«تاريخ اجتماعی شيعيان ايران در نيمه نخست قرن نهم هجری»، عنوان مقاله‌ای از فصل‌نامه علمی ـ تحقيقی «تاريخ در آينه ‌پژوهش» است كه به قلم «سيدعلی حسين‌پور»، دانش‌آموخته حوزه علميه قم و دانشجوی كارشناسی ارشد تشيع نگارش يافته است.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، مولف مقاله حاضر با اشاره به رونق مطالعه تاريخ اجتماعی پديده‌ها به اهميت فهم آن‌ها از اين طريق تاكيد كرده و می‌گويد: تاريخ اجتماعی و تحولات مربوط به آن چندی است مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش در اين باب نه تنها برای شناخت روش‌ها، عوامل، مولفه‌ها و آرای تاريخی ـ اجتماعی مورخان ضروری می‌نمايد؛ بلكه سبب ايجاد دگرگونی‌های قابل توجهی در نتيجه‌گيری‌های صورت گرفته درباره علل ظهور، سقوط، اعتلا و ... جوامع گذشته خواهد شد؛ از اين‌رو می‌توان ادعا كرد، تجديد نظر و حتی بازنويسی بسياری از موضوعات تاريخی كه تاكنون بدون توجه به تاريخ اجتاعی نگارش يافته، ضروری است.

تحقيق درباره تاريخ اجتماعی عصر اسلامی و به خصوص تاريخ اجتماعی شيعيان، به سبب پراكندگی آن در منابع متعدد و نبود منابع كهن مختص به اين موضوع، امر دشواری به نظر می‌رسد. نوشتاری كه در پی می‌آيد، تحقيقی است در مورد برخی عوامل و مولفه‌های تاريخ اجتماعی شيعيان در نيمه نخست قرن نهم (800 ـ 850 ق). اين دوره مصادف است با حكومت تيموريان بر سرتاسر ايران و برخی مناطق مسلمانان‌نشين اطراف آن كه تحقيق حاضر درصدد پاسخ‌گويی به برخی ابعاد تاريخ اجتماعی آن عصر می‌باشد.

نويسنده در ادامه مقدمه خود بر اين اثر می‌آورد: تاريخ اجتماعی به معنای امروزی آن، از غرب وارد علوم ما شده است، برخی گفته‌اند: تاريخ اجتماعی، تاريخ‌نگاری‌ای است كه عنصر سياست در آن دخيل نباشد. اين تعريف دقيق نيست، اما محدود گسترده‌ای را شامل می‌شود. تعريف ديگری كه بيان كرده‌اند ويژگی‌های تاريخ اجتماعی را بيان می‌كند: تاريخ‌نگاری اجتماعی، تاريخ‌نگاری‌ای است كه نگاه خرد (نه نگاه كلان) دارد؛ نگاهی از پايين به تاريخ انداختن و به روابط انسانی همه آحاد آن توجه كردن.

تاريخ اجتماعی به لايه‌های زيرين حوادث اجتماعی نگاه می‌كند، در مقام تحليل و تبيين مسائل تاريخ ـ برخلاف شيوه سنتی كه به چهره‌های برجسته توجه ‌كرده ـ به همه اقشار جامعه نگاه می‌كند علاوه بر اين، در اين تاريخ‌نگاری به جای توجه به ابعاد شناخته شده، توجه به ابعاد ناشناخته حوادث است

به بيان ديگر، تاريخ اجتماعی به لايه‌های زيرين حوادث اجتماعی نگاه می‌كند، در مقام تحليل و تبيين مسائل تاريخ ـ برخلاف شيوه سنتی كه به چهره‌های برجسته توجه ‌كرده ـ به همه اقشار جامعه نگاه می‌كند علاوه بر اين، در اين تاريخ‌نگاری به جای توجه به ابعاد شناخته شده، توجه به ابعاد ناشناخته حوادث است همه توصيف فوق يك معنا را ارائه می‌كند: تاريخ اجتماعی نوعی فهم از تاريخ است كه در مقام تحليل و تبيين حوادث و گرايش‌های فكری و ويژگی‌های اخلاقی و سبك و سياق زندگی عامه مردم به عنوان يك عامل اثرگذار بر روند حوادث تكيه می‌كند...»

«تاريخ در آينه پژوهش»، عنوان فصل‌نامه علمی ـ تحقيقی است كه به صاحب‌امتيازی «مؤسسه پژوهشی امام خمينی(ره)» با مديرمسئولی دكتر«محمدرضا جباری» و سردبيری «مهدی پيشوايی» در شهر قم منتشر می‌شود. هيئت تحريريه اين نشريه را افرادی چون «صادق آئينه‌وند»، «محسن الويری»، «مهدی پيشوايی»، «محمدرضا جباری»، «اصغر منتظرالقائم» و «محمدهادی يوسف‌ غروی» تشكيل می‌دهند. تاكنون شانزده شماره از اين فصل‌نامه در طی چهار سال و در اختيار علاقه‌مندان به تاريخ اسلام قرار گرفته است.