خط لوله انتقال گاز ايران – پاكستان – هند در ماه هاي اخير از مهمترين بحث هاي روز منطقه و جهان بوده است. اين پروژه به چندين دليل اهميت زيادي دارد. از يك سو اين طرح نه تنها به سود هر سه اين كشورهاست، بلكه همچون يك كاتاليزور شيميايي، بهبود روابط منطقه اي را تسريع مي كند و آن را از حد همكاري در بخش انرژي فراتر مي برد. ايران داراي دومين منابع بزرگ ذخيره گازي در جهان است. بنابر اين تأمين گاز مورد نياز دو كشور هند و پاكستان كه روز به روز هم افزايش نشان مي دهد، موقعيتي مطلوب براي تهران است. بعد از كامل شدن اين طرح و فعال شدن خطوط لوله انتقال گاز، ديگر ايران نيازي به جستجو در بازار ندارد و درآمدي تضمين شده خواهد داشت.

اين طرح براي هند هم با اهميت است چرا كه امنيت انرژي اين كشور را تا حدي تضمين مي كند. نياز هند به گاز در سال هاي اخير به شدت افزايش يافته و به يكي از واردكنندگان عمده گاز تبديل شده است. به همين دليل تلاش مي كند تا تأمين آسان گاز را با قيمتي منطقي مهيا كند و نيازهايش را تأمين نمايد. پاكستان هم در شرايط مشابه به سر مي برد. بنابراين، اين طرح در اوائل دهه 1990 مطرح شد اما هنوز عملي نشده است. مطلب حاضر نگاهي دارد به اهميت اين طرح و دلايل عملي نشدن و مشكلات پيش روي آن.

طرح خط لوله انتقال گاز ايران – پاكستان – هند كه در اوائل دهه 1990 مطرح شد، به دليل پيچيدگي ها و مشكلات متعدد هنوز عملي نشده است. پيشنهاد اين طرح در سال 1989 و همزمان با كشف منابع جديد نفت و گاز در منطقه مطرح شد. اين خط لوله كه از همان ابتدا خط لوله صلح ناميده شد، قرار است 2670 كيلومتر باشد و هزينه ساخت آن نيز 7 ميليارد دلار برآورد شده است. پاكستان به عنوان كشوري كه اين خط لوله از آن عبور مي كند درآمدي معادل يك ميليارد دلار در سال از اين بابت به دست خواهد آورد. اين خط لوله، ميدان هاي نفتي و گازي عسلويه در جنوب ايران را به خط لوله هزيرا ويجايپور جالدگيشپور موسوم به HVJ در هند متصل مي كند. مذاكرات همزمان دوجانبه ميان هند و ايران، ايران و پاكستان و هند و پاكستان طي سال هاي اخير شرايطي ايجاد كرد كه اكنون سه كشور قرار است در روزهاي آينده گفت وگوهايي سه جانبه در سطح وزيران در اين باره برگزار كنند. شكل هاي مختلفي از سازوكار قيمتي و ساختار فيزيكي براي اين پروژه مورد بررسي قرار گرفته تا عملي شدن آن را به واقعيت تبديل كند. بعد از سومين دور مذاكرات گروه ويژه مشترك كاري هند و ايران درباره اين طرح در دهلي نو كه ماه دسامبر گذشته و در آخرين روزهاي سال 2005 انجام شد، نشانه هاي مثبتي بروز كرد حاكي از اينكه طرح اوليه خط لوله در سال 2006 شكل نهايي به خود مي گيرد.

پروژه اين خط لوله اكنون يك دهه و نيم است كه مورد بررسي قرار دارد و اگرچه از نظر اقتصادي بسيار ضروري به نظر مي رسد اما قرباني خصومت ها و اختلافات دوجانبه هند و پاكستان و اخيراً هم مداخله و مخالفت آمريكا شده است. در سال هاي گذشته آسيا به بزرگترين مصرف كننده منابع انرژي تبديل شده است. دليل آن هم رشد پرشتاب اقتصاد كشورهايي مانند هند و چين و مالزي است كه همچنان هم ادامه دارد. آسيا اكنون شرايطي را تجربه مي كند كه زماني آمريكا و اروپا تجربه كرده بودند.

روند مهم ديگري كه اكنون جريان دارد آن است كه استفاده از گاز در بخش هاي مختلف اقتصاد بيشتر شده و بنابر اين تقاضا براي آن را افزايش داده است. به يمن تغييرات تكنولوژيك و ملاحظات محيط زيستي گاز رفته رفته محبوبيتي بيشتر از سوخت هاي ديگر پيدا مي كند و اكنون هم انتخاب اول در توليد برق است، چرا كه تكنولوژي توربين گازي پيشرفت كرده است. پيشرفت در تكنولوژي؛ دورنماي دسترسي به گاز طبيعي ارزان و همچنين نقل و انتقال گاز را روشن تر كرده است. خطوط لوله انتقالي فراملي و نيروگاه هاي توليد LNG انتقال گاز در سراسر جهان با هزينه اي اندك را ممكن كرده و اين كالا را به رقيبي سرسخت براي منابعي ديگر همچون ذغال سنگ و نفت تبديل نموده است. به همه اين دلايلي كه گفته شد، مصرف گاز در سال هاي گذشته بيش از 50 درصد افزايش يافته است. در همين حال اقتصاد هند بعد از شروع آزادسازي با سرعتي بالا در حال رشد است. اين رشد پرشتاب تقاضا براي منابع بيشتر انرژي را موجب شده است. امنيت انرژي عبارتي است كه اين روزها زياد شنيده مي شود. هند هم براي رسيدن به امنيت انرژي، ايران و روسيه را دو شريك مهم خود مي داند. علي رغم تلاش هاي زياد براي تنوع بخشيدن به منابع واردات انرژي، خليج فارس همچنان مهمترين منبع تأمين انرژي نفت و گاز است و به نظر مي رسد در آينده نزديك هم اين جايگاه را حفظ نمايد. در ميان كشورهاي خليج فارس ايران بزرگترين ذخاير گازي را دارد. گاز را مي توان با تانكر منتقل كرد اما خطوط لوله انتخابي بهتر و اقتصادي تر است. به همين دليل طرح خط لوله گاز ايران – پاكستان – هند اهميت ويژه اي دارد.

اين باور وجود دارد كه اين طرح در كنار تأمين نياز هند به گاز، نقش مهمي هم در ارتقاي سطح همكاري هاي منطقه اي خواهد داشت. از نظر ايران، تصميم هند به ارتقاي سطح همكاري هاي منطقه اي با محوريت تجارت نفت و گاز در آسيا، با هدف كاهش وابستگي به غرب صورت مي گيرد. دو كشور ايران و هند در دهه 1990 روابط خود را در چندين حوزه تقويت كردند. در اين مدت تبادلاتي در سطوح بالا ميان دوطرف صورت گرفت. طرح خط لوله گاز ايران – پاكستان – هند يكي از مهمترين اجزاي تشكيل دهنده اين رابطه بود.

چند تحول عمده باعث نزديك تر شدن ايران و هند شد. دو عامل بازار (جهاني شدن و آزادسازي) و ژئوپلتيك (ظهور طالبان در افغانستان) ايران و هند را وادار كرد تا به دنبال راه هايي براي تقويت همكاري در دهه 1990 باشند. بعد از انقلاب اسلامي ايران در سال 1979، اين كشور با دشمني آمريكا و غرب روبه رو شد. اما فروپاشي شوروي فرصت خوبي را براي ايران فراهم كرد و اين كشور را به شريكي مهم در خليج فارس و آسياي مركزي و درياي خزر تبديل كرد. بدون همكاري ايران انتقال گاز درياي خزر بسيار مشكل است.

طرح خط لوله گاز ايران – پاكستان – هند امتيازات زيادي دارد:

۱ – اين خط لوله بازار خوبي براي گاز ايران ايجاد كرده و درآمد ثابتي را براي آن تضمين مي كند.

۲ – واردات گاز طبيعي از ايران امنيت انرژي را براي هند تضمين مي كند. هند مي تواند به گاز با قيمت منطقي دست يابد و نيازهاي خود را كه براي حفظ نرخ رشد اقتصادي اش مهم است، تأمين نمايد.

۳ – اين خط لوله براي پاكستان هم مفيد است چرا كه علاوه بر تأمين نيازهاي روبه رشد انرژي آن، درآمد مالي خوبي هم براي اين كشور دارد.

۴ – اين خط لوله همچنين فصلي جديد و قابل توجه در روابط دوجانبه ميان هند و پاكستان مي گشايد. اين خط لوله فضايي مثبت در روابط ميان دو كشور را ايجاد مي كند كه در نهايت به همگرايي اقتصادي در منطقه جنوب آسيا منجر مي شود.

۵ – شروع به كار موفقيت آميز اين پروژه پيامدهاي مثبتي دارد كه فقط به جنوب آسيا محدود نمي شود. اين لوله همچون پلي منطقه اي ميان جنوب و غرب آسيا خواهد بود و در صورت پيوستن كشورهايي مانند چين به آن و گسترش آن به سمت درياي خزر، شبكه انرژي تشكيل مي شود كه منطقه اي گسترده از خليج فارس، جنوب آسيا و آسياي مركزي تا چين را در بر مي گيرد. اين شبكه باعث كاهش قيمت انتقال گاز خواهد شد.

۶ – شايد مهمترين امتياز اين خط لوله به خطر انداختن بازي سلطه و ژئوپلتيك آمريكا در منطقه باشد. آمريكا براي دنبال كردن و عملي نمودن برنامه هايش در خليج فارس نياز دارد تا كنترل خود را در منطقه و بر كشورهاي صادركننده نفت و گاز بيشتر كند.

مشكلات طرح

از همان زمان كه اين طرح مطرح شد، اختلاف و سابقه تاريخي روابط ميان هند و پاكستان سايه سنگيني بر اين طرح انداخت. هند درباره امكان اخلال پاكستان در اين خط لوله ابراز نگراني كرد. اين نگراني با توجه به ماهيت روابط دو كشور قابل درك است. با اين حال ژنرال پرويز مشرف از زمان به قدرت رسيدن در سال 1999 از ساخت اين خط لوله حمايت كرد. پاكستان براي خنثي كردن نگراني هاي هند اعلام كرد حاضر است هرگونه تضميني در اين باره بدهد. در اين مدت روابط ميان هند و پاكستان علي رغم بعضي پستي و بلندي ها بهبود يافت.

بعد از به قدرت رسيدن ائتلاف متحد پيشرو به رهبري مانسوهان سينگ در هند، اين طرح بار ديگر قوت گرفت و مطرح شد. در نشست وزراي خارجه هند و پاكستان در سپتامبر 2004 در دهلي، در اين باره صحبت شد كه اين صحبت ها در نشست سران دو كشور در حاشيه جلسه مجمع عمومي سازمان ملل ادامه يافت. دو طرف در بيانيه مطبوعاتي مشترك خود اعلام كردند: اين طرح به رفاه و كاميابي مردم دو كشور منجر مي شود و بايد مورد بررسي جدي قرار گيرد . اما نقطه عطف واقعي در مسير اجرايي شدن اين طرح در اوائل سال 2005 روي داد، وقتي هند تصميم گرفت موضوع خط لوله را از مسائل مطرح ديگر در روابط ميان خود با پاكستان تفكيك كند. دولت هند در فوريه سال ميلادي گذشته از وزارت نفت خواست تا جنبه هاي مختلف اين طرح را بررسي كرده و خيلي زود به راه حل و نتيجه برسد. اين اولين بار بود كه تلاشي براي غيرسياسي كردن اين طرح و تفكيك آن از اختلافات ميان هند و پاكستان صورت مي گرفت. پيش از اين موضوع خط لوله گاز ايران و پاكستان و هند با موضوعاتي چون دادن اجازه از سوي پاكستان براي انتقال كالاهاي هندي به ايران و آسياي مركزي مرتبط مي شد. اما درست موقعي كه هند و پاكستان براي اجرايي شدن اين طرح گام هاي آخر را برمي داشتند، موضوع ديگري بروز كرد و آن مخالفت جدي آمريكا بود.

ژئوپلتيك انرژي آمريكا

وقتي هند و ايران در كنار پاكستان به طور جدي بررسي ساخت خط لوله انتقال گاز را شروع كردند، كاندوليزا رايس وزير خارجه آمريكا براي اولين بار به طور آشكار در جريان ديدار از دهلي در ماه مارس 2005، درباره اين طرح ابراز نگراني كرد. آمريكا براي راضي كردن هند و انصراف آن از اين طرح پيشنهاد گفت وگو درباره انرژي را با اين كشور مطرح كرد تا نيازهاي دهلي به انرژي از طريق همكاري با آمريكا تأمين شود. قرارداد هسته اي ميان هند و آمريكا كه در جريان سفر اخير بوش به هند ميان دوطرف امضا شد يكي از اجزاي اين استراتژي است. بعد از امضاي اين قرارداد، هند رفته رفته نشانه هايي حاكي از بي ميلي و انصراف از اين طرح را از خود بروز داد. اولين نشانه حاكي از اين بي ميلي در مصاحبه نخست وزير هند با واشنگتن پست بروز كرد. او در آن مصاحبه از موانع مالي پيش روي اين طرح خبر داد و اجراي آن را دشوار خواند.

هند همچنان به طور رسمي بر علاقه خود به اجراي اين طرح تأكيد مي كند، اما اخباري از منابع آمريكايي مي رسد، حاكي از اينكه هند به آمريكا اطمينان داده كه اين طرح عملي نمي شود. آمريكا به چند دليل با طرح خط لوله انتقال گاز ايران – پاكستان – هند مخالف است:

۱ – از نظر آمريكا اين طرح باعث كاهش مشكلات اقتصادي ايران و افزايش درآمد اين كشور مي شود و اين برخلاف سياست آمريكا در منطقه است.

۲ – اين خط لوله سابقه اي خطرناك براي ديگر كشورها ايجاد مي كند تا آنها هم با پيروي از ايران به دنبال مسير انتقالي براي انتقال نفت و گاز درياي خزر باشند. به اين ترتيب تلاش هاي آمريكا براي فراهم كردن مسيرهاي انتقالي براي گاز و نفت خزر بدون حضور ايران بي اثر مي شود. نمونه يكي از تلاش هاي آمريكا در اين مورد، خط لوله نفتي باكو – جيحان است كه آمريكا براي عملي شدن آن تلاش زيادي انجام داد. اين پروژه كاملاً سياسي موجب شد تا شركت هاي طرف اين قرارداد ميليون ها دلار هزينه اضافي براي ساخت اين خط لوله از مسيري غيرمنطقي متحمل شوند.

۳ – دليل ديگر مخالفت آمريكا با اين طرح آن است كه اين خط لوله باعث دوستانه تر شدن روابط ايران، پاكستان و هند مي شود. اين رابطه دوستانه باعث تخريب استراتژي آمريكا در نزديك شدن به هند و پاكستان و برانگيختن آنها عليه ايران مي شود.

۴ – چهارمين و مهم ترين دليل مخالفت آمريكا با اين طرح آن است كه اين طرح باعث تقويت نفوذ ايران در خليج فارس مي شود. علي رغم همكاري گسترده ايران در افغانستان و عراق، آمريكا همچنان سلاح هايش را به سوي ايران نشانه گرفته و بعد از جنگ عراق اكنون ايران را در كانون توجه قرار داده است. به همين دليل ايران را دشمن صلح، تهديدي براي امنيت و ثبات و كشوري مخالف جامعه بين المللي مي خواند.

ايران يكي از غول هاي انرژي جهان است كه از يك سو در خليج فارس و از سوي ديگر در درياي خزر نقش و حضور پررنگي دارد. ايران 18 درصد ذخاير گازي جهان را در خود جاي داده و بعد از روسيه دومين ذخاير بزرگ گازي جهان را دارد. اين موقعيت با اجرايي شدن خط لوله انتقال گاز ايران – پاكستان – هند بيش از پيش تحكيم مي شود و اين مطابق خواسته آمريكا نيست. در پي ابراز مخالفت آشكار آمريكا با اجرايي شدن اين طرح، موضوع خط لوله گاز ايران – پاكستان – هند به يكي از موضوعات مهم مورد بحث در هند تبديل شده است. هند بارها و بارها بر عزم خود براي اجراي اين طرح تأكيد كرده است.

دهلي در ماه هاي اخير از يك سو در كشمكش هسته اي ميان ايران و غرب به سود غرب رأي داده و از سوي ديگر قرارداد مهم هسته اي با واشنگتن امضا كرده است. با اين حال مقامات اين كشور موضوع خط لوله انتقال گاز را از موضع گيري در قبال كشمكش هسته اي ايران و همچنين قرارداد هسته اي با آمريكا جدا مي دانند و مي گويند قرارداد هسته اي با آمريكا بخشي از استراتژي بلندمدت دهلي در زمينه امنيت انرژي است.

هند در زمينه انرژي با بازي پيچيده اي روبه روست. از يك سو شاهد گسترش سريع همكاري هاي رقيب آسيايي اش يعني چين با كشورهاي صادركننده انرژي همچون روسيه است. در سفر اخير ولاديمير پوتين رئيس جمهور روسيه به چين، دو كشور يادداشت تفاهمي امضا كردند كه موضوع آن انتقال سالانه 60 تا 80 ميليارد مترمكعب از گاز روسيه از شرق و غرب سيبري به چين است. قرار است اين خط لوله تا سال 2011 به بهره برداري برسد. همكاري انرژي ميان چين و روسيه پيامدهاي جدي و قابل توجهي براي هند دارد. مسكو تصميم خود را براي گسترش همكاري در بخش انرژي در بازارهاي آسيا از چين آغاز كرده است. به اين ترتيب هند در اولين گام در رقابت جهاني براي به دست آوردن گاز طبيعي روسيه با شكست روبه رو شده است.

خط لوله انتقال گاز روسيه به چين 10 ميليارد دلار هزينه دارد كه روسيه متعهد شده همه اين هزينه را خود به عهده بگيرد. از سوي ديگر شركت دولتي نفت روز نفت روسيه از تصميم خود براي وارد شدن به شبكه تجارت محصولات پتروشيمي چين خبر داده است. قرار است تا پايان سال 2006 دو قرارداد در اين زمينه ميان دو كشور روسيه و چين به امضا برسد. اين گسترش همكاري ميان روسيه و چين، دو پيام مهم براي هند دارد. اول اينكه اگرچه انرژي هسته اي يكي از گزينه هاي تأمين نياز به انرژي است اما نفت و گاز همچنان به عنوان منبع اصلي انرژي حداقل در ربع قرن آينده باقي مي مانند. با توجه به اينكه روسيه و ايران تنها منابع تأمين گاز براي بازار هند هستند، اكنون دهلي بيشتر به ايران وابسته مي شود. پيام دوم اين قرارداد همكاري ميان مسكو و پكن آن است كه براي چين استقرار خط لوله و حفظ منابع تأمين انرژي در اولويت اول است. بنابر اين هند هم بدون شك به خط لوله انتقال گاز ايران – پاكستان – هند نياز خواهد داشت.

ضرورت هاي سياسي و اقتصادي به طور اجتناب ناپذيري كشورهاي منطقه را وادار به برقراري رابطه نزديك تر مي كند. تاريخ، پايان دارد اما جغرافيا پاياني ندارد. كشورهايي چون ايران، پاكستان و هند كه از نظر جغرافيايي نزديك به هم هستند، نيازهاي اقتصادي و امنيتي يكديگر را تأمين مي كنند. مذاكرات درباره خط لوله انتقال گاز ايران – پاكستان – هند همچنان ادامه دارد.

دورنماي اين مذاكرات آن است كه خط لوله انتقال گاز در سال 2009 به مرحله اجرا برسد.

منابع:

- مؤسسه مطالعات سياسي بين الملل هند

- مؤسسه مطالعات انرژي هند و آسيا تايمز