنید و آنچه دوست دارید به آن برسید به تصور آورید و بعد برای‏رسیدن به آن تلاش كنید همواره نیمه پر لیوان را ببینید و به فكر پر كرد نیمه خالی آن نباشید. چون نمی توانید جهان را تغییر دهید پس باید هماهنگ شوید به كسانی توجه كنید كه ثروتمند شده اند. پس مدیتیشن كنید، ریلكس باشید و در تخیلات خود غوطه ور شوید و بكوشید و از كوششتان لذت ببرید تا بمیرید. البته این آخری را نمی‏گویند چون این مطلب رویارویی با حقیقت و كلید معنویت راستین است و با خیالات خوشایندی كه رضایت و آرامش و كمال فردی موهوم را برای ما می‏سازد تعارض دارد.

معنویت و عرفان اسلامی با شریعتی روشن انسان را از سرگردانی در امكانات نامحدود انتخاب و ناخود آگاه تسلیم خواسته دیگران شدن به سامانی روشن می‏رساند و آرامشی می‏دهد كه خود زمینه رسیدن انسان به كمال حقیقی و شكوفایی معرفت فطری است.

عرفان سكولار - یعنی عرفان بدون خدا و معاد- عرفان بدون شریعت و آیین خواهد بود و آنگاه كه خدا برود باید به انتظار شیطان و غلبه طاغوت نشست. آرامش، تلاش و كوشش، رضایتمندی و نعمت و برخورداری خوب است و بخشی از تعالیم معنوی اسلام را تشكیل می‏دهد اما نه به قیمت از دست رفتن عزت انسانی و نه به بهای پذیرش ستم و سلطه دنیامداران، بلكه اگر انسان به عظمت وجودی خود در ربط با پروردگار توجه كند و زندگی حقیقی در سرای دیگر را كه پایان نخواهد داشت، فراموش نكند عرفان و معنویت او حسینی (ع) می‏شود(35) و عزت و ذلت را به درستی تشخیص می‏دهد و از چشمه جوشان عرفان و معنویت حقیقی و ابدی بهره مند می‏گردد.

پی‏نوشت‏ها:

1 - ریلكسیشن و مدیتیشن ص 185.

2 - تی ام - دانش هوشیاری خلاق ص 51 - 53.

3 - طریقت آلفا رسیدن به آرامش در پنج گام ص 63.

4 - تی ام - دانش هوشیاری خلاق ص 56.

5 - میزان الحكمة باب صلاة حدیث 10674.

6 - همان حدیث 10670.

7 - تی ام - دانش هوشیاری خلاق ص 66.

8 - جلال الدین آشتیانی، عرفان بودیسم و جینیسم بخش پنجم چاپ اول 1377 شركت سهامی انتشار ص 313 .

9 - عرفان و دانتا بخش چهارم ص 172.

10 - طریقت آلفا رسیدن به آرامش در پنج گام ص 113.

11 - ریلكسیشن و مدیتیشن ص 85 و 86.

12 - طریقت آلقا رسیدن به آرامش در پنج گام ص 109.

13 - ترجمه و تالیف مهدی محی الدین بناب، روانشناسی احساس و ادراك، چاپ سوم 1381 انتشارات دانا ص 124.

14 - عرفان بودیسم و جینیسم بخش پنجم، ص 218.

15 - تی ام دانش هوشیاری خلاق ص 33.

16 - ریلكسیشن و مدیتیشن ص 42.

17 - ویكتور فرانكل، خدا در ناخودآگاه، ترجمه ابراهیم یزدی، چاپ اول 1375 موسسه خدمات فرهنگی رسا ص 333.

18 - هم از این رو در آمریكا 3 درصد بودجه ملی برای مساله فشار روانی هزینه می‏شود. نك: استورا، تنیدگی یا استرس، ترجمه پریرخ دادستان چاپ اول 1377 انتشارات رشد ص 69.

19 - علت حساسیت و مبارزه ابرقدرتهای اسلامی با انقلاب اسلامی همین است.

20 - جان كولمن، كمیته 300 كانون توطئه‏های جهانی، ترجمه یحیی شمس چاپ چهارم 1377 نشر علم ص 96 - 113.

21 - ریلكسیشن و مدیتیشن ص 60.

22 - تی ام دانش هوشیاری خلاق ص 34.

23 - مهدی محی الدین بناب، روانشناسی احساس و ادراك ص 128 و 129.

24 - امام خمینی، آداب نماز چاپ چهارم 1373 موسسه تنظیم و نشر آثار ص 146.

25 - میزان الحكمة باب صلاة حدیث 10666.

26 - ریلكسیشن و مدیتیشن ص 49.

27 - تی ام دانش هوشیاری خلاق ص 365 - 367.

28 - «شاكتی گواین» راه تحول، گیتی خوشدل چاپ اول 1374 انتشارات گیل ص 23.

29 - «شاكتی گواین»، زندگی در روشنایی، ترجمه مژگان بانو مومنی چاپ اول 1373 انتشارات روزبهان ص 5.

30 - «شاكتی گواین»، تجسم خلاق، ترجمه گیتی خوشدل چاپ دوم 1371 نشر روشنگران ص 19 و زندگی در روشنایی ص 74 تا 84.

31 - همان ص 34 و 35.

32 - «شاكتی گواین»، بازتابه‏های نور، ترجمه گیتی خوشدل چاپ سوم 1379 نشر گفتار ص 19 و 20.

73 - زندگی در روشنایی ص 76.

34 - ادوارد برمن، كنترل فرهنگ، ترجمه حمید الیاسی چاپ چهارم 1375نشر نی.

35 - نك: حمیدرضا مظاهری سیف، عرفان مخلصانه و جهاد مصلحانه در سلوك حسینی، مجله معرفت شماره 73 بهمن 1382.