از حدود نيم قرن پيش موج اعتقادى جديدى در امريكا ايجاد شده كه به New Age يا موج‏نو معروف است. اين موج نوعى گرايش به عرفان، قطع نظر از باورهاى دينى است و به عنوان جريانى براى رشد و ارتقاى باطنى تلقى مى‏شود. در اين بين مولانا و آثارش سهم بسيار بالايى را به خود اختصاص داده‏اند. البته حضور مولانا تنها به امريكا محدود نمى‏شود و در ديگر كشورها نيز بارقه‎هايى از اين توجه را مى‏توان ديد اما اين جريان در امريكا شديدتر از نقاط ديگر است. امروزه بسيارى مولانا را مى‏شناسند و گسترة حضور او شرق تا غرب عالم را فرا گرفته است. وي از ذخاير فرهنگ بشرى در جهان معاصر است و سفير صلحى است ميان شرق و غرب.

شايد بتوان دلايل اين اقبال و رويكرد به مولانا و آثارش را تا حدى احصاء نمود اما شكى نيست كه با همة دقتى كه ممكن است در اين راه به كار بنديم باز هم ناگفته‏هاي بسيارى خواهند ماند. به هر روى معدودى از اين علل را در ذيل با هم بررسى مى‏كنيم:

 - مولانا نسبت وجودى ميان هستى و انسان را بازآفرينى مى‏كند، مبنايى براى بازسازى وحدت وجود بشرى در وراى تنوعات آن عرضه مى‏دارد و نشان مى‏دهد كه آدمى به رغم تكثر و تنوع، به يك حقيقت يگانه تعلق دارد. پس پربيراه نيست اگر امروز حضور او و آثارش را در جهان غرب تا اين اندازه پر رونق و پويا شاهديم.

 - در دنيايى كه نياز به دين يكى از نيازهاى اصلى انسآن هاست، آموزه‏هاى او كه رنگ و بويى متفاوت دارند و سراسر مملو از مسائل عرفانى، اخلاقى و روحانى هستند، توجه بسيارى را به خود جلب نموده‎اند چرا كه انسان معاصر ديگر حاضر نيست به باورهاى پيشين خود كه آن ها را مترادف با خرافه مى‏داند رجوع كند.

 - مولانا خدايى را براى مردم تصوير مى‏كند كه بسيار به بشر نزديك است و از او دور نيست و همواره نيز او را با مهر به سوى خود مى‏خواند.

 - او در آثار خود به همة سطوح جامعه نظر دارد و بر اين اعتقاد است كه هركسى در هر سطحى از اجتماع و با هر شغل و پيشه‏اى و هر فرهنگ و دانشى مى‏تواند به خدا برسد و اين درست نقطة تفاوت ميان نگاه سنتى و نگاه عارفانه به دين است.

 - از نظر هنرى نيز آثار مولانا به گونه‏اى هستند كه سبب توجه به آن مى‏شوند. جنبة هنرى به ويژه موسيقى آثار مولانا يكى ديگر از اين جنبه‏هاست. او بيش ترين توجه به موسيقى و كاربرد آن را در اشعار خود داشت. بيش ترين بحور عروضى را به كار برد و در كنار همة اين ها، خود او نيز در نواختن سازهايى تبحر داشت كه نى يكى از معروف‎ترين آن هاست.

 - اشعار عرفانى حاوى فلسفة ذوقى و اشراقى است كه با حقايق ازلى و جاودانه سر و كار دارند، در هيچ قالب زمانى و مكانى محدود نمى‏شوند، شاعرى كه به اين حقايق دست يابد و آن را با زبانى لطيف بيان كند پيامى جهانى داده است.

 - عرفان در گذشته جايگاهى مشابه روان‎درمانى‏هاى امروزين داشته و عرفا، هر چند در جايگاهى بس والاتر، درمانگران مردم بوده‏اند. اين نوع از تعليمات به پرورش انسآن هايى كمال يافته مدد مى‏رسانند و بدين ترتيب منشأ اثرات چشمگيرى در جامعه مى‏شوند.

انديشمندان و حضور مولانا در غرب‏

نوع تلقى انديشمندان از اين جريان متفاوت است: عده‏اى همين ميزان مراودة فرهنگى ميان شرق و غرب را غنيمت دانسته و آن را نشآن هاى از قدرت و نفوذ عرفان شرقى بر شمرده‏اند كه از آن جمله مى‏توان به پروفسور رينولد آلن نيكلسون انگليسى، فريتس ماير، مرحوم پروفسور آن‎مارى شيمل بانوى دانشمند آلمانى و نيز دكتر سيد حسين نصر كه سال‎هاى زيادى است به تدريس در دانشگاه‎هاى امريكايى مشغول است، اشاره كرد. پروفسور شيمل انديشه‏هاى عرفانى مولانا را براى فهم و شناخت انسآن ها از يكديگر و تفاهم و صلح و دوستى ضرورى مى‏دانست و معتقد بود در دورانى كه سوء تفاهم ميان شرق و غرب رو به فزونى است بايد مولانا و آثار او را بيشتر مورد توجه قرار داد، زيرا در انديشه‏اى كه در آن همه چيز و همه كس به پروردگار رحمن منسوب مى‏شوند، ديگر جايى براى جنگ و دشمنى باقى نمى‏ماند.

عده‏اى ديگر نيز نوع رويكرد جديد و غير آكادميك غرب و به ويژه رويكرد امريكا به آثار و انديشه‏هاى مولانا را حاصل نگاهى غيرعميق و شناختى سطحى و البته گزينشى از آثار و انديشه‏هاى اين عارف بزرگ دانسته‏اند. از اين جمله مى‏توان به كسانى چون پروفسور ويليام چيتيك، استاد، نويسنده و پژوهشگر امريكايى و پروفسور فرانكلين دين لوئيس، پژوهشگر برجستة ادبيات تطبيقى و زبان و ادبيات فارسى و استاد دانشگاه امرى ايالت جورجياى امريكا اشاره كرد. چيتيك كه در سال‎هاى اخير تلاش‎هاى زيادى در زمينة ترجمه و شرح آثار مولانا نموده است، در يكى از سخنراني‎هاى خود مى‏گويد: «مولانا را در غرب آن طور كه بايد و شايد نشناخته‏اند، هرچند افرادى مانند نيكلسون و شيمل زحمات زيادى كشيده‏اند اما به عنوان مثال «ديوان شمس» هنوز به صورت كامل ترجمه نشده و آن هايى هم كه كارهايى در اين زمينه كرده‏اند فارسى و مسائل عرفانى را به درستى نمى‏دانند تا ترجمة خوبى ارائه دهند. آثار مولانا كه امروزه در دنيا به آن استناد مى‏شوند در واقع ترجمة آثار وي از انگليسى فخيم به انگليسى امروزى است و توسط چند نفر كه شاعران خوبى نيز هستند اما فارسى نمى‏دانند تدوين و تنظيم شده‌اند. اينان از كار نيكلسون استفاده مى‏كنند و آن را به صورت انگليسى روان و زيبا در مى‏آورند و مردم هم استقبال مى‏كنند».

او در ادامة سخنان خود دليل پناه بردن غرب به اشعار مولانا را چنين شرح مى‏دهد: «در امريكا فكر مى‏كنند كه پيام مولانا فقط و فقط توجه به زيبايى و عشق و شادى است. اما به نظر من پيغام مولانا اين نيست. پيام او اين است كه انسان در يك خطر بزرگ است كه همان فراموشى خداوند است و راه پيدا كردن خدا در زندگى روزمره نيز متابعت از پيامبر و دورى از هواى و هوس است. ولى متأسفانه در ترجمه‏ها به اين نكته توجه نمى‏شود. به همين خاطر موج علاقه‏اى كه به مولانا ايجاد شده خيلى جدى نيست زيرا اصل پيام به درستى درك نشده است.»

او به عنوان شاهدى بر درستى سخنان خود ابيات نغزى از «مثنوى» را نيز ذكر مى‏كند:

هركسى از ظن خود شد يار من

وز درون من نجست احوال من‏

سر من از ناله من دور نيست‏

ليك چشم و گوش را آن نور نيست‏

پروفسور فرانكلين دين لوئيس نيز نظرى مشابه چيتيك داشته و مى‏گويد: «ترجمه‏هاى قابل‎دسترس از آثار مولانا در امريكا چندان قابل اطمينان نيستند چرا كه اكثرا توسط افرادى كه تسلط چندانى به زبان فارسى ندارند برگردانده شده‏اند. كار اين عده اين بوده كه ترجمه‏هاى علمى و شرح‎هاى مختلف ايران‎شناسان به ويژه ايران‎شناسان انگليسى را به شعر آزاد معاصر تبديل كرده‏اند. به همين دليل كارهايشان نيز مورد استقبال قرار گرفته‏اند. حتى گفته مى‏شود كه آثار مولانا پرفروش‎ترين آثار در طول تاريخ امريكا بوده كه بعيد مى‏دانم اين نظر صحت داشته باشد چرا كه آثار شاعران و نويسندگان بزرگ امريكايى در شمارگان بالا در مدارس و دانشگاه‎ها تدريس مى‏شوند. ضمناً اين را هم بعيد مى‏دانم كه مردم امريكا با عرفان مولانا آشنا باشند و به انگيزة دينى مولانا در تأليف مثنوى اشراف داشته باشند. البته با رواج تفكر New Age و رواج مسائل عرفانى در غرب آن عده كه به معناى عام كليسارو نيستند اما تمايل به زندگى روحى و روحانى دارند، علاقه‌مندند تا به منابع ديگرى خارج از كليسا مراجعه كنند. تنها با گذشت زمان خواهيم فهميد كه اين گرايش‎ها مد يا پديده‏اى هستند ماندگار. به گمان من اين پديده، تأثير پايدارى خواهد داشت اما به طور قطع در پنجاه سال آينده ديگر محبوبيت امروز را نخواهد داشت. درست مانند جريانى كه در قرن گذشته دربارة آثار عمر خيام اتفاق افتاد.»

گفتنى است اساتيدى مانند كلمن باركس، استاد بازنشسته رشتة ادبيات انگليسى دانشگاه جورجيا و دى پك چوپرا، پزشك هندى‎الاصل مقيم امريكا، ترجمه‏هايى از آثار مولانا ارائه كرده‏اند كه متأسفانه در آن ها چهره‏اى امريكايى از مولاناى ايرانى نشان داده شده و با فرهنگ امريكايى بيشتر سازگارى دارد تا با معارف اسلامى؛ هر چند كه انتشار اين آثار موجب افزونى شهرت مولانا و نام ايران در غرب شده اما با كمال تأسف، رنگ و بوى عرفان ايرانى و اسلامى ندارد و اين تازه آغاز راهى پرنشيب است زيرا پس از اين مرحله بايد به انتظار ترجمه‏هاى اين آثار انگليسى به ديگر زبآن هاى اروپايى از جمله فرانسوى و آلمانى و سوئيسى و... نيز باشيم.

چه سخنان گروه نخست را بپذيريم و چه به درستى سخنان دومين گروه اذعان كنيم، نبايد و نمى‏توانيم عظمت و جهانشمول بودن آثار اين عارف نامى و عالي‎قدر را انكار كنيم؛ آن جا كه خود مى‏گويد:

از هزارانش يكى خود صوفى‏اند

ما بقى در دولت وى مى‏زيند

و بايد هماره اين سخن همو را به يادداشته باشيم كه:

استن اين عالم اى جان غفلت است‏

هوشيارى اين جهان را آفت است‏

مولانا در غرب‏

چنآن كه گفتيم مولانا سال‎هاست كه در غرب شناخته شده و محققان، ايران‎شناسان و علاقمندان به عرفان ايران و شرق به بررسى و تتبع بر روى آثار او پرداخته‏اند. اما در سال‎هاى اخير شاهد اوج‏گيرى اين رويكرد و بروز آن در قالب‎هاى مردم پسندترى از جمله كتب غيرتحقيقى، شعر، موسيقى و حتى عرضة مؤلفه‏هاى مرتبط با موضوع بر روى لباس و وسايل مورد استفاده روزمره بوده‏ايم.

بنابراين شايد پربيراه نباشد اگر در نخستين گام، اين فعاليت‎ها را در دو سطح طبقه‏بندى كنيم: سطح خاص و سطح عام. هر چند هدف از اين طبقه‏بندى به هيچ روى ارزشگذارى نيست بلكه اين كار تا حدى تفكيك و تشريح اين فعاليت‎ها را تسهيل مى‏كند.

در سطح نخست با محققان، ادبا و دانشمندان بنامى مواجه هستيم كه غالب آثارشان به صورت كتب، رسالات و مقالات تحقيقى (ترجمه يا تأليف) ارائه شده‏اند. در همين سطح مى‏توان به برگزارى همايش و يا بزرگداشت‎هايى اشاره كرد كه به معرفى و بررسى آثار و احوال مولانا اختصاص داشته‏اند. اين گونه فعاليت‎ها را در ذيل سه عنوان كتب و مقالات، فعاليت‎هاى آكادميك و گردهمايي‎ها طبقه‏بندى كرده‏ايم. البته در ميان كتب و آثار مكتوب منتشر شده گاه به آثار پرفروش با شمارگان بالا و نوبت‎هاى متعدد چاپ بر مى‏خوريم كه شايد جنبة تحقيقى در آن ها چندان قوى نباشد اما از نظر ميزان جلب مخاطب رتبة بالايى را به خود اختصاص داده‏اند.

سطح دوم شامل آن دسته از فعاليت‎هاست كه علاوه بر توجه سطحى به جاذبه‏هاى معرفتى، بيشتر جنبة مردم‏پسندى و سرگرم‏سازى را مدنظر داشته‏اند كه ازجملة آن ها مى‏توان به فعاليت‎هايى كه در سال‎هاى اخير در زمينة موسيقى آن جام شده و يا برگزارى مراسم نمايشى سماع - كه در گذشته يكى از لوازم اجراى آن خلوت و نبود اغيار بوده است - اشاره كرد. اين موارد ذيل دو عنوان برگزارى مراسم سماع و موسيقى معرفى مى‏شوند.

الف - كتب و مقالات‏

ظهور اين گروه از آثار در غرب از حدود بيش از يك قرن گذشته آغاز شده است. در اين ميان انگليسي‎ها و آلماني‎ها پيش از ساير ملل غربى به ترجمه و تحليل آثار مولانا پرداختند. افرادى چون جيمز .و.ردهاوس، فريدريش روكرت(Ruckret)، هانس هاينريش شدر ‎(H.H.Schaeder) محقق و مولاناشناس و گئورگ روزن آلمانى از قديمي‎ترين افرادى هستند كه بخشى از آثار مولانا را ترجمه و به غرب معرفى كرده‏اند. كتاب «مثنوى» مولانا محمد جلال الدين رومى شامل دفتر اول مثنوى و شرح حال وى اثر جيمز.و.ردهاوس در سال 1881 در لندن به چاپ رسيد و از قديمي‎ترين آثار در اين زمينه است. روزن نيز در سال 1849 بخشى از «مثنوى» را به آلمانى ترجمه و منتشر كرد و كتاب ديگرى از او با نام «مثنوى» يا دوبيتى‏هاى شيخ مولانا جلال‏الدين رومى نيز در سال 1913 در مونيخ به چاپ رسيد.

از ديگر كسانى كه در اين راه تلاش بسيار نموده مى‏توان از علامة فقيد رينولد آلن نيكلسون نام برد. او كه از شاگردان ادوارد براون، مستشرق و ايران‎شناس بنام بود و توجه ويژه‏اى كه استاد به آثار ابن‎عربى و مولانا نشان مى‏داد، نظر او را نيز به خود جلب كرده بود، به كار بر روى آثار مولانا و به ويژه كار بر روى «مثنوى» پرداخت و نسخة تصحيح شده‏اى كه او از «مثنوى» ارائه كرد به حق يكى از بهترين‎ها بوده و هست. نيكلسون علاوه بر اين هر شش دفتر «مثنوى» را به طور كامل به انگليسى فصيح ترجمه كرد و در سال 1937 ميلادى شرحى نيز به زبان انگليسى در دو جلد بر آن نوشت كه بر اصول صحيح انتقادى استوار بود و براى كشف اسرار «مثنوى» مرجعى قابل اعتماد محسوب مى‏شد. استاد فروزانفر اين اثر را دقيق‎ترين شروح مثنوى دانسته است. از ديگر آثار او مى‏توان به «رومى، شاعر و عارف» اشاره كرد كه در سال 1950 در لندن به چاپ رسيد.

آرتور آربرى نيز در سال 1961 كتابى با عنوان «قصه‏هاى مثنوى» به زبان انگليسى تدوين و تأليف نمود. از اين محقق نيز آثار بسيارى دربارة مولانا و آثارش برجاى مانده‏اند.

يكى ديگر از سرآمدان تحقيق و تفحص بر آثار مولانا بانوى دانشمند آلمانى پروفسور آن مارى شيمل است. شيمل در 7 آوريل سال 1922 ميلادى در شهر ارفورت آلمان به دنيا آمد و از همان نوجوانى علاقة وافرى به آموختن زبآن هاى شرقى داشت. نخست در دانشگاه برلين تحصيل در رشته‏هاى زبان و ادبيات عربى و علوم اسلامى را آغاز كرد و در سال 1941 در سن نوزده سالگى با اخذ درجة دكترى از اين دانشگاه فارغ‎التحصيل شد. از ژانويه سال 1946 تا 1953 در دانشگاه ماربورگ به تحصيل در رشته‏هاى زبان و ادبيات عربى و معارف اسلامى پرداخت و در همين دانشگاه ضمن تدريس، در سال 1951 دورة دكترى تاريخ اديان را نيز به پايان رساند. او از آن پس به طور پيوسته به درس و بحث در زمينة عرفان و ادب شرق اشتغال داشت. اگر ادعا كنيم كه در جهان غرب پژوهنده‏اى با اين دقت و ظرافت به ابعاد معنوى اسلام و به ويژه عرفان آشنا نيست به راه مبالغه نرفته‏ايم. او در پژوهش‎هايش كوشيد تا با شكافتن پوسته‏هاى ضخيم قشرى‏گرى و تعصب و خرافات، به مغز و هستة انديشه‏هاى اسلامى راه گشايد. او بر خلاف تصورات و عقايد رايج در ميان شرق‏شناسان كه بيشتر به احكام و دستورات شرعى و ظواهر دين اسلام توجه داشتند، بر اين باور بود كه گوهر اسلام در صدف عرفان نهفته است و هم آواز با خاورشناس آلمانى، هانس هاينريش شدر، بر اين تأكيد داشت كه: «عرفان اسلامى كوششى است براى رستگارى فردى از راه رسيدن به توحيد حقيقى.»

آنچه بيش از همه در سراسر زندگى معنوى وى قابل توجه و محسوس است، دل‎مشغولى و شيفتگى او نسبت به مولانا است. به روايت خود او: «ايران وطن معنوى من است و در آن احساس غربت نمى‏كنم چرا كه ميان كسانى هستم كه به زبان خداوندگار مولانا سخن مى‏گويند.» از جمله تأليفات او كه به ترجمه، بررسى و تحليل آثار مولانا اختصاص دارند عبارتند از:

 - زبان تصوير مولانا جلال الدين رومى (اولين اثر پژوهشى او)، والدورف (آلمان)، 1949؛

 - تأثيرات انديشة مولانا جلال‏الدين رومى در شرق و غرب، آنكارا، 1963؛

 - گزيده ديوان شمس، ترجمه از فارسى و با مقدمه‏اى از شيمل، اشتوتگارت، 1964؛

 - ترجمه كتاب فيه‎مافيه به زبان آلمانى، مونيخ، 1988؛

 - رويمى من چو بادم، تو چو آتش يا I am the wind you are the fire، زندگي‎نامه و تحليل آثار عارف بزرگ مولانا، كلن، 1978؛

 - شكوه شمس. (عنوان اثر در برگردان فارسى) با عنوان انگليسى؛

- باغ معرفت؛ حاوى شرح حال كوتاهى از زندگى چهل عارف مسلمان، دوسلدورف، 1982؛

 - ببين عشق را، اشعار جلال‏الدين رومى، بازل، 1993؛

 - مثنوى مولانا (گزيده اشعار)، بازل، 1994؛

 - رومى پير معنويت، فرايبورگ، آلمان، 2001.

 اين بانوى فرهيخته و پرتلاش در ژانويه سال 2003 ميلادى‏ دارفانى را وداع گفت.

موج نو

موج جديد پرداختن به آثار مولانا را بايد در كشور امريكا و با محققان امريكايى پى گرفت. در اين ميان تحقيقات و آثار دو تن فراتر از ديگران قرار گرفته‏اند. اين دو همان گونه كه در ابتداى اين گزارش نيز از آنان نام برديم پروفسور ويليام چيتيك و پروفسور فرانكلين دين لوئيس هستند.

ويليام چيتيك نويسنده و پژوهشگر 62 ساله امريكايى است كه در سال 1383 هجرى شمسى براى ترجمة «مقالات شمس» با عنوان «من و رومى» به دريافت جايزة جهانى كتاب سال نائل شد.

او از علاقمندان عرفان، تصوف و فلسفه است. در سال 1966 ميلادى در رشتة هنر و تاريخ دانشگاه تهران مشغول تحصيل شد و تحت نظر افرادى چون استاد فروزانفر، دكتر سيد حسين نصر و جلال الدين همايى به آموزش پرداخت و با ارائه رساله‏اى با عنوان تصحيح «نقد النصوص فى شرح الفصوص» عبدالرحمن جامى، موفق به اخذ دكتراى زبان و ادبيات فارسى گشت. او پنج سال در دانشگاه شريف به تدريس تاريخ تطبيقى اديان پرداخت و از سال 1983 ميلادى تاكنون نيز در دانشگاه استونى بروك مطالعات دينى تدريس مى‏كند. وى در شناساندن صحيح عرفان و عرفاى ايرانى به امريكاييان تلاش بسيار كرده است. از جمله ترجمه‏هاى او از فارسى به انگليسى، مى‏توان چندين اثر ارزشمند زير را نام برد:

- صحيفة سجاديه؛

- پنج اثر از ابن عربى؛

- ملمعات فخرالدين عراقى؛

- نفحات الانس جامى؛

- شرح اسماء الهى.

از جمله تأليفات او كه به مولانا مى‏پردازند عبارتند از:

- راه عرفانى عشق (كه به فارسى برگردانده شده)؛

- من و رومى (ترجمة مقالات شمس تبريزى).

فرانكلين دين لوئيس ديگر محقق و به قول خود وى پژوهشگر ادبيات تطبيقى و زبان و ادبيات فارسى است (او اصرار بسيار دارد كه با عنوان ايران‎شناس خوانده نشود چون اين عنوان را عنوانى جامع و در عين حال سرشار از ابهام مى‏داند) كه تحقيقات وى در زمينة عرفان و ادب ايرانى و به ويژه مولانا و آثارش، نويد آينده‏اى پربار مى‏دهد. دكتر لوئيس از آغاز دوران تحصيل، نزديك به حدود بيست و پنج سال است كه زندگى خود را وقف آموختن زبان و ادب فارسى كرده، بيش از هفت سال است كه به تدريس زبان و ادبيات فارسى مشغول است و نكتة شايان توجه در زندگى علمى او همين است كه در سراسر دوران تحصيل و تدريس خود با زبان و ادبيات فارسى و لوازم آن از قبيل زبان و ادبيات عربى و علوم اسلامى زيسته و همة تحقيقات او منحصر به همين رشته وسيع بوده است. اين موارد از او دانشمندى توانا در رشته ادب فارسى آفريده‎اند. پايان‏نامة دكتراى او دربارة سنايى و پيدايش غزل فارسى است كه جايزة بنياد تحقيقات ايرانى را نصيب وى ساخته است. مقالات او دربارة حافظ و رندى، حافظ و موسيقى و «گلستان» سعدى در دايره المعارف ايرانيكا به چاپ رسيده‏اند و مهم ترين كتاب او دربارة مولانا با عنوان «رومى، ديروز تا امروز، شرق تا غرب» جايزة انجمن دوستى بريتانيا و كويت را به دست آورده است.

فرانكلين لوئيس آموختن زبان و ادبيات فارسى را در سطح دانشگاه از گروه مطالعات خاور نزديك دانشگاه بركلى آغاز كرد و قبل از آن كه دورة كارشناسى را در آن جا به پايان برساند (1983) به مدت دو سال (سال‎هاى 1981 و 1982) به تحصيل در رشتة زبان و ادبيات عرب در دانشگاه ليدز انگلستان پرداخت. سپس به دانشگاه شيكاگو، گروه زبان و تمدن‎هاى خاور نزديك رفت و در سال 1995 ميلادى به اخذ درجه دكترا در رشتة زبان و ادبيات فارسى نايل شد و به مدت دو سال نيز در همآن جا به تدريس اين رشته پرداخت. او اكنون دانشيار تمام وقت زبان و ادبيات فارسى دانشگاه امورى است كه در شهر آتلانتاى ايالت جورجياى امريكا قرار دارد. او در دهة هفتاد با انديشه‏هاى لاهوتى مولانا آشنا شد و به آن دل باخت. با مطالعة آثار مولانا با شگفتى متوجه شد كه فرهنگ عاميانة مردم پيام آسمانى اين عارف و عاشق الهى را تغيير داده و گاه آن را تا حد نازل‎ترين معيارهاى فرهنگ غير مذهبى پايين آورده است. بنابراين تصميم گرفت تأليفى محققانه و جامع دربارة مولانا ارائه نمايد. او تحقيقات خود براى شناختن مولانا را بر منظر واقعيات تاريخى استوار ساخت و ثمرة تلاش‎هاي چندين ساله خود را در كتابى با نام East and West ,Past and Present ,Rumi «يا رومى (مولانا)، ديروز تا امروز، شرق تا غرب» منتشر ساخت.

فرانكلين لوئيس كوشيده است در اين كتاب شرح زندگانى، افكار و انديشه‏هاى مولانا را از زاوية حقايق تاريخى به قلم آورد و همچنين تأثير افكار و آثار او را بر متفكران، نويسندگان، هنرمندان و حتى سياست مداران شرق و غرب نشان دهد. وقتى صفحات پرشمار اين كتاب را (650ص) تورق مى‏كنيم، از بسيارى اطلاعات و اعداد و ارقامى كه ماه‎ها و سال‎هاى گوناگون مربوط به زندگى مولانا يا صفحات كتاب‎ها يا شماره‏هاى نوارهاى مختلف و يا حتى شبكه‏هاى اينترنتى مربوط به او را نشان مى‏دهند، در شگفت مى‏شويم. تحقيقات مفصل دكتر لوئيس در واقع دايره المعارف مولانا هستند كه وقايع مستند و روزگاران تاريخى از تولد تا درگذشت او را در بر مى‏گيرند و افزون بر اين مشتمل بر معرفى تقريباً همة دانشمندان و نويسندگان ايرانى، ترك، عرب و هندى، پاكستانى و افغانى و بزرگان علماى اروپايى و امريكايى و ملل ديگر است كه هريك به نحوى در زمينة معرفى آثار و افكار مولانا و شرح احوال او قلم زده‏اند؛ از تأليف و ترجمة كتاب گرفته تا سرودن اشعار و اجراى برنامه‏هاى موسيقى و نمايشنامه و امثال آن. لوئيس به همين نيز بسنده نكرده و بخشى از كتاب خود را به معرفى آثارى اختصاص داده كه در رسانه‏هاى همگانى به صورت فيلم، نوار ويدئو و نوارهاى صوتى از اشعار او فراهم آمده يا به صورت‎هاى ديگر مانند باله و اپرا و رقص ارائه شده‏اند. نشانى پايگاه‎هاى اينترنتى مربوط به مولانا را نيز مى‏توان در اين كتاب يافت.

قسمت اعظم اين كتاب يعنى در واقع دو سوم آن صرفاً به خود مولانا اختصاص دارد. او در بخشى ديگر كوشيده است تا با ديدى انتقادى و نكته‎بين به مقايسة سخنان مناقب‎نامه‎نويسان از جمله افلاكى و سپهسالار و تذكره‎نويسانى چون جامى و دولتشاه سمرقندى بپردازد و برخى از واقعيت‎هاى زندگى مولانا را از پردة ابهام افسانه‏ها و حكايت‎هاى آنان بيرون كشد.

فرانكلين لوئيس خود در مصاحبه‏اى دربارة اين كتاب مى‏گويد كه گذشته از علاقة غربيان به مولانا، دليل ديگرى نيز سبب تأليف اين كتاب مفصل شده و آن تمايل او به معرفى چهرة حقيقى مولانا به شيوة علمى و مستند به اسناد تاريخى بوده است. او در ادامه مى‏گويد: «دليل ديگر من ارائة كارى علمى و ماندگار بود ... چهرة مولانا در غرب تجارى شده است و حتى دانشمندانى كه دربارة مولانا به تحقيق پرداخته‏اند كمتر به چهرة او از ديدگاه تاريخ نظر انداخته‏اند. من در اين كتاب سعى كردم به اين چهرة مولانا توجه كنم و ببينم آيا با مداركى كه موجودند مى‏توان او را بهتر شناخت يا نه؟ و اميدوار بودم و هستم كه اين كتاب بتواند مبناى پژوهش‎هاى آينده قرار گيرد.»

يكى از جالب‎ترين و تازه‏ترين مباحثى كه لوئيس در اين كتاب مطرح كرده، تاريخ آشنايى غرب با مولاناست كه قبل از دويست سال پيش با خاطرات مسافران اروپايى از سفر به تركيه و ديدار با مولويان و تماشاى مراسم سماع و آداب ديگر آنان آغاز مى‏شود.

از جمله كسانى كه نقش بسزايى در آشنايى مردم امريكا و به عبارتى ايجاد موج جديد رويكرد به آثار مولانا داشته، كلمن باركس، استاد بازنشستة رشتة ادبيات انگليسى دانشگاه جورجيا است (او در كنار كسانى چون دى پك چوپرا Deepak Chopra و دكتر كبير هلمينسكى Kabir Helminski، كه از مشايخ مولويه در امريكا نيز هست، از فعالان اين عرصه هستند). هر چند بايد آثار او را تنها برگردان ترجمه‏هاى انگليسى موجود از اشعار مولانا به انگليسى روان دانست و اذعان داشت كه اين آثار از جنبه‏هاى حقيقى و معرفتى آثار مولانا تهى هستند. در سال 1967 ميلادى رابرت بلاى Robert Bly، نويسندة مشهور امريكايى، مجموعه‏اى از اشعار انگليسى مولانا را به باركس داد و از او خواست تا آن ها را از قفس‎هايشان آزاد سازد. او بلافاصله كار ترجمة اشعار را آغاز كرد. باركس هفت سال بدون اين كه به فكر انتشار اين آثار باشد، به ترجمه مشغول بود و در پايان، كار خود را براى ناشرى به نام هارپر كالينز فرستاد. موفقيت پيش‏بينى نشدة اين نسخه به انتشار آثار بعدى باركس كه مهم ترين آن ها Essential Rumi نام دارد منجر شد؛ آثارى كه تاكنون بيش از 000/500 نسخه از آن ها به فروش رفته‏اند.

لازم به ذكر است كه باركس در يك سفر 11 روزه از تاريخ 16 تا 26 مارچ 2005 از موطن مولانا ديدار و در اين روزها به شهرهاى ديگر افغانستان چون كابل، هرات و مزار شريف نيز سفر كرد.

بديهى است كه باركس به دليل زمينة آشنايى با ادبيات و برخوردارى از ذوق ادبى در مواجهه با اشعار لطيف و ديگرگون مولانا به وجد آمده است اما متأسفانه عدم آشنايى او با اسلام و عرفان تا حدى نتيجة كار را مخدوش ساخته است. زمانى كه باركس از مولانا سخن مى‏گويد به وضوح مى‏توان در گفتارش شوق و احساسى از شگفتى را نسبت به آثار او مشاهده كرد. او مى‏گويد: «اين اشعار نه به وسيلة شخصيت كه توسط بخش ديگرى از روان انسانى سروده شده‏اند و گاه از شخصيت و معرفت بشر فراتر مى‏روند.». حتى موسيقى درونى و بيرونى اشعار مولانا او را بسيار مجذوب خود مى‏سازد و او براى درك دقيق‎تر اين موسيقى از همراهى يكى از اساتيد برجستة موسيقى به نام جاناتان سى كرامر (عضو گروه موسيقى دانشگاه كارولينا و استاديار رشتة موسيقى ملل دانشگاه ديوك Duke) كه شناخت عميقى از موسيقى شرق دارد، بهره مى‏گيرد.

با اين همه در مقام تبيين نظام اعتقادى مولانا و صوفى‏گرى، او چنآن كه بايد حق مطلب را ادا نمى‏كند: «نظام اعتقادى او بر پاية شادى استوار است. در نظر مولانا شايد خدا انگيزة شادى باشد. مولانا دربارة جوهرة اشتياق به دين كه عبادت و يا شايد شادى است، صحبت مى‏كند.»

ب. فعاليت‎هاى آكادميك‏

تدريس رشته‏هاى مطالعاتى در زمينة شرق‎شناسى به ويژه ايران‎شناسى و زبان و ادبيات فارسى در دانشگاه‎هاى اروپايى و امريكايى از سابقه‏اى طولانى برخوردار است. يكى از موارد مورد علاقة اين محققان، تحقيق در زمينة عرفان اسلامى و سرآمدان اين حوزه از جمله ابن‎عربى، جامى، خيام، عطار، مولانا و حافظ است. دانشگاه‎هاى اروپايى على‎الخصوص دانشگاه‎هاى دو كشور آلمان و انگليس از پيشروان اين مطالعات محسوب مى‏شوند.

در سال‎هاى اخير و با توجه به موج جديد علاقمندى به مولانا و دنياى عرفان، بسيارى از دانشگاه‎هاى معتبر امريكايى نيز به تدريس در اين زمينه پرداخته‏اند و رشته‏هاى ويژه‏اى را به اين امر اختصاص داده‏اند. اشاره به اسامى برخى از مراكز علمى گوياى وسعت دامنه اين رويكرد است.

در حال حاضر دانشگاه‎هاى بزرگى چون يوسى‏ال‏اى UCLA، هاروارد، اوهايو، يوتا، جورج واشنگتن، كلمبيا، كلرادو، روزولت، اوكلند، كولگيت، ديوك، برنديز، سنت اندروز، چپل هيل، نالاندا و NCSU و نيز بسيارى از كالج‎ها از جمله Community College كاليفرنيا، كالج هانوور و... رشته‏هايى را تدريس مى‏كنند كه يا اساساً به موضوع رومى مى‏پردازد و يا به تناسب مبحث مورد مطالعه، برخى وجوه آثار و احوال وى در به بحث و بررسى گذاشته مى‏شوند.

براى مثال در گروه دين دانشگاه كلمبيا، دانشجويان رشتة مطالعه متون عرفانى كلاسيك، آثار عرفانى چون حلاج، عطار و مولانا را بررسى و مطالعه مى‏كنند. در دانشگاه كلرادو و در بخش مطالعات دينى نيز موضوعاتى چون صوفى‏گرى و عرفان اسلامى مورد مطالعه دانشجويان قرار مى‏گيرند كه غالباً ذيل اين موضوعات، مطالعة احوال و آثار مولانا نيز يكى از مباحث اصلى است. در سال 2005، دانشگاه اوكلند نيز تدريس رشته‏اى با عنوان خلق معنويت را آغاز كرده كه در آن خانم جينيفر برزان ذيل موضوع هنر به مثابة مراقه، آثار و احوال مولانا را مورد بررسى و تدقيق قرار مى‏دهد.

 وسعت اين فعاليت‎ها چنان است كه تهية فهرستى از كلية رشته‏ها و دروسى كه در اين رابطه تدريس مى‏شوند كارى نسبتاً دشوار مى‏نمايد؛ كارى كه نيازمند فرصتى مناسب و مجالى گسترده‏تر است.

 ج. گردهمايى‏ها

برگزارى گردهمايي‎هاى مختلف در بزرگداشت مولانا يا بررسى احوال و آثار او، برگزارى همايش و ارائة سخنرانى و فستيوال‎هاى مرتبط از ديگر فعاليت‎هايى هستند كه در سال‎هاى اخير با گستردگى و وسعت بسيار آن جام شده و مى‏شوند. برخى از اين موارد با توليت دانشگاه‎ها و مراكز علمى، برخى از سوى انجمن‎هاى متشكل از علاقمندان و پيروان رومى و برخى ديگر توسط افراد برگزار مى‏شوند.

از عمده فعاليت‎هاى دايمى و يا مقطعى كه در سال‎هاى اخير توسط مراكز دانشگاهى در امريكا آن جام شده‏اند، مى‏توان به نمونه‏هاى زير اشاره كرد:

 - برگزارى همايش سالانة رومى توسط دانشگاه كولگيت؛

 - برگزارى همايش سالآن هاى با عنوان مذهب و بوم‏شناسى توسط دانشگاه باك نل Bucknell واقع در لوئيزبرگ امريكا كه در اردوگاه‎هاى تابستانى آن اشعار مولانا نيز مورد بحث و بررسى قرار مى‏گيرند؛

 - برگزارى فستيوال سالانة رومى در مركز هنرى كاربورا و با همكارى دانشگاه چپل‏هيل كه از دانشگاه‎هاى فعال در عرصة مطالعات رومى است؛

 - برگزارى همايش سالانة در كارولينا با عنوان مطالعات تطبيقى اسلامى كه كارى است مشترك از دانشگاه‎هاى ديوك، چپل هيل و NSCU از اعضاى فعال اين همايش مى‏توان از دكتر كارل ارنست Carl Ernst از دانشگاه چپل هيل نام برد كه خود وى نيز سخنراني‎هايى با موضوع ميراث معنوى و ادبى رومى، ذكر و سماع درويشان، حافظ، رومى و موسيقى صوفيانه و بسيارى عناوين ديگر در اين همايش و ديگر همايش‎هاى مشابه ايراد نموده است.

 - برگزارى اردوهاى بهاره در دانشگاه هاوايى در اوايل ماه مارس كه در آن ها غالباً طى مراسمى با عنوان شبى با مولانا به بررسى احوال و آثار اين شاعر و نيز اجراى مراسم ذكر و سماع مى‏پردازند.

 - برگزارى همايش‎هايى در نيم سال نخست سال 2004 در دانشگاه سنت اندروز كه براى نمونه مى‏توان به سخنرانى آفاى داود مراديان با عنوان «قدرت تواضح: ژرفانمايى قدرت در قرآن و آثار رومى» اشاره كرد.

 - برگزارى مراسم سخنرانى در دانشگاه ناروپا Naropa در روزهاى 30 آوريل و اول، سوم و هفتم مى 2005 با موضوعاتى چون عرفان قديم، از اوريپيد تا رومى، ارتباط اشعار رومى با مفاهيم مدرن و سلوك و آزادى فردى.

همان گونه كه گفتيم بخشى از اين اقدامات توسط انجمن‎ها و گروه‎هاى غيردانشگاهى و يا افراد آن جام مى‏گيرند. يكى از انجمن‎هاى فعال در اين عرصه در امريكا UMass Rumi Club است كه با برگزارى مراسم سخنرانى، مراسم سماع و كنسرت‎هاى موسيقى و... به اين مهم اقدام مى‏كند. فرقة مولوية امريكا نيز در اين زمينه بسيار فعال است. نمونه‏هايى از اقدامات اين گروه‎ها يا افراد عبارتند از:

 - برگزارى فستيوال سالانة رومى در اوايل ماه اكتبر در شهر چپل هيل. مجرى اين فستيوال رفيع المعروفى يكى از اعضاى برجستة فرقة مولويه در امريكا است.

 - برگزارى اردوهاى تابستانى در ماه ژوئن توسط فرقة مولويه در اوايدبى آيلند واشنگتن؛

 - ايراد سخنرانى توسط افرادى چون پروفسور ويليام چيتيك، پير ضياء عنايت خان، اسين چلبى از نوادگان مولانا و ديگران؛

 - آن جام مباحثات و ايراد سخنرانى در زمينة بررسى تطبيقى ميان عرفاى شرقى

به ويژه مولانا و قديسان اروپايى. از جمله آن ها مى‏توان به سخنرانى دكتر بروس چيلتون (كشيش و محقق) و اندرو هاروى در تاريخ 24 ژوئن در برد كالج اشاره كرد.

در سال‎هاى اخير دولت ايران نيز در زمينة معرفى فرهنگ ايران و مشاهير آن از جمله مولانا فعاليت‎هايى آن جام داده كه از آخرين نمونه‏هاى آن برگزارى هفتة فرهنگ ايران در تورنتو است. اين هفته با همكارى وزارت امور خارجه ايران و رايزنى فرهنگى ايران مستقر در اوتاوا و در محل دانشگاه تورنتو و هتل شرايتون اين شهر برگزار شد. در اين هفته محققان و مولاناشناسان زيادى از كشورهاى ايران، كانادا و امريكا به همايش دو روزه‏اى كه به بررسى آثار و احوال مولانا اختصاص داشت و در روزهاى 2 و 3 فوريه 2005 برگزار شد، دعوت شده بودند.

د. برگزارى مراسم سماع‏

يكى از زيباترين مراسمى كه توسط صوفيان فرقة مولويه برگزار مى‏شود، مراسم سماع است. البته اين مراسم كه در گذشته در خلوت و دور از حضور اغيار آن جام مى‏شد و يكى از مراحل و مسالك اهل طريق در جهت نيل به حقايق باطنى بوده، امروزه بيشتر به يك حركت نمايشى تبديل شده است. مراسم نمايشى سماع گاه به تنهايى و به عنوان يك برنامة مستقل و گاه در ضمن همايش‎ها، گردهمايي‎ها و يا فستيوال‎هاى مرتبط برگزار مى‏شود.

اين مراسم سال‎هاست كه در گوشه و كنار اروپا و امريكا اجرا مى‏شود و مهم ترين مجريان آن درويشان سماع كننده تركيه‏ و به ويژه مولويان قونيه هستند كه به سماع زن معروفند. يكى از اجراهاى قديمى اين عده در ماه‎هاى ژانويه و فوريه سال 1997 و در 13 شهر بزرگ امريكاى شمالى اتفاق افتاد. طى اين تور نمايشى، گروه به اجراى موسيقى سنتى صوفيان، قرائت اشعارى از مولانا و ذكر و سماع در اين شهرها پرداختند.

هـ. موسيقى‏

در پى ايجاد موج علاقمندى به رومى، حضور وى در وجوه مختلف هنر و زندگى غربى چنان شكل گسترده‏اى به خود گرفته كه گاه موجب اعتراض يا گلاية انديشمندان مى‏شود. براى مثال دكتر فديمان Fadiman جريان اخير را صنعت رومى ناميده است و مى‏گويد: «هميشه به شوخى مى‏گويم كه ديگر بايد منتظر بود كه كتاب آشپزى و نرمش‎هاى ورزشى رومى هم به بازار بيايد.». لانى فيلدز هم كه خود يكى از بانيان فستيوال رومى است، تا حدى هم سو با وى معتقد است: «امريكا در آستانه تجارى كردن رومى است. با اين حال فكر مى‏كنم كه رومى و انديشه‏هاى او فراتر از همة اين جريآن هاست.»

اين امر در آثار موسيقايى كاملاً مصداق مى‏يابد. بدين معنا كه در اين حوزه شاهد فعاليت‎هاى بسيار متنوعى از نظر سبك و رويكرد هستيم و ناگزير از طبقه‏بندى اين فعاليت‎ها. با توجه به تنوع آثار مى‏توان آن ها را به دو دستة كلى موسيقى صوفيان و موسيقى غربى تقسيم كرد.

هـ . 1 . موسيقى صوفيان&r