ماده يازده قانون درباره موقعيت اضطراري كه اخيراً در فرانسه به اجرا گذاشته شده است، حكم مي‌كند كه مسئولين مي‌توانند به هر اقدامي كه در جهت تضمين كنترل مطبوعات باشد، دست بزنند.

البته اين امر ضروري نيست چون دست اندركاران برنامه‌هاي خبري دو شبكه تلويزيوني مهم فرانسه، كه هر شب حدود چهارده ميليون بيننده دارند، مي‌دانند چگونه عمل كنند... فشار همزمان تحولات تكنيكي و سودآوري مالي، اين نوع خبرنگاري را، بيش از پيش، از محتواي پرخاشگر آن تهي كرده است.

اخبار تلويزيوني، قبل از هر چيز مي‌بايستي بالاترين تعداد بيننده را جذب كند. حال اين از چه طريقي ميسر مي‌شود، هيچ اهميتي ندارد.

مديران اخبار، ديگر خود را در پروژه اقتصادي مؤسساتي كه آن‌ها را به كار مي‌گيرند، سهيم مي‌دانند.

اتين موژوت، مدير كل TF1 (كانال خصوصي يك)، اين را قبول دارد؛ او مي‌گويد: خرجي كه بخش خبري براي ما دارد، هزينه‌اي است كه ما بايد بپردازيم تا بتوانيم تلويزيوني براي همگان بسازيم و موقعيت طراز اول را حفظ كنيم. اگر ما مثل كانال 6M6 زمان اخبار را به ده دقيقه تقليل مي‌داديم، به نفع كانال 2 مي‌شد. اگر در بخش خبري از همه بالاتر نباشيم، نمي‌توانيم در موقعيت طراز اول قرار داشته باشيم.

از سوي ديگر، خانم آرلت شابو رئيس كنوني بخش اخبار در كانال 2، ابقاي گوينده معروف خود را با عبارات زير توجيه كرد: در نظر سنجي كيفي‌اي كه در ميان بينندگان به عمل آورديم، به اين نتيجه رسيديم كه پودژاداس همچنان تصوير محبوب خود را حفظ كرده است.

خانم دومينيك پراداليه، عضو سنديكاي ملي خبرنگاران فرانس 2، اظهار تاسف مي‌كند: چيزي كه آن‌ها را جلب مي‌كند، خبر نيست، تصوير است. يكي از همكاران او در كانال 3، معتقد است كه حتي مي‌شود خبري جعلي را اعلام كرد به شرطي كه مثل ديگران و در همان شكل و ابعاد عرضه شود. تحول نقش تصوير در ساختن گزارش خبري، در اين يكسان سازي سهيم است.

اريك لومانسون، خبرنگار سابق كانال 2 مي‌گويد: در حال حاضر، بسياري از مشاغل مثل حرفه صدابرداري، در حال از بين رفتن است.

در گذشته، تدوين‌‌گران، اغلب از تدوين‌گران سينما بودند و كار تدوين عبارت از به تصوير در آوردن يك ماجرا بود. امروز كوچك‌ترين تخصص كاري وجود ندارد، چرا؟ چون نيازي به آن وجود ندارد: كار تدوين گزارش‌ها، اغلب به وصل كردن تصاوير تكان دهنده‌اي كه در فواصل آن‌ها مصاحبه قرار گرفته، خلاصه شده است.

تصوير در همه جا حضور دارد. از اواخر سال‌هاي 90، عموميت يافتن تدوين مجازي، موجب شد كه جوان بيست ساله‌اي كه هيچ سواد و فرهنگ تصويري نداشت، بتواند از اين ابزار استفاده كند.

كار تلويزيوني ديگر به شيوه كانال توجه و جذب بيننده است و نه اطلاع رساني به او. هنگامي كه صحنه‌هاي خشونت‌آميز خسته كننده مي شوند، از تصاوير آرامش بخش استفاده مي‌شود؛ مثلاً گزارشي در همدردي با شهروندان خوب كه در راه راست قدم گذاشته و گاه حتي يك شركت نيز تأسيس كرده‌اند!

فضاي ترس

در برنامه‌هاي اخبار، تعداد سوژه‌هايي كه به آن‌ها offمي‌گويند، افزايش پيدا كرده است؛ يعني مجري اخبار، تصاويري را كه مدت زمان آن‌ها از چند ثانيه تجاوز نمي‌كند، مستقيماً تفسير مي‌نمايد. در اين رابطه، يكي از خبرنگاران كانال 2 مي‌گويد: گزارش‌هايمان را در خلأ مي سازيم. براي اخبار ساعت هشت، پودژاداس، حدود هيجده تا بيست و سه off پخش مي‌كند؛ من خبرنگار – گزارشگري هستم كه سوژه off توليد مي‌كند! در راهروهاي مراكز خبري به اين مي‌گويند ترفند ضد كانال عوض كردن بينندگان و نتيجه عبارت است از هر چه سريع‌تر عمل كردن؛ و القا و بازي احساس فوريت و اضطرار. به قول يكي از مخاطبين ما در كانال دو: در عرض چند سال، مدت زمان پايه‌اي يك گزارش خبري، از يك دقيقه و نيم به يك دقيقه رسيده است.

در چنين فضايي كه به علت الزامات زماني، به شدت فشرده شده است، خبرنگاري كه واكنش منفي خود را نسبت به اين طرز كار ابراز كند و يا بخواهد با فاصله با آن برخورد كند، توسط رؤسا كنار گذاشته مي‌شود.

خانم پاراداليه يادآوري مي‌كند: جمله محبوب آن‌ها اين است، تو مي‌خواهي سوژه را از بين ببري؛ مي‌خواهي برنامه اخبار را خراب كني. تعداد بسياري از خبرنگاران كانال دو كه نخواستند نامشان فاش شود، فضاي ترس حاكم را افشا مي‌كنند.

براي مسئولاني كه تنها دغدغه‌شان قابليت واكنش سريع است، اصول و موازين اخلاقي حرفه‌اي، وزنه سنگيني نيستند. تصوير، سازمان‌دهي اجتماعي‌اش را نيز تحميل مي‌كند.

يك خبرنگار – گزارشگر TF1 مي‌گويد: اگر خبرنگاري بلد باشد چطور خود را بفروشد، مورد قبول قرار مي‌گيرد؛ اگر خوش تيپ باشد، بهتر است.

در اينجا نيز استدلال، اقتصادي است؛ چنان كه موريس اليواري، فرستاده ويژه TF1 در رم تحليل مي‌كند: بخش خصوصي آگاه است كه تنها شيوه‌اي كه توسط آن تلويزيوني براي عموم، بتواند رشد كند، حفظ هويتي قوي و ايجاد رابطه‌اي مستقيم با بينندگان است.

براي افزايش وفاداري بينندگان، نبايد كمترين تغييري در چهره‌ها اغلب نه عرب تبار و نه آفريقايي نسب و در بيشتر موارد، بچه بورژو هستند تا از طبقه كارگر. از آنجا كه دغدغه كانال‌هاي تلويزيوني، به دست آوردن بيشترين تعداد بيننده است، لذا تلاش‌هاي خود را بر روي اتفاقات و وقايعي متمركز مي‌كنند كه مورد جلب نظر عمومي مي‌شوند.

از اين رو، از مد روز دنباله روي مي كنند و يا بر موج تمايلات روز سوار مي شوند؛ موضوعاتي مثل كسوف، اقتصاد جديد.... و بعد نوبت به مساله ناامني مي‌رسد. تنها در سال 2002 كه سال انتخابات رياست جمهوري بود، TF1 حدود نود گزارش در اين باره پخش كرد.

از آن پس، ناامني رانندگي در جاده‌ها، كه در ضمن يكي از طرح‌هاي بزرگ رييس جمهور ژاك شيراك بود، به يكي از محبوب‌ترين موضوعات تبديل شده است. مرز ميان گزارش خبري و حقنه كردن با تكرار، بسيار ظريف است. به جز مساله سونامي، مرگ پاپ و كانديدا شدن پاريس براي مسابقات المپيك، موضوعي كه بسيار مورد توجه عموم است. هواشناسي است.

در طي يك هفته آزمايشي، در ماه فوريه 2003، اخبار TF1 بيست و هشت دقيقه و بيست ثانيه را به اين موضوع اختصاص داد، يعني بيشتر از مقدمات و تداركات جنگ در عراق كه تنها پنج دقيقه و پنجاه و نه ثانيه صرف آن شد و اين علي‌رغم هواي بسيار معمولي براي فصل بود؛ زيرا سازمان هواشناسي، وضعيت را معمولي با برف و باران اعلام كرده بود.

شعار مسلط تلويزيون‌ها نزديكي به مردم است. آلن شايو، گزارشگر بين المللي TF1 اين را خوب تجربه كرده است: وقتي به عنوان خبرنگار اعزامي در برلن بودم، واقعه حساب‌هاي مالي غير قانوني حزب دمكرات مسيحي (CDU) پيش آمد و در حالي كه تلويزيون‌هاي اسپانيولي و سوئيسي سخت تلاش مي‌كردندتا خبري در اين باره به دست بياورند، مسئولين پاريسي، من را براي تهيه خبري از جشن آبجوخوري به مونيخ فرستادند و اين امر به دوران آغاز سير صعودي برنامه خبري ساعت يك بعد از ظهر برمي‌گردد كه از اوائل سال‌هاي نود، بر حول مسالهنزديكي با مردم متمركز شده بود.

لذا، غير از موارد چشمگير و تماشايي، اخبار خارجي محو مي‌شوند؛ تهيه و چگونه ساختن گزارش‌هاي خارجي، بيش از پيش مشكل مي شود؛ زيرا بينندگان آشنايي كمتري نسبت به اين موضوعات دارند و خبرنگاران نيز براي توضيح موقعيت از وقت چنداني برخوردار نيستند. در حال حاضر، از چهار دفتر خبري TF1 در خارج، كه آلن شايو براي يكي از آن‌ها كار مي‌كرد، سه دفتر تعطيل شده‌اند مهم‌ترين كانال تلويزيوني فرانسه فقط پنج خبرنگار دائمي را در خارج از مرزهاي كشور حفظ كرده است: اورشليم، لندن، واشنگتن، مسكو و رم.

خبرنگاري از كانال سه مي‌گويد: تمايل مسلط در برخورد با موضوعات خبري، برخورد روان‌شناسانه با آن است. كانال يك در اين هنر استاد است. از مجموع 250 خبرنگاري كه داراي كارت خبرنگاري هستند، گروه تهيه خبر از هشتاد تا هشتاد و پنج نفر تشكيل مي‌شود، اما اگر مرخصي‌ها و تعطيلات مختلف را به حساب بياوريم، در واقع پنجاه و پنج نفر از آن‌ها در روز، در پاريس موجود و آماده تفسير پنجاه گزارشي هستند كه در دو بخش خبري روز پخش مي‌شود؛ يكي از آن‌ها با تأسف مي گويد: ما در همه سطوح با مساله كاهش خبرنگار مواجهيم و اين امر، مساله عدم فاصله ما با موضوعات و تخصصي نكردن آن را توضيح مي‌دهد. نتيجه اين‌كه، هيچ كس نمي‌تواند يك موضوع واحد را دنبال كند.

خبرنگار ديگري نقل مي‌كند كه هر چقدر وسايل و ابزار سريع‌تر كار كردن را در اختيار داشته باشيم، به همان اندازه هم ما با سرعت كار مي‌كنيم. اولين گروه خبري كه از تلفن همراه استفاده كرد، TF1 بود.

تماس‌ها در اتومبيل صورت مي‌گيرند و وقتي كه همه ابزار و وسايل به محل فرستاده شد، تازه مي‌فهميم كه موضوع چندان هم جالب نيست. تحقيق قبل از تهيه گزارش اولويت ندارد؛ مسئولين ترجيح مي‌دهندكه با استفاده از دفتر‌هاي خبري شهرستان‌ها، توسط خبرنگارهاي قراردادي TF1، فرانسه‌اي خيالي را پوشش خبري بدهند: در شهرستان‌ها مي‌بايد خود را با نظر از پيش ساخته شده مسئولين مركز تنظيم كرد؛ مثلاً تصورات خيالي آن‌ها براي پيدا كردن آخرين كارگر متخصص نقاشي‌هاي مذهبي.

بايد به آن‌ها بگويي كه اين فكر خيالي است، اما نبايد سريع اين را گفت. بايد گفت: باشد، ببينم.... تا ده دقيقه ديگر زنگ مي‌زنم.... در مورد بعضي از موضوعات، آن‌ها حتي به رقابت بين دفتر‌هاي مختلف شهرستان‌ها دامن مي‌زنند؛ بايد بلد باشي خودت را بفروشي.

اخبار ساعت يك TF1 براي تحكيم رابطه‌اش با بينندگان، به مسئولان سياسي اعتنايي ندارد. خبرنگاري توضيح مي‌دهد: دستور روشن است، در گزارش‌ها نبايد نماينده و يا وزير را نشان داد.

مثلاً هنگام بسته شدن ژاندارمري در يكي از روستاها، رؤساي من خواستند تا از طريق مصاحبه خياباني بيشتر واكنش مردم را نشان دهم و نه عكس‌العمل شهردار شهر را. در كانال دو، خانم شابو رئيس كنوني بخش اخبار، اين منطق را به شيوه خودش توضيح مي‌دهد: تماشاگران، در روز، زندگي‌هاي سختي دارند. نبايد شب به آن‌ها چيزهاي پيچيده و كسل كننده عرضه كرد.

مسئوليت خبرنگار، ديگر تهيه و ساختن خبر نيست، بلكه شكل دادن به خبري است كه خوب فروش مي‌رود. فرناندو لورد، مسئول سنديكاي CGT فرانس 3 در اين باره چنين مي‌گويد: تعداد موضوعاتي كه توسط ما انتخاب نمي‌شوند، روز به روز افزايش مي‌يابند.

مثلاً وقتي حراج شروع مي‌شود، ما در مورد اهميت اين موضوع بحث نمي‌كنيم؛ چون تلويزيون‌هاي ديگر درباره حراج گزارش نشان مي‌دهند، ما هم بايد از آن حرف بزنيم. استقبال مردم از ما، هميشه خيلي گرم نيست. سال‌هاست كه اتومبيل‌هاي تلويزيون‌هاي دولتي ديگر نشان و علامتي ندارند؛ زيرا مانع از اين مي‌شوند كه در مورد حمله و يا سنگ باران قرار گيرند.

در گذشته، اختلافات، طي جلسه شوراي خبرنگاران بروز مي‌كرد و رؤساي هر بخش، از كار گزارشي كه در محل انجام مي‌شد دفاع مي‌كردند، ولي امروز قدرت كاملاً در حول برنامه خبري ساعت يك و ساعت هشت متمركز شده و در انحصار چند رئيس هيئت تحريريه و بعضي از گوينده‌هاي اخبار قرار گرفته است.

پاتريك پواور مجري اخبار ساعت هشت و مسئول بخش خبر مي‌گويد: اينجا واقعاً، رئيس من هستم و اين تصميمي است كه هجده سال پيش، وقتي من دوباره دركانال يك شروع به كار كردم، گرفته شد؛ به اين علت كه اين امر به من اجازه مي‌دهد كه تصميمات هماهنگ و سريع بگيرم. يكي از قديمي‌هاي كانال دو، به شيوه خود، اين امر را تأييد مي‌كند: اخبار و اطلاعات به جاي اين‌كه از محل وقوع آن حركت كند، در جهت عكس آن مي‌رود.

اين پديده دركانال‌هاي مهم تلويزيون، شدت گرفته و خبرنگارها زير فرمان رؤسايشان كاملاً غرق شده‌اند. اين ديكتاتوري، خواست مسئولين را به ويژه براي بهتر تنظيم كردن توالي و ارتباط گزارش‌ها با يكديگر، براي آهنگ دادن و زنده‌تر كردن برنامه‌ها تأمين مي‌كند.

بنابر گفته خانم شابو، مشغله فكري يك مدير هيئت تحريريه، برنامه اخبار در كليت آن است؛ براي اين‌كه مردم يك برنامه خبري را از اول تا آخر نگاه كنند، بايد بخش‌هاي كوچك را حفظ كرد. نمي‌توان در يك برنامه، چهار موضوع اقتصادي را پشت سر هم قرار داد.

حالت تعليق را بايد حفظ كرد

خبرنگاري از كانال يك، معترض مي‌گويد: از گزارشگري كه به طور مستقيم تفسير مي‌كند، خواسته مي‌شود كه حتي اگر چيزي وجود نداشته باشد، حالت تعليق و هيجاني را حفظ كند. اريك لوماسون مي‌گويد: مدت زمان كلي اخبار ساعت هشت مدام افزايش مي‌يابد و اين در واقع براي به دست آوردن بينندگان بيشتر است؛ بنابراين نبايد زودتر از كانال رقيب و در چه زمان به پايان رساندن برنامه اخبار، به وجود آمده است.

دومينيك لوگلو مسئول برنامه ورزشي استاديوم دو مي‌گويد: زماني كه من كارم را شروع كردم، هنوز خبرنگاري براي خبرنگاري رسم بود، اما با خصوصي سازي TF1 همه چيز تغيير كرد. امروز خود من هم توسط معيارهاي اندازه‌گيري تعداد بيننده، مشروط عمل مي‌كنم. ما بعد از هر برنامه‌اي، با دستيابي به نتايج رفتارهاي لحظه به لحظه بينندگان، مي‌توانيم ببينيم مثلاً به محض اين‌كه برنامه‌اي مورد پسند نيست، تعداد بيننده كاهش مي‌يابد. نتيجه اين‌كه ما دائم در جلسات شوراي خبرنگاران، راجع به تعداد بيننده صحبت مي‌كنيم.

روش كار روشن است. فابريس دكات مسئول خبر كانال 1، با اشاره به قسمت دوم اخبار ساعت يك، كه بر اخبار شهرستان‌ها متمركز است، مي‌گويد: اخباري است مثبت و صميمي، مثل تنفسي مي‌ماند كه بعد از يك مجموعه گزارش‌هاي جدي مي‌آيد. اغلب مردم به ما مي‌گويند كه خيلي لذت مي‌برند.... ما به خصوص در پي آن هستيم كه با متنوع كردن مخاطبين، قصه‌هاي زيبا برايشان نقل كنيم!

تكنيك‌هاي بازاريابي هميشه حضور دارند. در حالي كه اكثر خبرنگاران كانال 3 از سال‌ها پيش خواستار تهيه يك برنامه جديد گزارشي كه توسط شوراي خبرنگاران مركز و با همكاري خبرنگاران شهرستان‌ها اداده شود، هستند، مديريت بخش خبري، آن‌ها را به اصول واقعيت كه بر تلويزيون، از جمله تلويزيون دولتي، حكومت مي‌كند، ارجاع مي‌دهد. چند ماه پيش، اوليس گوسه كه هنوز ريئس خبر كانال 3 بود، چنين مي‌گفت: يك برنامه جديد، بسيار خوب، اما با چه نگرشي؟ چه چيزي به تماشاچي ارائه مي‌كند؟ يك برنامه بايد به خواست بيننده جواب دهد.

ما كار تلويزيوني مي‌كنيم، يعني رسانه‌اي صنعتي كه در دنياي رقابت قرار دارد و در نتيجه، مي‌بايد خبرنگار را مقابل اين مسئوليت قرار داد.

بعضي از رؤسا از اين پيشتر مي‌روند؛ برنارد ويلنو، مدير كل آنتن استان‌هاي كانال 3، در يادداشتي به مناسبت برنامه‌اي درباره جذب مهاجرين خارجي تبار كه براي 18 مارس 2003 برنامه‌ريزي شده بود، به خبرنگاران نوشت: پرونده بايد از چندين نمونه مثبت مهاجرين جذب جامعه شده، حركت كند، زيرا اين بهترين شيوه‌اي است كه مي‌توان وارد موضوع شد.... و خيلي جالب‌تر و زنده‌تر از ارائه فهرستي درباره اشكال نژاد پرستي متداول و معمولي است و بهتر است كه با فيلمي كه سر شب نشان داده مي‌شود، همخوان باشد؛ فيلمي كه در يادداشتي داخلي به عنوان نمونه مثبت و موفق جذب مهاجرين در جامعه فرانسه از آن ياد شده است.

و براي پيشگيري از هر سوء تفاهمي، يادداشت فوق مشخص مي‌كند: براي همخوان بودن با فيلم، مهم است كه مثالي از يك مورد مثبت جذب مهاجرين، نسبتاً سريع در برنامه ارائه شود. امروز ديگر تفاوت بين يك تحقيق واقعي خبرنگاري با انتخاب موضوع و تقسيم نقش در آن، از پيش كاملاً روشن است.....