وزير امور خارجه الجزاير اواخر هفته گذشته هنگام ديدار از آمريكا سخناني را درخصوص رابطه الجزيره با پاريس از يك سو و واشنگتن از سوي ديگر بيان داشت كه ناظران سياسي آن را به عنوان يك موضع رسمي مبني بر اعلان «پايان فرانسه» در الجزاير تفسير كردند.

وي گفت: فرانسه براي الجزاير ديگر هم وزن آمريكا نيست و واشنگتن جاي پاريس را گرفته است.

اين در حالي بود كه چند ساعتي از پهلو گرفتن ناو جنگي «كالينيگراد» روسيه در بندر الجزيره براي يك حضور پنج روزه و آماده سازي مقدمات برپايي نخستين رزمايش دريايي مشترك ميان دو كشور پس از فروپاشي شوروي مي گذشت.

«محمد بجاوي» در سخناني كه صراحت بيش از معمول آن ناظران را شگفت زده كرد، رسما با اعلام اينكه «آمريكا جاي فرانسه را در الجزاير گرفته است» به ميزان تبادل تجاري و ساير همكاري ها ميان واشنگتن و الجزيره اشاره و از آمريكا به عنوان نخستين شريك تجاري كشورش نام برد.

هر چند آمريكايي ها به مدد سرمايه گذاري كلان در بخش نفت و گاز الجزاير موفق شدند از سال 2004 نخستين شريك تجاري الجزاير شوند و فرانسويان را پس از 20 سال صدرنشيني عقب برانند، اما به زبان آوردن اين مسئله از سوي وزير خارجه كاركشته الجزاير آنهم در واشنگتن معناي ويژه خود را داشت.

فرانسويان كه از سال 1830 ميلادي تا 1962 يعني 132 سال كشور الجزاير را تحت اشغال و استعمار خود داشتند، پس از استقلال اين كشور و بويژه پس از فروپاشي شوروي، به دليل شرايط خاص الجزاير و بحران هاي مختلف اقتصادي و سياسي در اين كشور جايگاه گذشته خود را حفظ و به عنوان نخستين شريك تجاري همواره مطالبات و خواسته هاي خود را از موضع قوت جست و جو مي كردند.

همچنان كه سفارت فرانسه در شهر الجزيره از نظر وسعت بزرگترين از نوع خود و اكنون در بهترين نقطه شهر واقع شده است، قدرت و نفوذ اين كشور نيز بيش از هر كشور ديگري بوده است.

نفوذ فرهنگي قوي به مدد تحميل زبان فرانسه، وجود لابي قدرتمند «فرانكوفن» در ميان سياستمداران، دولتمردان، نخبگان و جامعه الجزاير و تبادلات انساني و فرهنگي، اقامت بيش از سه ميليون الجزايري در فرانسه و فقر اقتصادي و بدهي الجزاير به باشگاه پاريس همه و همه عواملي بود كه قدرت مانور را در مقابل فرانسويان از الجزايري ها سلب مي كرد.

با اين حال با آغاز قرن 21 ميلادي، اوضاع تغيير كرد، آمريكا و انگليس در چارچوب طرح هايي مانند «مبارزه با تروريسم» و يا سياست راهبردي «تامين انرژي» توجهي ويژه به شمال افريقا بويژه الجزاير نشان دادند.

با وجود اينكه فرانسويان بنا به دلايل گفته شده زمينه بسيار مساعدتري براي حضور قوي تر در الجزاير داشتند، اما آمريكا بسرعت گوي سبقت را از فرانسويان ربود.

ناظران مسايل سياسي الجزاير، اكراه مردم الجزاير از فرانسويان به دليل جنايات دوران استعمار و نيز آنچه تداوم سياست و اخلاق استعماري دولتمردان فرانسوي خوانده مي شود را عامل ناكامي فرانسه مي دانند.

مسايل جنبي پيمان دوستي ميان الجزاير و فرانسه كه «ژاك شيراك» رئيس جمهوري فرانسه در سفر سال 2003 خود به الجزيره آن را پيشنهاد داد، به خوبي شكاف موجود ميان دو جامعه و دولت هاي آن را نشان داد.

در حالي كه همه چيز براي امضاي اين پيمان آماده بود و گفته مي شد كه اوايل سال 2005 ميان دو رئيس جمهور امضا مي شود، اما قانون 23 فوريه 2005 مجلس ملي فرانسه كه بند چهار آن «خدمات» استعمار در شمال افريقا و به ويژه الجزاير را مورد تمجيد قرار داده بود همه چيز را تغيير داد و زخم هاي كهنه را باز كرد. اين قانون بويژه ماده چهار آن بي درنگ با واكنش رسمي و نيز گروه هاي مردمي الجزاير و حتي مخالفت هاي جدي در خود فرانسه مواجه شد.

الجزايري ها اين قانون را «ننگين» خواندند و «عبدالعزيز بوتفليقه» رئيس جمهوري الجزاير، در حالي كه همه چيز از امضاي قريب الوقوع پيمان دوستي ميان دو كشور خبر مي داد، خواب كاخ نشينان اليزه را آشفته كردو گفت كه امضاي اين پيمان منوط به عذرخواهي رسمي فرانسه نسبت به همه جناياتي است كه طي دوران استعمار در حق ملت الجزاير انجام داده است.

ظهور الجزاير جديد

هر چند ماده چهارم قانون معروف 23 فوريه سرانجام پس از اعتراضات مكرر جوامع مدني در الجزاير و فرانسه به دستور ژاك شيراك رئيس جمهوري اين كشور از قانون مذكور برداشته شد، اما اظهارات «بجاوي» نشان مي دهد كه برخلاف مقامات فرانسوي، الجزايري ها اين اقدام را براي رفع ناخشنودي خود كافي نمي دانند.

سخنان اخير بجاوي در واشنگتن در حالي كه تنها چند روز از سفر ناكام «فيليپ دوست بلازي» وزير امور خارجه فرانسه به الجزاير مي گذرد، معناي ويژه خود را دارد.

در حالي كه مهمترين هدف سفر اين مقام فرانسوي احياي پيمان دوستي ميان دو كشور بود، بطور رسمي با پاسخ منفي و البته شديداللحن الجزايري ها روبرو شد.

بجاوي در جريان يك مصاحبه مطبوعاتي مشترك پس از تأكيد همتايش بر ضرورت امضاي اين پيمان، به طور ملايم اما كاملاً آشكار دولت، نهادها و بخشي از افكار عمومي فرانسه را متهم كرد كه به الجزاير همچنان به عنوان مستعمره قديم خود نگاه مي كنند، امري كه براي الجزاير امروز ديگر قابل پذيرش نيست.

وي در اين سخنان كه براي خبرنگاران و ناظران سياسي غيرمنتظره بود در عين حال گفت كه الجزاير خود را نسبت به اين معاهده كه در مارس 2003 با پيشنهاد «ژاك شيراك» رئيس جمهوري فرانسه مطرح شد، متعهد مي داند، اما از نظر الجزاير چنين پيماني بايد بين دو ملت و دو دولت و نه فقط دو رئيس جمهور بسته شود.

وزير امور خارجه الجزاير گفت: پيمان دوستي ميان دو كشور بايد به عنوان پيماني بين دو كشور داراي حاكميت، مستقل و قوي درنظر گرفته شود.

بجاوي افزود: الجزاير طي دوسال تلاش هاي مقدماتي براي اين پيمان به اين نتيجه رسيد كه «افكار عموي فرانسه براي انعقاد چنين پيماني كاملاً آماده نيست.»

وزير خارجه الجزاير همتاي خود را به تلاش براي حل مشكلات موجود ميان دو كشور با هدف رسيدن به مرحله امضاي پيمان دوستي فراخواند و گفت: در اين زمينه بايد به صراحت از مشكلات گفته شود.

بجاوي افزود: پيماني كه قرار است پاياني برگذشته و آغاز صفحه جديدي در روابط دوكشور باشد، تنها با امضا محقق نخواهد شد، بلكه زمان زيادي را بايد صرف آمادگي افكار عمومي در فرانسه و نيز الجزاير براي اين امر كرد.

از نگاه ناظران روابط دو كشور، اين سخنان به اين معناست كه الجزاير بويژه در شرايط كنوني كه همكاري هاي راهبردي و پرحجم اقتصادي با بسياري از قطب هاي اقتصادي جهان در اروپا، آمريكا و آسيا دارد، هرگز حاضر نيست، چنين پيماني را بپذيرد.

پيماني كه به اعتقاد طرف الجزايري تنها تأمين كننده نظر فرانسه آنهم براي استفاده در معادلات و رقابتهاي داخلي فرانسه از يك سو و حفظ بازار تجاري در حال از دست رفتن خود از سوي ديگر باشد و براي الجزايري ها نه تنها نفعي در برنداشته باشد، بلكه در سايه قانون 23فوريه مبتني بر نوعي نگاه استعماري نيز هست.

اگر تعبير «پايان فرانسه» در الجزاير درست باشد در واقع اين اتفاق از سال2004 جدي شد، سالي كه سرمايه گذاري كلان آمريكايي ها در بخش نفت و گاز الجزاير سبب شد پاريس پس از بيش از 20سال صدرنشيني، مقام نخست در فهرست شركاي تجاري الجزاير را به واشنگتن واگذار كند.

در حالي كه ارزش صادرات و واردات فرانسه با الجزاير در اين سال به هفت ميليارد و 700ميليون دلار بالغ مي شد، اين رقم براي آمريكا هشت ميليارد و 460ميليون دلار بود.

ارزش تبادل تجاري آمريكا و الجزاير كه در سال2003 ميلادي پنج ميليارد دلار و سال 2004 ميلادي هفت ميليارددلار بود سال 2005 ميلادي به 11ميليارد و 515ميليون دلار رسيد.

توجه آمريكا طي سال هاي اخير به بازار الجزاير از سرمايه گذاري هاي كلان در بخش نفت و گاز آغاز شد، اما سفير آمريكا در الجزاير اخيراً اعلام كرد كه كشورش قرار است دو ميليارددلار نيز در بخش هاي غيرنفتي الجزاير سرمايه گذاري كند كه نشانگر توجه ويژه آمريكا به الجزاير است.

سفر مقامات آمريكايي به الجزاير طي ماههاي اخير بطور پيوسته ادامه داشته است كه مهمترين آن سفر رسمي «دونالد رامسفلد» وزير دفاع اين كشور بود كه از الجزاير به عنوان يك شريك مهم منطقه اي ياد كرد.

از آن زمان و حتي از چندي قبل از آن، سفر هيئت هاي آمريكايي به الجزاير تقريباً قطع نشده است و قرار است كه به زودي «ديك چني» معاون رئيس جمهوري و «كاندوليزا رايس» وزير امور خارجه آمريكا نيز از الجزاير ديدن كنند.ولي الجزايري ها همزمان روابط خود با روسيه را نيز كه به دليل گرفتار بودن دوكشور طي سالهاي اخير در مشكلات داخلي، بسيار افت كرده بود، احيا كردند.«ولاديمير پوتين» رئيس جمهوري روسيه در روز 19اسفند 84 سفري چند ساعته اما كاملاً پربار به الجزاير انجام داد.

در اين سفر بدهي كهنه و پرحجم الجزاير به مبلغ 7/4ميليارددلار از سوي روسيه بخشيده شد به شرط اينكه الجزيره به همين ميزان كالا كه بعداً اعلام شد بخش عمده آن تسليحات خواهد بود، از مسكو خريداري كند.

در چنين شرايطي فرانسه كه طي 20سال گذشته نخستين و مهمترين شريك تجاري الجزاير بود و در سال 2004 با چهار ميليارد و 126ميليون دلار صادرات به الجزاير همچنان در صدر رقبا و به عنوان بزرگترين صادركننده به الجزاير قرارداشت، اكنون در حال تماشا و واگذاري جايگاه سنتي خود به ساير رقبا و فعالان بازار رقابت سياسي و اقتصادي است.

با اين حال هنوز 24 ساعت از انتشار سخنان بجاوي درباره «پايان فرانسه» نگذشته بود كه «احمد اويحيي» نخست وزير الجزاير در مصاحبه اي تاكيد كرد كه هنوز زمينه هاي بسيار فراواني براي همكاري با فرانسه وجود دارد و اين همكاري ها لزوما وابسته به امضاي پيمان دوستي نخواهد بود.

وي با اشاره به اصرار فرانسوي ها براي امضاي پيمان دوستي با الجزاير گفت: فرانسويان چنين پيماني را تنها با يك كشور و آن هم آلمان به امضا رسانده اند، اما با بسياري از كشورها از جمله مغرب بدون اينكه چنين پيماني را امضا كرده باشند، روابط بسيار خوبي دارند.

اويحيي سعي كرد به فرانسويان كه سخنان بجاوي آنها را دچار شوك كرده بود، اطمينان دهد كه عدم امضاي اين پيمان و گسترش روابط با ساير كشورها از جمله آمريكا به معناي پايان رابطه دو كشور نيست و هنوز زمينه هاي همكاري بسياري وجود دارد.

وي همچنين به روزنامه نگاران توصيه كرد كه در تحليل اين شرايط و قدرت چانه زني كه الجزاير طي سال هاي اخير يافته است، بزرگ نمايي نكنند، زيرا الجزاير از نظر توانمندي هاي بالفعل هنوز در آغاز راه است.

با اين حال ناظران سياسي، سخنان اويحيي را بيش از هر چيز در چارچوب سياست «موازنه مثبت» دولت بوتفليقه تعبير مي كنند و به اعتقاد آنان تاكيدات اويحيي چيزي از شدت و اهميت باخت تاريخي فرانسويان نمي كاهد.

به اعتقاد آنان، قدرت چانه زني الجزاير نيز بويژه با توجه به مشكلات اقتصادي و اجتماعي داخلي فرانسه طي چند سال اخير از يكسو و كاهش بدهي ها، افزايش ذخاير ارزي و درآمد نفت الجزاير از سوي ديگر و بويژه موفقيت اين كشور در جذب سرمايه گذاري هاي كلان اروپايي، آمريكايي و آسيايي بشدت افزايش يافته است و توازن ميان دو كشور به نفع الجزاير تغيير كرده است.

بر اين اساس، مواضع بجاوي وزير خارجه و اويحيي نخست وزير الجزاير را بايد در يك راستا يعني پيشبرد سياست توازن مثبت در سياست خارجي تفسير كرد كه عبدالعزيز بوتفليقه رئيس جمهوري و دولتمردانش طي هفت سال گذشته نشان دادند، به خوبي به قواعد آن آشنا هستند، سياستي كه به اعتقاد تصميم سازان كاخ «المراديه» بهترين راه تامين و تقويت استقلال اين كشور خواهد بود.

سياستي كه در سايه همكاري فعال اقتصادي و سياسي با همه قدرت هاي سياسي و اقتصادي جهان، تحكيم كننده حاكميت ملي و تقويت استقلال اين كشور است اما در مورد فرانسه پيش شرطي وجود دارد و آن كنار گذاشتن نگاه استعماري از سوي دولت و جامعه فرانسوي است.

بي جهت نيست كه وقتي از اويحيي درباره علت سفر كاندوليزا رايس وزير امور خارجه آمريكا به الجزاير و ارتباط آن با گشايش مرز ميان اين كشور با مغرب سوال شد تاكيد كرد كه اين امر منوط به مسئله صحراي باختري و بين دو كشور است و «الجزاير بزرگتر از آن است كه چيزي از خارج به آن ديكته شود».