4 - 2 - پ - نياز روحي جامعه به تفريح و تفنن

طنز و فكاهي؛ نقش مهم در ايجاد تمدن اعصاب و روان، بويژه در خلال امور روزمره دارد. SMSها، به خاطر ايجاد زنگ تفريحي كوتاه در بين كارهاي روزانه، طرفداران فراواني دارد. فرستادن لطيفه بيشترين كاربرد SMS در ايران است. عمده‌ترين دغدغه‌هاي اجتماعي، محدوديتها و يا تابوهاي موجود در جامعه با بياني لطيف و ظريف مورد نقد قرار مي‌گيرد. به عبارتي ديگر، طنز اين اجازه را به افراد مي‌دهد كه به صورت كم و بيش صريح، از وضع سياسي – اجتماعي كشور انتقاد كنند. نقد اجتماعي با زباني كنايي، طنز آلود و ظريف – كه بخشي از سنت شفاهي مردم ايران را تشكيل مي‌دهد و ريشه در فرهنگ و ادبيات ايران زمين دارد - در نبودن و يا ضعف احزاب سياسي، نهادهاي مدني و ابزارهاي رسانه‌يي و اطلاعرساني، در SMS تبلور يافته و به صورت گسترده به اقشار و گروههاي مختلف اجتماعي و سياسي انتقال مي‌يابد. (44) SMS، گونه‌اي ادبيات ويژه را در ايران گسترش داده، قواعد كلامي را شكسته و وارد حوزه ديگري از كلام شده است كه در مواردي هم، تنشها و تعارضات فرهنگي پديد مي‌آورد و آن هم زماني است كه تابوهاي جامعه به سخره كشيده مي‌شود يا پيامهاي زشت و جدايي افكنانه قومي، نژادي، زباني و جنسيتي مبادله مي‌شود. (45) به همين دليل، بر اساس آمار منتشر شده توسط وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات، در حدود 50 درصد SMSها در ايران، سرگرمي و لطيفه است. به عبارت ديگر، از بين 40 ميليون SMS روزانه، حدود 20 ميليون آنها به طنز، لطيفه و نكته گويي اختصاص يافته است. (46) گرچه، بر طبق نظر سنجيهاي مشاركتي انجام شده از سوي نگارندگان اين مقاله از طبقات و اقشار مختلف، به تازگي، درصد SMSهاي طنز از 50 درصد به 30 تا 35 درصد كاهش يافته و اين روند نزولي همچنان ادامه دارد و SMS، به كاركردهاي واقعي خود نزديكتر شده است.

يكي از ويژگيهاي اين سيستم نوين ارتباطي در ايران، زبان خاصي است كه در SMS به كار مي‌رود. بحث از زبان SMS رااز دو منظر مي‌توان مورد توجه قرار داد: 1 - به لحاظ نوشتاري 2 - از جنبه ادبي

به لحاظ نوشتاري، SMSها به سه طريق انگليسي، فنگليشي و فارسي فرستاده مي‌شود.از آنجا كه فناوري SMS، بر اساس زبان انگليسي تعبيه شده، طبعاً، به كارگيري آن با اين زبان بدون هرگونه مشكلي است. اما، از آن رو كه گروهي از ايرانيان، آمادگي ارتباط به وسيله اين زبان را ندارند، از روش ديگري استفاده كرده‌اند. در اين روش، از حروف انگليسي و واژگان يا كلمات فارسي استفاده مي‌شود كه به آن اصطلاحاً، فنگليشي يا پينگليشي مي‌‌گويند. البته، با گذشت زمان و با ظهور موبايل‌هايي كه با زبان فارسي سازگار است، اين مشكل نيز رفع شده و در حال حاضر، بسياري از SMSها به زبان فارسي نگاشته مي‌شود.

از زماني كه امكان فرستادن SMS تصويري نيز فراهم شده، شايد بتوان آن را زبان چهارم SMS دانست.

به لحاظ ادبي، يكسري خصوصيات زباني در ميان بيشتر SMSها مشترك است:

 - زبان SMS، زبان طنز است. از پيامهاي كوتاه اخلاقي، اطلاع‌رساني، مذهبي و ادبي كه بگذريم، در ساير انواع SMSها،‌اين زبان تنها زبان طنز است كه به رسميت شناخته مي‌شود.

 - زبان SMS، زبان ايجاز و اختصار است.

 - زبان SMS، زبان محاوره‌يي است. از برخي گونه‌هاي خاص؛ مانند SMS رمانتيك و ادبي كه بگذريم، ساير موارد، زباني عاميانه و غير ادبي دارد، كه به گفتار نزديكتر است تا به نوشتار.

 - زبان SMS، زبان گوشه و كنايه است. بسياري از پيامها، در لفافه و غيرصريح بيان مي‌شود. اين امر، ريشه در خصلت كنايه‌گويي و فرار از صراحت لهجه ما ايرانيان دارد.47

 - بعد از بيان ويژگيهاي SMS در ايران، كاركردهاي آن را مي‌توان چنين برشمرد:

5 - 2 - پ - كاركرد پيامرساني

پيامرساني، همان كاركرد اوليه و ذاتي SMS است كه در همه جاي دنيا يكسان است و از آن، به سرويس پيام كوتاه ياد مي‌شود. تفاوت SMS، با مكالمه تلفني در آن است كه؛ اولي، به نحو نوشتاري است و در موقعيتهاي بسياري كه امكان مكالمه تلفني وجود ندارد، به خوبي نقش آن را نمايندگي مي‌كند. اين كاركرد، از آن رو در ايران مورد اقبال است كه در بسياري از مواقع،‌خصوصاً در ساعات كاري روز، شبكه مخابراتي كشور از ارايه ارتباط تلفن با موبايل ناتوان است و به اصطلاح، خط‌دهي به موبايل، با مشكل روبه‌رو است.

6 - 2 پ - ايجاد ارتباط انساني

زندگي، در دوراني كه عصر مدرنيسم و صنعت نام گرفته و در اجتماعي كه دوران گذار خود را مي‌پيمايد، آثاري دارد كه يكي از آنها قرباني شدن روابط انساني است. ايران و بويژه تهران، كه در حال حاضر در چنين شرايطي قرار دارد، نيازمند يافتن جايگزينهايي براي شيوه‌هاي سنتي‌تر روابط انساني است. SMSها، بخشي از اين بار اخلاقي را به دوش مي‌كشند. چه بسيار SMSها كه موجب شكل گرفتن رابطه‌يي تازه ميان دونفر مي‌شوند.

7 - 2 - پ - ايجاد تفنن و سرگرمي و توليد انبوه طنز

تجربه تلخ هشت سال جنگ، فشار بار دوران سازندگي، مشكلات بسيار مالي و اقتصادي جاري و چندپيشه بودن بسياري از افراد، باعث شده است تا جامعه به لحاظ روحي سخت نيازمند تفريح و تفنن باشد. از آنجا كه رسانه‌هاي عمومي، بخوبي اين نياز جامعه را برآورده نمي‌كنند، SMSها، به عنوان رسانه‌يي جايگزين يا مكمل، در تكرار هر روزه خود، كاركردي سخت شادي‌آفرين پيدا كرده‌اند.

ايجاد تفنن و سرگرمي، نيازمند انبوهي از فكاهيهاي جديد است. SMSها، بويژه با دستمايه قرار دادن امور سياسي، اجتماعي، فرهنگي،‌عرفي و … هر روز نو مي‌شود.

8 - 2 - پ - كاركرد تبليغاتي

اين كاركرد بيشتر مورد استفاده كارخانه‌ها، بانكها، برخي ادارات و مراكز دولتي، سازمان صدا و سيما و برخي مراكز ديني قرار مي‌گيرد، كه جهت تبليغ كالاها، يا خدمات خود از آن بهره مي‌ برند. گرچه همواره بهره‌برداري از پيام كوتاه، بحثهاي حقوقي بيشماري، مبني بر تجاوز به حريم خصوصي افراد به همراه داشته است، نكته جالب توجه آنكه؛ به رغم اعلام شركت ارتباطات سيار براي جلوگيري از فرستادن اين گونه SMSها براي كساني كه مايل به دريافت آن نباشند، در طول يك سال گذشته، تنها 3561 نفر، از بالغ بر 5 ميليون و 800هزار مشتر ك، درخواست عدم دريافت اين گونه پيام‌ها را داده‌اند.

9 - 2 - پ - كاركرد رسانه‌يي

مخاطبان رسانه‌ها، داراي علايق خاصي هستند كه در انتخاب رسانه مطلوب، نقش اساسي ايفا مي‌كند. به عبارت ديگر، مخاطبان در پي آن هستند كه آنچه را از جنس علايق‌شان است، در رسانه بيابند. با توجه به اين اصل، آنچه در مورد رسانه‌هاي موجود در ايران مشهود است، برآورده نشدن خواست و علايق مخاطبان و نوعي بي‌توجهي به سليقه آنان رويكرد اطلاع‌رساني قطره‌چكاني، موجب شده تا در اين ميان، SMS با توجه به ويژگيهاي منحصر به فردش، نقش بديل را برعهده گيرد.

10 - 2 - پ - ايجاد شبكه‌هاي اجتماعي مجازي

شبكه‌هاي اجتماعي، بافتهاي جامعه است كه به وسيله تارهاي نامريي ارتباطات اجتماعي، به هم تنيده شده. يكي از كاركردهاي مهم SMS، آن است كه با برقراري ارتباط با ديگران، موجب تقويت يك شبكه اجتماعي و يا ايجاد شبكه‌يي جديد مي‌شود. البته، شبكه تازه تأسيس، ممكن است ناپايدار و كم‌دوام، يا پايا و با دوام باشد. در حال حاضر، بسياري از افراد در اتاقهاي گفتگو (Chat - Rooms) و يا وبلاگها، شماره موبايل خود را به ديگران مي‌دهند و از آنان درخواست مي‌كنند كه SMSهاي جديد را برايشان بفرستند. همان‌طور كه، مراجعه‌كنندگان و يادداشت‌نويسان يك وبلاگ، يا اتاق گفتگو، گاه يك شبكه اجتماعي را تشكيل مي‌دهند، مبادله كنندگان SMS نيز مي‌توانند يك شبكه اجتماعي مجازي ايجاد كنند. شبكه اجتماعي، بسته به موضوع ارتباط اعضا، مي‌تواند سياسي، اجتماعي، مذهبي، ادبي و … باشد. با تشكيل اين شبكه‌ها، مي‌توان كاركردهاي خاصي را نيز از آنها انتظار داشت. اين شبكه‌ها، داراي ظرفيتي بالا است و قادر است پيامي را در زماني بسيار كوتاه، در سرتاسر كشور و در ميان لايه‌هاي مختلف مردم پخش كند.48

11 - 2 - پ - ساخت پذيرشها، يا وجهه‌نظر

عملكرد سريع و فراگير SMS، كه حاصل كاركرد رسانه‌يي و ايجاد شبكه اجتماعي آن است، به كاركرد ديگري منجر مي‌شود كه ساخت پذيرش يا وجهه‌نظر است. در شرايط سلب اعتماد از رسانه‌هاي رسمي، بهترين موقعيت براي رسانه‌هاي جايگزين پيش مي‌آيد كه با استفاده از ظرفيتهاي خود به ساخت ديدگاه عمومي در مورد مسايل گوناگون بپردازند. SMS در اين كاركرد، رسانه‌يي مردمي است كه محتوايش،‌از پذيرش قابل قبولي برخوردار است.

12 - 2 - پ - كاركرد سياسي

كاركرد سياسي را، شايد بتوان يكي از بزرگترين كار ويژه‌هاي SMS در ايران دانست. حجم بسيار گسترده‌يي از پيامهاي كوتاه، د اراي مضمون سياسي است. گويي فناوري تازه، بهترين ابزار را در خدمت مردماني قرار داده است كه در طول تاريخ، همواره ناخرسندي خود از حكومت را با طنز بيان مي‌كرده‌اند.

كاركردهاي سياسي SMS را مي‌توان با شبنامه‌ها مقايسه كرد. شبنامه‌ها، همزمان با ورود دستگاههاي چاپ و تكثير در دوران قاجاريه و متناسب وبا فضاي جامعه سياسي - مطبوعاتي كشور،‌در تاريخ وسايل ارتباط جمعي ايران ظهور پيدا كردند. شبنامه، نشريه‌يي بود كه در برابر روزنامه‌ - كه با هويت مشخص گردانندگان و نويسندگان آن و به صورت آشكار منتشر مي‌شد - به صورت پنهاني تهيه، تكثير و توزيع مي‌گرديد.بعدها، بويژه در نهضت مشروطه‌، به صورت جنگ‌افزاري كارساز در خدمت برخي از مشروطه‌خواهان قرار گرفت. اين نوشته‌ها، با هدفهاي سياسي - اجتماعي و براي برانگيختن مردم بود و از اواخر پادشاهي ناصرالدين شاه باب شد. (49) شبنامه‌ها، در واقع داستانها، گزارشها و اتهام‌نامه‌هاي عليه شاه و صاحبان سمتهاي سياسي – اجتماعي بود كه بيشتر با قلمي نيشدار، يا طنزآلود، بدون امضا و نشاني، بر روي يك صفحه تكثير مي‌شد. (50)

البته، شبنامه‌ها در مواردي دچار كژكار كرديها و بدكاركردهايي نيز شده و در چارچوب غرض‌ورزيها و منافع شخصي، ابزار دست رقباي سياسي – به منظور تخريب چهره و وجهه رقيب و از ميدان به در كردن يكديگر - شد.(51) به لحاظ تاريخي، برخي از پژوهشگران تاريخ معاصر ايران، بويژه تاريخ‌نگاران مطبوعات سياسي، رقابت ميان امين‌الدوله با عين‌الدوله در انتشار شبنامه‌هاي هجوآميز و فحشنامه‌ها در دوران مظفرالدين شاه و در آستانه انقلاب مشروطه را در اين راستا ارزيابي مي‌كنند. (52) با وجود به فراموشي سپرده شدن نقش شبنامه، دوباره، ردپاي آن را در انتخابات دوره نهم رياست جمهوري مي‌توان ديد. در اين دوره، شبنامه‌ها، به منظور تخريب چهره و وجهه سياسي – اجتماعي و تشخيص شماري از كانديداهاي رياست جمهوري، به كار برده شد. (53)

SMS نيز، همچون شبنامه‌ها، در مواردي دچار كژكاركرديهايي شده و در جهت تخريب چهره شخصيتهاي سياسي و رقباي فكري به كار گرفته شده است. بهره‌گيري از SMS كه در دي ماه 1385 در تخريب وجهه رييس سازمان گردشگري و ميراث فرهنگي – كه در عين حال معاونت رييس جمهوري دولت اصولگرا را نيز بر عهده دارد - در مراسم افتتاحيه نمايشگاه گردشگري در تركيه، با دست زدن در پايان رقص سماعي، بهانه لازم را به رقبا داد؛ در اين زمره قابل ارزيابي و توجه است.

كاركرد سياسي SMS در مقاطعي همچون زمان انتخابات، بسي نمايان‌تر مي‌شود. SMS، نخستين تجربه كاركرد سياسي خود را در انتخابات هفتم مجلس شوراي اسلامي از سر گذراند؛ آنجا كه رسانه‌هاي عمومي، از بحث پيرامون مسأله تحريم انتخابات منع شده بودند، SMS‌ها، پيام طرفداران تحريم را به همه جاي كشور رساندند. هرچند، از نتيجه و ميزان تأثيرگذاري اين پيامها اطلاعاتی در دست نيست، ولي، نفس اين اقدام، خود نكته‌يي حائز اهميت در معادلات سياسي ارزيابي مي‌شود. دومين تجربه سياسي SMS، در آستانه نهمين دوره انتخابات رياست جمهوري ظهور و بروز يافت. در اين انتخابات، بعضي از پيامهاي مبادله شده، به منظور تخريب كانديداهاي رياست جمهوري بوده است. (54)

سومين تجربه، مربوط به انتخابات اخير (24 آذر 1385) شوراي شهر و خبرگان است. در اين دوره، SMSها، به عنوان ابزار تبليغات، توانستند بخش وسيعي از كشور را پوشش دهند و SMS به صورتي گسترده، وارد عرصه تبليغات سياسي كانديداها شود. (55) پيامها در اين دوره از انتخابات، عاري از تبليغات تخريبي براي كانديداهاي مختلف بوده و از جريانهاي مختلف سياسي، SMSهايي براي شهروندان، بويژه در تهران و شهرهاي بزرگ فرستاده شده است. در جريان انتخابات ياد شده، خبري مبني بر ضرب و شتم اعضاي هيأت نظارت، توسط هواداران يكي از كانديداهاي يك گروه ائتلافي، براي ميليونها نفر در چندين نوبت و به منظور تخريب چهره گروه و كانديداي رقيب، فرستاده شد. (56)

ادامه دارد ...