اصولا بيرون رفتن به قصد خريد كردن مايحتاج اعم از خوراك پوشاك لوازم منزل و... مي تواند كاري بس لذت بخش و دلپذير باشد اما متاسفانه امروزه در جامعه ما واژه «خريد» و تامين مايحتاج (حتي اوليه و ضروري) و دريافت خدمات به واژه اي هولناك آزار دهنده و فرساينده روح و جسم آدمي تبديل شده است.
صرف نظر از پديده ناميمون «گراني» و «تورم» كه به دلايل گوناگون از جمله فقدان سياست گذاري علمي و كارشناسانه اقتصادي از يك سو رشد نقدينگي را به دنبال داشت از سوي ديگر اظهارنظرهاي احساسي غيركارشناسانه و بدون پشتوانه مطالعاتي تنش زا و بحران آفرين بعضي از مسوولان رده بالاي دولت باعث فراري دادن «ثبات» از اقتصاد كشور گرديده آرامش و ثباتي كه لازمه سرمايه گذاري در امور زيربنايي و در نتيجه رشد و شكوفايي اقتصادي باشد جاي خود را به بي ثباتي و تلاطم داده و امواج بلندي را به وجود آورده كه اقشار متوسط و رو به پائين جامعه را در خود غرق و موج سواران حرفه اي را به ساحل مقصود رسانده و متاسفانه اين روند كماكان ادامه دارد و افراد مختلفي در تجزيه و تحليل نابسامانيهاي اقتصادي اخير اظهارنظرهايي كرده اند و براي برون رفت از وضع موجود يا بهتر بگوئيم اوضاع طرح ها و پيشنهاداتي ارائه داده اند كه اميدواريم به حل مشكل كمك كند.
اما مطلبي كه مقصود اصلي نگارنده است كالبدشكافي مختصري از روابط بين «فروشنده» و «خريدار» و موضوع «دادوستد» در گذشته و زمان حال است؛ روابطي كه مبتني بر فرهنگ ها آداب و رسوم و اعتقادات بشري بوده و از اين رهگذر حقوقي را براي فروشنده و خريدار (اعم از كالا و خدمات) تعريف كرده است. به اعتقاد ما اسلام به عنوان سرآمد همه اديان و تشيع به عنوان كامل ترين مذاهب در پاسخگويي به نيازهاي اعتقادي بشر بخش عمده اي از فقه خود را به اين موضوع مهم اختصاص داده است.
اگر به بازارهاي سنتي شهرها بنگريم در اكثر قريب به اتفاق آنها حداقل يك يا چند مسجد مي بينيم كه وجود اين مساجد در بازار علاوه بر كاركردهاي مختلف در سطح شهر مثل انجام فرائض تعظيم شعائر و برگزاري مراسم و... يك كاركرد ديگر هم داشته و آن اين بوده كه بازاريان قبل از بازگشائي حجره ها و مغازه هاي خود با حضور در مساجد ساعاتي را پاي درس «مكاسب» يا همان تعريف حقوق خريدار و فروشنده و شرايط و نحوه دادوستد از نظر اسلام كه توسط روحاني مسجد ارائه مي شد مي نشستند و لذا همواره اين اصول و ارزش ها را در دادوستد خود مدنظر داشتند و چون اكثريت كسبه اينگونه رفتار مي كردند دادوستد مبتني بر اصول اعتقادي تبديل به يك فرهنگ عام در بين بازاريان شده بود و اگر احتمالا عده قليلي هم پيدا مي شدند كه از نظر اعتقادي پايبندي به اين اصول نداشتند به ناچار خود را با اكثريت وفق مي دادند.
از طرف ديگر معتمدين و ريش سفيدان اصناف هم نسبت به رفتار همكاران خود بي تفاوت نبوده و براي انجام وظيفه شرعي و ديني در قالب امر به معروف و نهي از منكر و نيز براي دفاع از حيثيت صنعت خود با خاطيان برخورد مي كردند.
در آن روزگار نرخ سود و دادوستد و نيز نرخ خدمات تعريفي مشخص داشت و از همه مهم تر برمبناي وجدان و انصاف كسبه تعيين مي شد كه از درون همين آموزه هاي اعتقادي و فرهنگ مبتني بر آنها بيرون آمده بود ولذا رعايت مي شد.
فروشندگان هنگام توزين كالا پس از آنكه ترازو در حالت تعادل قرار مي گرفت با افزودن اندكي از آن كالا تعادل ترازو را به نفع خريدار برهم مي زدند و قلبا اعتقاد داشتند كه بركت كسب و كار آنها در همين شيوه مي باشد. به همين ترتيب پس از متراژ جنسي به اندازه درخواست مشتري و قبل از بريدن اندكي جلوتر علامت گذاري مي كردند و از آنجا به نفع مشتري برش مي دادند. ميوه فروش ها هم از هر ميوه چند رقم را براي عرضه داشتند سالم و درشت سالم و متوسط سالم و ريز و درهم لك دار كه طبيعتا هر كدام قيمت خود را داشت و مشتري بسته به وسع و نيازش از هر كدام كه مي خواست انتخاب مي كرد. (البته همانگونه كه ذكر شد قيمت گذاري با سود عادلانه و متعارف صورت مي گرفت).
در آن روزگار كسي نمي توانست در بسته بندي خرما دانه هاي درشت و مرغوب را در رو و زير جعبه (براي كساني كه اخيرا زير جعبه را هم مي بينند) قرار داده و بين آن ها را با خرماي ريز و نامرغوب پر كند و به قيمت خرماي مرغوب عرضه نمايد. اگر كسي چنين كاري مي كرد فقط يك بار مي توانست چنين عملي را انجام دهد اما شرايط به او اجازه استمرار كسب و كار را نمي داد و به دليل وجود همان فرهنگ پيش گفته خود به خود از بازار دادوستد حذف مي شد.
در آن شرايط هر كسي سالم تر بود و اين اصول مبتني بر بازار را بيشتر رعايت مي كرد درست كارتر و با انصاف تر بود كسب و كارش رونق بيشتري مي داشت و وضعش بهتر بود و لذا هر كه مي خواست موفقيت بيشتري كسب كند مي بايست از اين صفات و ويژگيها بيشتر برخوردار باشد.
درسرگذشت يكي از پرهيزكاران مي خوانيم كه آن مرحوم پس از توافق با مشتري براي تعمير لباسي كه در اختيار ايشان گذاشته بود پس از انجام كار و هنگامي كه لباس را تحويل مشتري مي دهد و حق الزحمه آن را مطابق با توافق قبلي دريافت كند به دنبال مشتري مي رفت و مي گفت: من فكر كردم انجام اين كار وقت بيشتري از من مي گيرد ولي آن اندازه از من وقت نگرفت لذا اين مقدار را اضافه از تو گرفتم و به وي پس مي داد.»
متاسفانه در روزگار ما به عنوان پيروان ائمه هدي (عليهم السلام) كه كاسب را دوست خدا مي دانند و مي فرمايند كسي كه به جهت تهيه معاش خانواده اش از منزل بيرون مي رود اگر در آن حال بميرد ثواب شهيد را دارد; موضوع دادوستد نه تنها اسلامي نيست با هيچيك از اصول حاكم بر روابط انساني سازگاري ندارد. در اين شرايط (همانگونه كه در ابتداي اين نوشتار به آن اشاره شد) نه تنها خريدار مغبون شده و آسيب مي بيند بلكه فروشنده هم به دليل عذاب وجدان (به طور ناخودآگاه) و نيز بازگشت انرژي منفي ناشي از اين بخش در معرض استرس و فشار روحي قرار مي گيرد. نتيجه آنكه هرچند ممكن است از وضع مالي خوب و سرمايه بالايي برخوردار باشد ولي مطمئنا از وضع و شرايط خود راضي نيست. آنچه مهم است رضايت از زندگي است كه اينان فاقد آن مي باشند. چه بسيارند افرادي كه از درآمد بالا و سرمايه كلاني برخوردارند ولي از زندگي خود راضي نيستند و هميشه در فشار روحي بسياري بسر برده و در مقابل كساني هم هستند كه با قناعت فقط نياز اوليه روزانه خود را نيز به زحمت تامين مي كنند ولي از زندگي و وضع خود رضايت دارند و در آرامش زندگي مي كنند.
آنچه بديهي به نظر مي رسد اين است كه اصلاح وضع موجود با بخشنامه و بگير و ببند و دستور حل نمي شود بلكه اگر كمترين اميدي به رفع و حل اين مشكل باشد از طريق فرهنگ سازي توسط دست اندركاران فرهنگي جامعه به ويژه روحانيون و مبلغان ديني است. در ايامي كه ايشان براي تبليغ به اقصي نقاط كشور اعزام مي شوند در مساجد و مراسم مختلف مي توانند به طور جدي و هماهنگ به اين موضوع بپردازند. شرايط حرمت و حليت كسب و كار را به مردم بازگو كنند خشم خداوند را در مورد كم فروشي احتكار گران فروشي (فروش كالا و خدمات با سود و يا حق الزحمه غيرمتعارف) را به مردم يادآور شوند. غش در معامله را تبيين و مصداق ها را مشخص نمايند مثلا اگر فروشنده اي ميوه لك دار را از روي سالم آن به نمايش گذارد و به قيمت ميوه سالم و مرغوب آنهم با سود غيرمتعارف بفروش چه حكمي دارد؟
راستي چرا ائمه جمعه و جماعات و روحانيون در خطبه ها و مواعظ خود نسبت به اين مسائل حساسيت لازم را نشان نمي دهند و بيشتر سخنراني هاي ايشان سياسي و جناحي شده است!
چرا بايد در جامعه ما تا يك برف سنگين مي بارد قيمت زنجير چرخ در فروشگاه ها ده ها برابر مي شود مگر زنجير چرخ در مواقع ديگر هم به كار مي آيد چرا بايد كاسب مسلمان پودر لباسشوئي را به محض وقفه در توزيع آن از ويترين مغازه اش جمع كند تا به چندين برابر قيمت بفروشد از آن بدتر چرا بايد از روش ناپسند در مورد قوت مردم مانند برنج اعمال شود تا قيمت برنج به دلايلي گران مي شود هرچه اندوخته دارند صرف خريد آن مي كنند تا پس از كمبود در بازار آن را به قيمت گران بفروشند و آب از آب تكان نخورد و هيچكس هم حساسيت نشان ندهد و باز هم توقع نزول رحمت خداوند و ريزش نزولات جوي و برآورده شدن حاجات و استجابت دعاها داريم ! بترسيم و بترسانيم مردم را از زماني كه مورد غضب خداوند واقع شويم...
لذا لازم است كه نهادهائي مانند سازمان تبليغات اسلامي شوراي هماهنگي تبليغات اسلامي ائمه جمعه و جماعات حوزه هاي علميه و از همه مهم تر مراجع عظام نسبت به اين موضوع اهتمام جدي داشته و روحانيون را براي تبليغ و زنده كردن ارزش هاي اخلاقي و اعتقادي در باب داودستد بسيج نمايند.
