پاسخ جنايتکارانه و بي توجه دولت برمه به توفان ماه گذشته ميانمار و عکس العمل جامعه جهاني به پاسخ دولت برمه سه حقيقت تلخ را در جهان امروز تصوير مي کند. اينکه هنوز دولت هاي خودکامه و تماميت خواه زنده اند و نفس مي کشند، همسايگان آنها علاقه يي ندارند به آنها فشار بياورند و آنها را وادار به تغيير کنند و مساله استقلال ملي امروز به راحتي زير پا گذاشته مي شود و اين مساله پس از نتايج تاسف برانگيز حمله امريکا به عراق پيچيده تر شده است. آنچه واضح است اين است که بسياري از مداخلات نظامي لازم و ضروري در دهه گذشته نظير مداخلات نظامي در هائيتي و بالکان در دنياي امروز غيرممکن هستند. از سوي ديگر نخستين و مشهودترين واقعيت اين است که دولت هاي خودکامه و تماميت خواه توانسته اند در عصر ارتباطات جهاني و دموکراتيزاسيون ملت ها موجوديت خود را حفظ کنند. در ميانمار نيز حاکمان نظامي موسوم به خوتنا براي سرکوب شهروندان و نظارت بر آنها از همان ابزار و ترفندهايي استفاده مي کنند که استالين استفاده مي کرد. بنابراين با چنين رويکردي نيازهاي ضروري قربانيان توفان نرگس براي دولتي که تنها به حفظ موقعيت و قدرت خود مي انديشد ارزشي نخواهد داشت. نکته دوم که جاي توجه دارد اين است که همسايگان دولت خودکامه ميانمار هيچ علاقه يي به استفاده از اهرم هاي فشارهاي خود بر دولت ميانمار با هدف وادار کردن آنها به تغيير رويه ندارند. 10 سال پيش زماني که به ميانمار اجازه داده شد به انجمن کشورهاي آسياي جنوب شرقي بپيوندد رهبران منطقه به من اطمينان دادند دولت خوتناهاي ميانمار را وادار خواهند کرد با گشودن دروازه اقتصاد خود تغيير رويه داده و مسير دموکراسي را بپيمايد. البته به غير از چند کشور که البته قابل احترام نيز هستند بقيه کشورها هيچ تلاشي در اين خصوص انجام ندادند و اما واقعيت سوم اينکه مفهوم استقلال ملي که از اصول ثابت قوانين جهاني است، بار ديگر پايمال شده است. بسياري از متخصصان و تحليلگران مسائل جهاني معتقد بودند سقوط ديوار برلين موجب تشکيل شدن يک سيستم جهاني يکپارچه خواهد شد که فارغ از نفوذ و تاثير عمل خواهد کرد و زخم هاي به جا مانده از قدرت هاي بزرگ جنگ سرد را ترميم خواهد کرد. در چنين جهاني جامعه جهاني مسووليت هر دولت را در رابطه با استقلال ملي يک کشور در شرايط اضطراري به رسميت خواهد شناخت. اين مسووليت ها موجب خواهد شد از جناياتي نظير پاکسازي نژادي جلوگيري شده، جنايتکاران جنگي دستگير شوند و دموکراسي به کشورهاي ديکتاتوري بازگردد و در مواردي که دولت از تامين آسايش و رفاه براي شهروندانش ناتوان است، جامعه جهاني به کمک بشتابد.

در خلال سال هاي دهه 1990 برخي قوانين وضع شد. دولت جرج بوش پدر در سومالي مداخله نظامي کرد و در شمال عراق نيز به کردهاي استقلال طلب کمک کرد تا عليه صدام حسين شورش کنند. پس از آن دولت بيل کلينتون نيز در هائيتي مداخله نظامي کرد و با کمک ناتو در بالکان مداخله نظامي کرده و با متوقف کردن روند حرکت تروريستي اسلوبودان ميلوشويچ به جنگ بوسني پايان داد.

از سوي ديگر دولت انگليس نيز با مداخله نظامي به جنگ داخلي در سيرالئون پايان داد. سازمان ملل نيز براي انجام ماموريت هاي امداد و نجات در تيمور شرقي و ديگر نقاط جهان به اين نقاط نيرو اعزام کرد. از اين منظر استقلال يک ملت هنوز محور توجهات است اما ممکن است مواردي پيش بيايد که مسووليت مداخله احساس شود. حال اين مداخله مي تواند اعمال تحريم باشد يا اعمال زور يا نجات جان انسان ها. حمله امريکا به افغانستان پس از حادثه 11 سپتامبر اين ديدگاه را تضعيف نکرد چرا که اين حمله در دفاع از خود صورت گرفته بود. اما حمله امريکا به عراق که با توجيهاتي نظير حمله پيشگيرانه انجام شد، مساله يي متفاوت است.

حمله امريکا به عراق موجب به وجود آمدن واکنش هاي منفي شد به گونه يي که از اين به بعد تمامي مداخلات نظامي را حتي اگر حقيقتاً لازم و ضروري باشند تحت الشعاع خود قرار مي دهد.

دولت ها خصوصاً در کشورهاي در حال توسعه امروز مصمم هستند اصول استقلال خود را به هر قيمتي که شده حفظ کنند حال ممکن است اين استقلال به قيمت قرباني شدن جان بسياري از مردم تمام شود. البته وجدان جهاني هنوز بيدار است اما با توجه به اتفاقات و تحولات ناگواري که در مبحث مداخله نظامي در سال هاي اخير رخ داده است، وجدان جهاني دچار سردرگمي شده است. برخي دولت ها با قرار دادن هرگونه استثنايي درخصوص قانون لزوم حفظ استقلال کشورها مخالفند چرا که از اين بيم دارند که سياست هاي خودشان مورد انتقاد قرار گيرد.

اما سوالي که مطرح است اين است که نظام جهاني چيست؟ آيا نظام جهاني تنها مجموعه يي از بايدها و نبايدها است که دولت ها براي حفاظت از يکديگر وضع کرده اند؟ آيا نظام جهاني چارچوبي پويا و زنده از قوانين است که با هدف ساخت جهاني آرام براي بشر ساخته شده است؟ ما خوب مي دانيم دولت ميانمار چه پاسخي به اين سوال مي دهد. اما آنچه که ما بايد به آن گوش کنيم صداي مردم برمه است.

* وزير امور خارجه اسبق امريکا