اين مقاله توسط آقاي حسين درجاني براي سايت باشگاه ارسال شده است/ با تشكر از ايشان

دينگ لي شن استاد دانشگاه و مدير اجرايي در موسسة مطالعات بين المللي و قائم مقام مركز مطالعات آمريكا دانشگاه فودان در شهر شانگهاي چين است.

مقاله مذكور در فصلنامه مركز مطالعات بين المللي و استراتژيك و انستيتو فن آوري ماساچوست با نام TWQ در بهار سال 2006 به چاپ رسيده است.

«موضوع فعاليتهاي هسته اي ايران به نقطه اوج خود رسيده است.» در اولين جمله دينگ لي شن استاد دانشگاه فودان چين اهميت مسئله هسته اي ايران را بصورتي مشخص باز مي تاباند وي در نوشته خود از منظري چيني به قضايا مي نگرد و فارغ از آنكه نگاه مزبور تا چه حد به واقعيت پرونده نزديك است، سياست خارجي چين، اهداف و مقاصد آن را مشخص مي سازد نوشته فوق بگونه ايست كه مي توان انتقادات فراواني بر آن داشت ليكن شناخت تفكرات و اهداف دولتمردان چيني در موقعيت حساس كنوني مي تواند براي سياست خارجي ايران با اهميت تلقي گردد. بديهي است كه تمامي نقطه نظرات دينگ لي شن مورد تأئيد نبوده و اميد است دانشجويان و دانش پژوهان سياسي و بين المللي كشور در جهت شفاف سازي و ارائه دلايل متقن در مقام پاسخ بر آيند.

موضوع فعاليتهاي هسته اي ايران به نقطه اوج خود رسيده است. آنها بيان مي دارند كه برنامه شان توليد برق هسته ايست و تلاش در جهت دستيابي به سلاحهاي هسته اي را انكارمي كنند. آژانس بين المللي انرژي اتمي تا ماه مارس سال 2006 نتوانسته مدارك مستند و قطعي مبني بر تلاش ايران جهت دستيابي به سلاحهاي هسته اي طي دو دهه گذشته به شوراي امنيت سازمان ملل متحد ارسال كند اين در حاليست كه جرج بوش طي سخنراني ساليانه خود در كنگره آمريكا (29 ژانويه 2002) ايران را همراه با عراق و كره شمالي در محور شرارت قرارداد ليكن در اين مدت واشنگتن نتوانست غني سازي اورانيوم توسط ايران را بطور كامل خنثي نمايد ضمن آنكه مذاكرات ايران با سه كشور اروپايي با موفقيت كمي روبرو بوده است. سه كشور اروپايي در ازاي توقف غني سازي اورانيوم به ايران پيشنهاد در اختيار گيري راكتور آب سبك، سوخت هسته اي و دانش آن را دادند با اين هشدار كه در صورت عدم پذيرش ايران آنها به حل مسئله در چهار چوب آژانس توجهي نخواهند كرد. تلاشها در جهت بين المللي كردن موضوع ايران شوراي امنيت را ترغيب كرد تا موضوع را در ماه مارس بررسي كند علي رغم شكستهاي گذشته و تغييرات كنوني چين بعنوان يكي از اعضاي دائم شوراي امنيت مي تواند در جهت حل برنامه هسته اي ايران نقش عمده اي را ايفا نمايد. پرونده هسته اي ايران براي رهبران چين مي تواند محكي در جهت تواناييهايشان با در نظر گرفتن مصالح عموميشان باشد. چين در جهت ارتقاء منافع ملي خود رقابت با كشورهاي بزرگ همراه مشاركت فعال در ابعاد بين المللي را مورد توجه قرارداده است ضمن آنكه توسعه روابط با همسايگان و دولتهاي مجاور همچون ايران در راستاي بدست آوردن منابع اوليه جهت ادامه رشد اقتصادي اين كشور نيز حائز اهميت است. از يك سو چين بعنوان يك قدرت بزرگ همواره مدافع منع تكثير سلاحهاي اتمي بوده و از سوي ديگر به دليل رونق اقتصادي دستيابي به منابع انرژي محرك عمده در سياست خارجي پكن است. بنابراين خرد چيني حكم مي كند تا روابط خود را با كشورهاي تأمين كننده انرژي نظير ايران، سودان، ميانمار، ونزوئلا و زيمبابوه گسترش دهد، درحاليكه روابط فوق باعث نگرانيهاي فزاينده آمريكا شده است. چين در ارتباط با پرونده هسته اي ايران پنج اصل را مورد توجه قرار داده است.

پذيرش ايران بعنوان يك كشور داراي انرژي صلح آميز هسته اي، تلاش در جهت توسعه و تثبيت رژيم منع تكثير سلاحهاي هسته اي در جهان، حفظ و گسترش روابط اقتصادي و تأمين انرژي با ايران، حفظ و تحكيم روابط با ايالات متحده و تقويت حضور چين در عرصه هاي بين المللي. با توجه به اصول پنج گانه فوق چين چگونه مي تواند مابين تأمين انرژي خود در تعهد با منع تكثير سلاحهاي هسته اي كه هر دو از منافع مورد علاقه اش مي باشد ارتباطي مناسب برقرار كند. دولت پكن در صورتيكه مسئله ايران وارد رأي گيري در شوراي امنيت شود بين مسئله تأمين انرژي و ارتباط با آمريكا چه انتخابي خواهد كرد ؟ براين اساس تهران، چين را بر سر دو راهي انتخاب خود و خواست آمريكا قرار خواهد داد و به همين دليل دولت پكن با محاسبه گرايي ايران را به ادامه مذاكرات كه انگيزه بالايي براي كسب فن آوري هسته اي دارد ترغيب خواهد كرد.

انگيزه هاي ايران در ارتباط با برنامه هسته اي

ايرانيها در ارتباط با انرژي هسته اي و بدست آوردن آن داراي سابقه تاريخي مي باشند در اوايل سال 1957 ايران و آمريكا موافقتنامه مودت و همكاري امضا كردند كه بخشي از آن به برنامه اي تحت عنوان « اتم براي صلح » تعلق داشت. براين اساس كمكهايي در ارتباط با دانش هسته اي، در اختيار گيري چندين كيلوگرم اورانيوم غني شده و پژوهشهاي مشترك در زمينه هاي صلح آميز هسته اي مورد توجه قرار گرفت ايران معاهده منع تكثير 1968را نيز امضا نمود. ايرانيها همواره ادعا مي كنند كه انرژي هسته اي را براي مقاصد صلح آميز بكار مي برند. اين كشور داراي موهبت طبيعي برخورداري از انرژي فسيلي است، بنابراين از معدود كشورهاييست كه نياز كمتري به انرژيهاي جايگزين در آينده نزديك خواهد داشت در حال حاضر ايران با توجه به كشف منابع جديد در سال 2003 نوزده و نيم ميليارد تن ذخاير نفتي كه 13 درصد كل ذخاير را شامل مي شود داراست.

ايران همچنين بين 17 تا 18 درصد منابع گاز جهان را در اختيار دارد. آنها براين موضوع تأكيد دارند كه پژوهشهايي را در ارتباط با بكارگيري انرژي برق هسته اي انجام دهند ليكن بدليل وجود منابع فسيلي نامحدود مي توان انگيزه هاي ديگري را در اين فرايند جستجو كرد. بخصوص آنكه ايران بصورت پنهاني و خارج از ديد ناظران بين المللي فعاليتهاي مخفيانه اي انجام داده است. آژانس در گزارش نوامبر 2004 اعلام كرد كه ايران در وظايف خود قصور كرده، بعنوان مثال در بكارگيري مواد و تجهيزات هسته اي، حفظ و ذخيره آن دست به تخلفاتي زده است هرچند آژانس به نتيجه قطعي در ارتباط ايران براي دستيابي و بكارگيري سلاحهاي هسته اي نرسيد ليكن در طول اين مدت سعي در اثبات اين مسئله داشته است. خصوصاً گزارش اكتبر 2005 كه مشخص شد ايران براي خريد سانتريفوژ در دهه هشتاد ميلادي در بازار سياه فعاليتهايي داشته اين موضوع و انتشار خبر آن به موقعيت ايران لطمه وارد كرد. در مارس 2005 علي اكبر هاشمي رفسنجاني رئيس جمهور اسبق ايران بيان داشت بعد از انقلاب و تحريم ايران توسط آمريكا، آنان وسايل و تجهيزات را از بازار سياه تأمين كردند صحبتهاي او در واقع آرام كردن فضاي متشنج بود اگر تهران خواستار سلاحهاي هسته اي باشد سه احتمال امنيتي و استراتژيك ايرانيان را به اين مسير سوق خواهد داد. نخست ؛ توان هسته اي اسرائيل و بازداشتن آن، از آنجا كه هرچند تل آويو ممكن است با اين توانايي احساس امنيت كند ليكن اين موضوع با مخالفت ايران و اعراب همسايه اسرائيل مواجه شده است. توجه ايران روندي طبيعي براي پاسخ به عدم تعادل در منطقه است. دوم ؛ تلاش عراق جهت دستيابي به سلاحهاي هسته اي در دهه هشتاد ميلادي، هرچند اسرائيل راكتور هسته اي اسيراك را در 1981 بمباران كرد اما صدام تلاش كرد تا برنامه هسته اي خود را مجدداً احياء كند كه جنگ 1991 خليج فارس اين تلاش را با نابودي كامل مواجه كرد عراق در طي هشت سال جنگ عليه ايران از سلاحهاي شيميايي استفاده كرده بود. سوم ؛ آنكه ايران و آمريكا بعد از انقلاب 1979 روياروي يكديگر قرار گرفتند جنگ پيشدستانه آمريكا عليه عراق مي تواند توجيهي باشد به خواست ايران براي يك بازدارندگي هسته اي در منطقه خاورميانه. شواهد، مدارك و انگيزه ها شك و ترديد دولت پكن نسبت به عدم بيگناهي ايران را افزايش داده است. از آنجا كه برنامه هسته اي ايران قابليت تبديل به برنامه نظامي را دارد احتمال مي رود كه تهران فرصت كافي جهت ايجاد يك برنامه تسليحاتي و زير زميني را به دست آورد. اين فرض پكن را واميدارد تا پرونده هسته اي ايران در شرايط مذاكره و گفتگو حل و فصل گردد.

نگرانيها و دل مشغوليهاي دولت پكن

چين مجموعه اي از منافع و اهداف را در ارتباط با مسئله ايران در هم مي آميزد.آنها تلاش دارند تا پروژه هسته اي ايران را قابل پذيرش جلوه دهند از جهت ديگر ايران توانايي جواب به تقاضاهاي چين جهت كسب سوختهاي فسيلي را دارد رابطه نزديك با تهران موجب نارضايتي آمريكا خواهد شد در اين ميان توجه چين به رشد و توسعه اقتصادي از يك طرف و از طرف ديگر تلاش در جهت ايجاد وجهه اي مطلوب در جامعه جهاني حائز اهميت است.

احترام به حق حاكميت

دخالت دول بيگانه در اواسط قرن نوزدهم در چين باعث حساسيت بيش از پيش اين كشور نسبت به استقلال و حاكميت خود شده است. حتي نگرانيهاي امروز چين در جهت اتحاد و همبستگي كشور حساسيت نسبت به حضور بيگانه را تقويت خواهد كرد. در اين چشم انداز اگر ايران نسبت به منع تكثير سلاحهاي هسته اي التزام عملي داشته باشد از حمايت چين برخوردار خواهد شد و تنها عدم التزام ايران باعث شكنندگي حمايت چين خواهد شد. اما براي آمريكا انحراف از منع تكثير و داشتن چرخه سوخت هسته اي مستقل قابل قبول نيست چين با پشتيباني از آژانس معتقد است كه ايران قبل از آنكه داراي چرخه سوخت مستقل شود بايد مسئوليتهاي خود در ارتباط با گذشته فعاليتهاي هسته ايش را بپذيرد. حتي اگر ايران به معاهده منع تكثير ملحق نمي شد چين بدون دليل با برنامه هسته ايش مخالفت نمي كرد. قوانين بين المللي تا كنون هيچ كشوري را از در اختيار گرفتن انرژي صلح آميز هسته اي منع نكرده است و تنها محدوديت اعمال شده نظارتهاي آژانس مي باشد. بعد از آزمايش هسته اي هند در سال 1974 آمريكا و ساير صادر كنندگان ملزومات هسته اي با تشكيل گروه صادر كنندگان اين ملزومات از فروش آن به كشورهاي غير عضو معاهده منع تكثير خودداري كردند. ترتيبات جاري قوانين بين المللي اين اجازه را به ايران مي دهد كه برق هسته اي توليد كند حتي اگر در بدبينانه ترين احتمال ايران در گذشته برنامه سلاحهاي هسته اي را توسعه مي داد. ليكن مستحق دريافت انرژي صلح آميز مي باشد مشروط بر آنكه تعهد دهد بر طبق قوانين و به مانند ساير اعضاي آژانس بصورت شفاف عمل نمايد. علاوه براين هيچ كشوري بجز عراق از حقوق هسته اي خود محروم نشده است. طبق قطعنامه 687 سال 1991 اين كشور از داشتن انرژي غير صلح آميز هسته اي محروم گرديده است. اگر چه معاهده منع تكثير داراي ابعادي جهانيست اما كشورها براي عضويت و مشاركت در آن صاحب اختيار مي باشند. ماده ده معاهده منع تكثير خصوصاً ايجاد شد تا كشورها را براساس منافع مليشان جهت پيوستن به آن مخير گرداند. ايران بعنوان عضوي از معاهده حق بكارگيري سلاحهاي اتمي را نخواهد داشت اگر مشخص شود كه ايران به تعهداتش پايبند نيست جامعه جهاني دست به اقدام خواهد زد. در حال حاضر ايران مي تواند از لحاظ فني سلاح اتمي توليد كند مشروط بر آنكه بصورت عملي از معاهده خارج شود.

تلاش در جهت توسعه و تثبيت معاهده منع تكثير سلاحهاي هسته اي

چين بعنوان عضوي از معاهده ملزم شده تا از آن حمايت كند و تعهد نموده تا به كشورها و بازيگران غير دولتي تسليحات هسته اي ارائه ندهد در دهه نود ميلادي چين نقش پررنگتري در معاهده داشته اين كشور در سال 1992 به معاهده منع تكثير و در سال 1996 به پيمان جامع تحريم پيوست در تمام دهه گذشته چين بخوبي سيستمهاي كنترل صادرات سلاحهاي هسته اي، شيميايي و بيولوژيكي را در اختيار گرفت. همچنين در سال 2004 به گروه كشورهاي صادر كننده تسليحات هسته اي پيوست و روابط هسته اي شبهه آور را قطع نمود. در ابعاد منطقه اي اقتصاد رشد يافته اين كشور در تعامل با توسعه مناسبات با كشورهاي خاورميانه مي باشد. در نتيجه براي ادامه روند توسعه چين يك خاورميانه آرام و با ثبات را طلب خواهد كرد. يك محيط در معرض خطر سلاحهاي هسته اي كه در فضاي گفتارهاي چندگانه صلح آميز يا غير صلح آميز هسته اي قرار دارد امنيت انرژي براي چين را دچار مخاطره خواهد كرد.

بعد از سخنراني محمود احمدي نژاد رئيس جمهور جديد ايران در 14 سپتامبر 2005 در سازمان ملل وي با رجب طيب اردوغان نخست وزير تركيه ملاقات و پيشنهاد همكاري كشورهاي اسلامي با يكديگر در زمينه انرژي هسته اي را به وي داد امروزه شواهدي وجود دارد مبني بر آنكه ايران دستگاههاي سانتريفوژ را از شبكه عبدالقادرخان تهيه كرده است احتمال انتقال فن آوري هسته اي ايران به بازيگران غير دولتي نگرانيهايي را براي واشنگتن و پكن ايجاد كرده است.

روابط دوجانبه اقتصادي با ايران

چين در حال گسترش مناسبات اقتصادي با ايران خصوصاً در زمينه انرژي قراردارد ليكن چين در يك بن بست با ايران قرار گرفته، توانايي ايران جهت تبديل اورانيوم و چرخه سوخت مستقل با توجه به اينكه به برنامه هسته اي بصورت منافع حياتي مي نگرد و از جهتي ايران يك شريك بزرگ تجاري براي چين محسوب مي شود كه توان بالايي براي تعامل و مذاكره با ايران دارد بنابراين چين بايد بين علايق اقتصاديش و تعهدات به جامعه بين المللي دست به انتخاب زند. چين براي حفظ و افزايش روند رو به جلوي اقتصادي خود در سه دهه اخير با توجه به چالشهاي اقتصادي و اجتماعي اين كشور نياز به كسب منابع انرژي باثبات و امن دارد. اين كشور در سال 1993 بعنوان يكي از بزرگترين وارد كنندگان نفت در جهان شناخته شد. در سالهاي اخير درخواست چين براي وارد كردن منابع فسيلي سير صعودي يافته است چين در حال حاضر بيش از چهل درصد نفت مصرفي خود را وارد مي كند در سال 2004 به ميزان 7/122 ميليون تن نفت خام وارد كرده و به اين جهت از ژاپن بعنوان بزرگترين وارد كننده منابع انرژي پيشي گرفته است. خاورميانه منبع اصلي چين براي واردات انرژيست از سال 1998 تا سال 2003، 9/50 درصد نفت خام چين از منطقه خاورميانه وارد شده است. در طي اين دوره ايران 6/13 درصد نفت چين را تأمين كرده كه بعد از عربستان به ميزان 70/16 درصد دومين تأمين كننده نفت اين كشورمي باشد در سال 2004 چين صد و سي ميليون تن نفت خام از ايران وارد كرد كه اين مقدار پانزده درصد كل واردات نفت خام اين كشور را شامل مي شود چين و ايران براي مشاركت در اشكال گوناگون همكاريها و در قالب توليد انرژي تمايلات بسياري دراند. در 28 اكتبر 2004 چين يادداشت تفاهمي با ايران امضا كرد كه به موجب آن در توسعه ميدان نفتي « ياد آوران »سرمايه گذاري و همكاري نمايد و در مقابل 10 ميليون تن گاز مايع طبيعي بمدت بيست و پنج سال توسط ايران در اختيارش قرار گيرد ميدان نفتي « ياد آوران » بعنوان يكي از بزرگترين ميادين نفتي توسعه نيافته قابليت استخراج و توليد روزانه سيصد هزار بشكه نفت خام را خواهد داشت كه نيمي از اين توليد براي صادرات به چين فرستاده خواهد شد. همچنين مذاكراتي جهت ساخت يك پالايشگاه گاز مايع طبيعي به ارزش هفتاد ميليارد دلار انجام پذيرفت. شش ماه قبل در مارس 2004 نماينده چين در امور انرژي ژوهاي ژن رونگ يك قرارداد اوليه براي صادرات صد و ده ميليون تن گاز طبيعي به مدت بيست و پنج سال و به مبلغ بيست ميليارد دلار امضا كرد وزارت انرژي دولت چين در توسعه و پيشبرد همكاريهاي اقتصادي با ايران در سال 2004 با افزايش بيست و پنج درصدي و به ميزان هفت ميليارد دلار نسبت به سال 2003 موفق بوده است. در حال حاضر ايران بازاري مهم براي خريد كالاهاي چيني محسوب مي شود. براي مثال نود و پنج درصد موتور سيكلتهاي ايران در چين ساخته مي شود. ايران همچنين بزرگترين بازار خارجي براي پروژه ها و طرحهاي گوناگون است در حدود صد و بيست پروژه چيني در ايران به ارزش شش ميليارد دلار دردست تكميل است. ضمن آنكه صدها طرح جديد هم اكنون مابين دو كشور در حال بررسيست. كه باعث سرمايه گذاري دهها ميلياردي در اين پروژه ها خواهد شد.

تلاش در جهت تعادل بين ايران و آمريكا

برنامه هسته اي ايران روابط چين و آمريكا را نيز تحت تأثير خود قرار داده، آمريكا بعد از انقلاب 1979 با ايران دچار مشكلات عديده اي گرديده، در سال 1996 كنگره آمريكا قانوني تصويب كرد كه به موجب آن شركتهاي خارجي در صورتيكه بيش از چهل ميليون دلار توليدات نفتي و گاز از اين كشور سرمايه گذاري كنند از طرف آمريكا تحريم خواهند شد پس از آن جرج بوش با قراردادن ايران در محور شرارت به فشارهاي موجود افزوده، ليكن دولتمردان چيني در يك موضع گيري محتاطانه تلاش نموده اند تا بين آمريكا و ايران نوعي تعادل و هماهنگي ايجاد نمايند. در حال حاضر آمريكا مهمترين شريك تجاري چين محسوب مي شود. پيش بينيها حكايت از آن دارد كه ارزش روابط تجاري چين و آمريكا در سال 2005، دويست ميليارد دلار بوده كه اين رقم بيست برابر بيشتر از روابط تجاري ايران و چين است. اگرچه چين و آمريكا بزرگترين شريك تجاري يكديگر هستند ليكن هر دو كشور بعنوان بزرگترين مصرف كنندگان انرژي در آينده نزديك به منظور در اختيار گيري آن دست به رقابت خواهند زد. پيشنهادات شركت ملي نفت فلات قاره چين به شركت يونوكال در تابستان 2005 با اخطار واشنگتن روبرو شد و در نهايت معامله به سرانجام نرسيد چرا كه اين شركت در درجه نخست توسط دولت پشتيباني مي شود. خواست چين براي در اختيار گرفتن انرژي ايران حائز اهميت است تهران نيز براي چين مهم تلقي ميگردد و ليكن چين نبايد روابط خود با آمريكا را تحت الشعاع آن قرار دهد و كماكان سعي در ايجاد تعادل بين اين دو داشته باشد. در سال 1997 چين متعهد شد كه در ايران يك راكتور آب سبك بسازد اما با فشار آمريكا طرح فوق عملي نگرديد. در آن زمان روابط چين و آمريكا در مسير تنش قرار گرفته بود تصميم آمريكا به فروش هواپيماهاي جنگنده F16 در اوايل دهه نود ميلادي باعث نارضايتي چين از آمريكا شده بود. اخيراً معاون وزارت امور خارجه آمريكا رابرت زوليك در 6 سپتامبر 2005 به چين براي مشاركت در طرحهاي نفتي با كشورهاي ديگر من جمله ايران هشدار داد كه اين قبيل موضوعات باعث افزايش كشمكشها خواهد شد

پاسخگويي مشروط به همراه منافع گوناگون

مورد ايران صرفنظر از يك چالش مي تواند نقش چين را در جامعه جهاني نشان دهد. مسئله ايران قابليت برابري با مورد كره شمالي را دارد. هر دو رفتار مشكوكي داشته، خواستار توان هسته‌اي مستقل و در اختيارگيري انرژي برق هسته‌اي مي باشند. خط‌مشي چين در ارتباط با كره شمالي نشان داد كه چين خواستار منع تكثير سلاحهاي هسته‌ايست و اين موضوع را بر روابط دو جانبه تقدم مي بخشد. زيرا چين نمي‌خواهد منطقه خاور ميانه را بي‌ثبات و در پي سلاحهاي هسته‌اي ببيند بنابراين در مورد ايران راه فوق را در پيش خواهد گرفت. با اين حال چين تمايلي به كشاندن موضوع كره شمالي به شوراي امنيت نداشته چرا كه از نظر پكن تحريمهاي احتمالي شوراي امنيت ثبات منطقه را مختل خواهد كرد پيرو همين رهيافت رهبران چين حل مسئله ايران را در فضايي آرام و بدون تنش خواستارند. از منظري ديگر تفاوتهاي آشكاري ما بين مسئله ايران و كره شمالي وجود دارد. پيونگ يانگ داراي سلاح اتمي و از معاهده منع تكثير خارج شده است در مقابل ايران عضو معاهده و قوانين آژانس را پذيرفته است. چين در عين توجه به حضور خود در گروه شش (اعضاي شوراي امنيت بعلاوه آلمان) به حفظ روابط با كشورهاي مجاور و همسايه توجه دارد. قدرتهاي اروپايي و روسيه هر چند براي ايران جالب توجه هستند ليكن بدليل نياز روز افزون چين به منابع انرژي ايران دولتمردان اين كشور توجه ويژه‌اي نسبت به حفظ و گسترش روابط با چين دارند. در اين بين رهبران چين نيز سعي نموده‌اند ضمن توجه به منافع گوناگونشان با ايران و آمريكا بين آن دو، دست به انتخاب نزنند چنانچه شوراي امنيت موضوع ايران را وارد رأي گيري نمايد، براي چين دشوار خواهد بود كه در آن شركت كند. اگر از تحريم احتمالي پشتيباني كند از دستيابي به منابع انرژي ايران محروم خواهد شد و در غير اين صورت آمريكا را خشمگين خواهد كرد و اگر از ارائه موضعي صريح و روشن پرهيز كند وجهه چين در جامعه جهاني و در تعهدات بين‌المللي دچار خدشه و بي‌اعتبار خواهد شد بنابراين تنها راه مطلوب براي پكن بازداشتن شوراي امنيت از عمل نامطلوب و ترغيب ايران به همكاري گسترده‌تر با آژانس است. ايران و چين در ارتباط با اين موضوع مذاكرات متعددي داشته‌اند.

در يازده آگوست 2004، غلامعلي خوشرو معاون وزير امور خارجه پيشين و پس از آن در سيزده و چهارده اكتبر 2005 منوچهر متكي وزير امور خارجه جديد ايران با همتايان چيني خود در پكن ملاقات كردند. در اين بين وزير امور خارجه چين لي ژائوژنگ در شش نوامبر 2004 عنوان كرد كه رفتن پرونده ايران به شوراي امنيت موضوع را پيچيده‌تر خواهد كرد در دوازده آگوست 2005 چين از انتقال پرونده ايران به نيويورك پشتيباني نكرده مطابق همين روند نماينده چين در سازمان ملل گوانگياوانگ شوراي امنيت را مكان مناسبي براي حل موضوع پرونده ايران ندانست رهبران چين اساساً معتقد هستند كه اختلافات بايد از طريق روشهاي دپيلماتيك حل و فصل شود، اگر آژانس نتواند موضوع ايران يا كره شمالي را حل كند اين موضوع در شوراي امنيت از طريق صلح آميز حل نخواهد شد. در بيست سپتامبر 2005 اتحاديه اروپا پيش‌نويسي به آژانس ارائه كرد و ايران را تهديد به ارجاع پرونده به شوراي امنيت نمود. پس از اين اقدام مذاكرات چين و روسيه منجر به آن شد كه پيش‌نويس فوق را تعديل نمايد، در بيست و چهار سپتامبر بيانيه تجديد نظر شده به آراء آژانس گذاشته شد كه به تصويب رسيد چين در ميان دوازده كشوري بود كه به اين بيانيه راي ممتنع داد تهران نسبت به اين رأي از خود واكنش منفي نشان داد و پيامد آن به هند هشدار داد كه پروژه خط لوله گاز دو كشور به ارزش بيست و دو ميليارد دلار معلق خواهد شد كه اين در واقع اخطاري به چين بود

كنار گذاشتن كدام گزينه

رشد اقتصادي چين بعنوان پديده‌اي جهاني از سال 1978 آغاز شد و اين رشد با حساسيتهاي بسياري از سوي جهان روبرو بوده است پرونده هسته‌اي سنجشي براي تفكر چيني قلمداد مي گردد ضمن آنكه با پذيرش مسئوليتهاي جهاني اين كشور بايد بين منافع داخلي و خواست جامعه بين‌المللي تعادلي پويا برقرار نمايد. پكن در صورتيكه تهران از خود انعطاف نشان ندهد در سياست خارجي خود نسبت به ايران دچار ترديد خواهد شد و اگر تهران بصورتي قطعي پايان مذاكرات را اعلام كند صبر واشنگتن لبريز خواهد شد بنابراين كاخ سفيد موضع سختتري خواهد گرفت در اين صورت پكن به مانند مسئله كره شمالي متقاعد خواهد شد كه فرايند ديپلماتيك را جديتر تلقي كند بدين لحاظ احتمال ميرود كه يك فرستاده ويژه به ايران رفته تا آنان را ملزم به بازرسيهاي كاملتر آژانس و راه حلهاي گوناگون با نظارت آژانس نمايد. چين با توجه به تجربه‌هاي برگرفته از موضوع كره شمالي و ابتكاراتي كه داشته مي تواند به مانند اتحاديه اروپا خود را هماهنگ نشان دهد اتحاديه اروپا و روسيه از حضور چين براي ادامه مذاكرات با ايران استقبال مي كنند. اگر ايران پيشنهادات و درخواستهاي آژانس را نپذيرد سياست چين شفافتر خواهد شد در اينصورت پكن حضور در شوراي امنيت بر سر موضوع ايران را از نظر دور نخواهد داشت. در اين فضا چين مجبور خواهد شد كه از خواست ايران و دفاعياتش صرفنظر كند. چين با توجه به اهميت معاهده منع تكثير معتقد است كه نظارتهاي بين‌المللي مي تواند مانع گسترش فعاليتهاي سازمان يافته زيرزميني سلاحهاي هسته‌اي شود. در سوي ديگر ايران از منظر انرژي براي چين مهم است و احتمالاً از تحريم اقتصادي غرب عليه ايران و حضور در آن اجتناب خواهد كرد. اگر چين در پشتيباني كامل از آمريكا و غرب ترديد دارد اين موضوع دليل بر حمايت از ايران، يا ترس از عواقب آن، يا بي ميلي به اقدام نظامي عليه تهديدات هسته‌اي تلقي نمي‌شود بلكه اين موضوع مي تواندراه حلي چيني در جهت حل مسايل دو سويه با توجه به نياز چين جهت رشد هر چه بيشتر اقتصادش تلقي گردد.

* تماس با نویسنده:

hossein_darjani@yahoo.com