براي عموم انسانها بسر بردن در اجتماع و تلاش براي بهبود جامعه با كسب توانايي براي تطبيق خود با آن و يا ايجاد تغيير در آن و يا حداقل يافتن پاسخي قانع كننده براي پرسشهايي كه از مشاهده رويدادهاي جامعه برايش پيش مي آيد، توجه در پديده هاي اطراف را در حدي بيش از يك مشاهده ساده ضروري مي سازد. شكي نيست كه هر انسان در برخورد با پديده هاي محيط زندگي خود صاحب شناخت و معرفتي هر چند نازل مي شود، ولي اين معرفت و شناخت اگر بخواهد در جامعه كاربرد و يا قابليت تعميم داشته باشد، بايستي داراي زير بناي سيستماتيك و مبنايي عقلي باشد. دستيابي به اين امر جز با به كارگيري اصول و فنون شناخته شده روش تحقيق ممكن نيست در جهان امروز عاملي كه بيش از هر عامل ديگر آشنايي با روشهاي تحقيق و پژوهش را غير قابل اجتناب مي سازد اين است كه اداره جوامع و برنامه ريزي براي توسعه فعاليتهاي سياسي، اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و تكنولوژيكي همگي متكي به تحقيقات هستند.
كرت لوين معتقد بود تحقيق و پژوهش مشكلات اجتماعي را از ريشه مي خشكاند، به عقيده او اگر لازم است نوعي پيشرفت در جهت حل معضلات اجتماعي صورت گيرد، بايد دست به پژوهش زد. زيرا برنامه هاي پژوهشي خاصيت تعييين كنندگي دارند. لوين مدعي بود كه پژوهش و تحقيق مي تواند چندين نياز را بطور همزمان مورد توجه قرار دهد: نياز مبرم به دانش بيشتر در مورد علل و پوياييهاي آسيبهاي اجتماعي، نياز به درك قوانين تغيير اجتماعي، نياز به كشف راه حلهاي كاربردي و علمي براي رفع آن مشكلات و نياز به كشف قوانين كلي و عمومي كه پديده هاي اجتماعي پيچيده تر را تشريح مي كند.
امروزه اين توسعه و پيشرفت سريع علمي، مخصوصاً در سه دهه گذشته را صرفاً مديون به كارگيري روشهاي دقيق و صحيح پژوهش علمي مي باشيم كه با كوشش فراوان و از جان گذشتگي عده اي از دانشمندان به دست آمده است.
در قرون وسطي نه تنها فلسفه بلكه استعمار كليسا مانع بسيار بزرگي در راه توسعه و ترقي علوم بوده است قدرت حكيم يا كشيش و كاهناني كه ادعا مي كردند از طريق خاصي با خدايان در ارتباط هستند به ايجاد يك نظام مذهبي منجر گشت كه عقايد جزمي بودن فرآيند طبيعت را ريشه دار كرد. اما به تدريج انسان به اين نكته پي برد كه نيروهاي طبيعت تحت تأثير نظمي خاص و رابطه علت و معلولي مي باشند و به اين ترتيب بينش علمي جايگزين خرافات به ظاهر علمي سابق شد.
استدلال قياسي ارسطو گرچه پژوهشگر را قادر مي سازد كه اطلاعات و يافته هايش را به صورت سازمان يافتـه براي نتيجه گيري آماده سازد ولي براي رسيدن به واقعيات جديد به تنهايي مفيد نبود. فرانسيس بيكن با استفاده از روش استقرايي، منطق را از برخي خطاها و محدوديتهاي قياسي آزاد كرده او موانع كشف واقعيات را بت ناميد. انتساب اين رسالت تاريخي به بيكن و نوشته هاي او صرفاً به خاطر شكستن بتهاي فلسفي و ديني آن زمان بوده است. بتهايي كه در نظام بيكني مورد شناسايي قرار گرفت عبارت بودند از: بت غار يعني توجه به خواسته هاي شخصي و سليقه اي افراد به طوريكه واقعيت را كتمان نمايد، بت قبيله اي كه خواسته هاي قومي و خانوادگي، واقعيت را تحت تأثير قرار مي دهد. بت بازار كه نشأت گرفته از وجود ابهامات در شناخت الفاظ و كلمات به كار گرفته است و بت نمايشي يعني پيروي كوركورانه از هر گونه الگويي مي باشد.
با توجه به عقايد بيكن در مي يابيم آنچه كه امروز در جامعه ما به عنوان سدي بزرگ در پيش روي پژوهش و پژوهشگر قرار دارد در واقع همان بتهاي مي باشند كه فكر تازه و انديشمند خلاق خريدار ندارد و همة درهاي نصيحت به باغ قديم گشوده مي شود، كه لاجرم براي گلهاي تازه جايي ندارد.
برخي موانع پژوهشي در ايران:
براي تفكر در مورد تشخيص و برنامه هاي ايجاد تغيير در هر سطح و موضوع مي توان از مدل «تجزيه و تحليل تفاوتها» استفاده كرد. يعني بررسي فاصله بين آنچه اتفاق مي افتد و آنچه كه بايد اتفاق بيفتد و همينطور بررسي فاصله بين جايي كه اكنون در آنجا واقع شده ايم و جايي كه مي خواهيم به آنجا برسيم. از اين رو تفاوتها يا اختلافها، هم مشكلات و مسائل و هم اهداف را تعريف نموده و مشخص مي سازد اگر قرار است تفاوتها يا شكافها از بين بروند، مطالعه و بررسي وضع موجود و اقدام عملي ضروري است.
در واقع با مراجعه به اصطلاح شناسي تحقيق بايد متغيرهاي مستقل كه همان علت يا دلايل عملكرد ضعيف پژوهشي در ايران است را در يابيم و آنگاه به طرح، نوع و ميزان رابطه با وضعيت بهبود بپردازيم.
چنانچه اين بررسي را بر اساس عقايد بيكن شروع كنيم، مشاهده مي گردد، عليرغم گذشت زمان و فاصله گرفتن از استعمار كليسا، معذالك شواهدي مبني بر وجود بتهاي بيكن در جامعه ما وجود دارد. مواردي مانند مقاومت در مقابل وجود نارسايي در عملكرد، عدم تمايل افراد به سرمايه گذاري در مراكز تحقيقاتي نمونه هايي از بت غار مي باشد. وضعيت بوروكراسي در كشور به گونه اي است كه برخي از سازمانها در برابر پذيرش اين واقعيت كه در عملكرد و بازده نارسايي وجود دارد، مقاومت مي كنند. معمولاً اين موارد در سازمانهايي پيش مي آيد كه بيشتر توسط كاركنان ساده و معمولي كنترل مي شوند در سازمانهايي كه افراد شاغل به خصوص مديران آنها با منطق علت و معلولي براي استدلال آشنا هستند و قبلاً در اين خصوص آموزش ديده اند، تمايل براي پژوهش بيشتر است. از جمله مواردي كه انجام تحقيق و پژوهش به منظور رفع نارسايي موجود را به طور ضمن تحت تأثير قرار مي دهد، اين طرز تفكر است همچنين هنگامي كه قرار شود در يك علم، سرمايه گذاري كنند و از آن چيزي كه به آن علاقه دارند، به خاطر علم، صرف نظر كنند، عقب نشيني مي كنند مصداق اين امر، سرمايه داران كشور ما هستند. اين سرمايه داران در حد ساختن مدرسه، مسجد و بيمارستان كار مي كنند. ولي هنگامي كه صحبت از ساختن يك مركز تحقيقاتي مي شود. موضوع كاملاً متفاوت است. كسي دركي از ساختن يك مركز تحقيقاتي ندارد. اين موضوع، بيانگر آن است كه جامعه ما درك درستي از علم ندارد و به همين دليل، نمي تواند تصور كند كه چرا برخي از متخصصان،كشور را ترك مي كنند. اين موضوع راهي ندارد جز اينكه كاري كنيم كه درك علمي جامعه بالا رود.
از جمله شواهدي كه بر وجود بت قبيله اي اشاره مي كنند، مقتضيات سياسي، عدم حمايت مالي و سيستم متمركز تصميم گيري دولتي مي باشد. از عمده ترين موانع وجود قدرتهاي نسبي ناشي از تعلقات خاص گروهي، قومي و جناحي است كه غالباً وجود اين قدرتها، سازمانها، دانشگاهها و تشكيلات اداري را ناگزير از ارائه خدمات مطابق با نيازهاي خاص آنها مي كند كه اين عمل با اصل عدم تمركز بر اساس نظريه هاي توسعه جوامع در تعارض قرار مي گيرد. باندبازي مسأله اي است كه لطمات زيادي به امر پژوهش وارد ساخته و بسياري از پژوهشگران را ناخواسته به كتمان حقايق، كم رنگ يا بيرنگ كردن مسائل و بسياري از اظهارنظرها و نتيجه گيريهاي نادرست سوق مي دهد. عدم حمايت مالي و عدم تخصيص بودجه به فعاليتهاي تحقيقاتي از جمله مواردي است به عنوان مانع پژوهش مطرح است. در دنيايي كه زندگي بر روي آن بيش از پيش دانشبر شده است و كشورهاي صنعتي از ارقام بالاي بودجه سالانه پژوهشي برخوردار هستند. آمريكا و ژاپن به ترتيب 170 و 130 ميليارد دلار ـ و تايوان و سنگاپور بــه ترتيب 1 /2 و 5/1 درصـد از توليــد ناخالص ملي خود را صرف تحقيقات مي كنند و رقم 454/0 درصد، در نسبت هــزينه هاي تحقيقاتي ايران به توليد ناخالص ملي، جاي تأمل بسيار است. در كشور گاهي وزارتخانه ها فقط بودجه هاي اضافي خود در پايان سال را به امر تحقيق اختصاص مي دهند و در برخي از دانشگاهها بودجه تحصيلات تكميلي صرف كارهاي خدماتي مي شود اين مسأله نشان مي دهد كه يا بودجه مناسبي براي پرداختن به امر پژوهش در اختيار نيست و يا برنامه ريزي مناسبي براي تخصيص بودجه به كارهاي تحقيقاتي تدوين نشده است. اگر بودجه اي هم خرج مي شود صرف تشكلات مي گردد. نابساماني، ناهماهنگي و نبود انسجام بين بخشهاي اقتصادي و ناچيز بودن بودجه اي كه به امر پژوهش در كشورمان اختصاص داده شده از جمله موانعي هستند كه به نابساماني امر پژوهش در جامعه كمك مي كند و باعث خواهد شد، توانايي ها و خلاقيت هاي مبتكران و كساني كه با علاقه به امر پژوهش مي پردازند زايل شود. از طرفي سيستم متمركز تصميم گيري كه همان ضعف مديريت مي باشد از موانع ديگري است كه سد راه پژوهش و تحقيق مي باشد كه البته ناشي از يك مشكل نهادي است. اجباراً به طرفي مي رويم كه در نهايت ساختار «دولت سالار» مي شود و انگيزه پژوهشي كه بايد براي اصلاحات بيشتر و عميقتر وجود داشته باشد، از بين مي رود و ماهيت خاصي پيدا مي كند، همچنين مي بينيم كه در اين سالها، ارزش پژوهش از سوي بزرگان مملكت بازگو مي شود، تشكيلات و مراكز تحقيقاتي و پژوهشگاههاي متعددي پديدار شده، كه گرچه از كيفيت كار آنها و يا عملكردشان گزارشي در دست نيست؛ ليكن به هر حال نويدي بزرگ و اميدوار كننده است. اما جاي دريغ اينجاست كه در همين مراكز هم، انديشة خلاق، خريداري ندارد و به عوض، جويندگان نام و عنوان پژوهشگر، پله هاي اين تشكيلات را آنقدر مي پيمايند تا مكاني براي خويش بيابند و از مزاياي قانوني آن بهره مند گردند.
بهر حال حتي اگر در مواردي مجوز انجام تحقيقات كه به وسيلة هيأت ارزيابي عنوان و طرحهاي تحقيقاتي صادر مي گردد تعدادي از پروژه ها را به دليل تدوين ضعيف رد كنند. ولي در واقع فقدان بنيه مالي لازم براي تأمين هزينة اجراي برخي از پروژه و مقتضيات سياسي و تمركز در تصميم گيري موجب تعويق طرح و يا عدم انجام آن مي گردد.
از آن طرف مي بينيم در ژاپن عليرغم قرار گرفتن يك سياستمدار متعلق به يك جناح خاص در رأس يك وزارتخانه كه ممكن است در جريان تصميمات عمده داخلي و بين المللي، بوروكراسي را در خدمت سياست قرار دهد، مع هذا بازي قدرت سياسي در داخل هيچگاه محور و مباني اصلي شكل گيري پژوهشهاي علمي ژاپن را تشكيل نداده است.
زيرا فرض بر اين است كه سياستمدار منافع ملي كشورش را ترجيح داده و مايل نيست بنيان علمي كشور صرفاً به خاطر منافع شخصي و گروهي سست و بي اعتبار شود و شكل ناهنجاري بيابد.
در ارتباط با بت بازار مي توان به عدم ارتباط صحيح اشاره كرد كه شامل مواردي از قبيل كافي نبودن سيستم اطلاعاتي و اطلاع رساني، كارآ نبودن نظام آماري كشور مي باشد كه منجر به وجود ابهامات در شناخت مي گردد و متعاقب اين مسأله غير كاربردي بودن تحقيقات پيش مي آيد.
براي داشتن يك برنامه مناسب كار بيش از هر چيز وجود اطلاعات و يك نظام آماري كارآمد ضرورت دارد. نظام آماري، آمار و اطلاعات لازم را در دسترس پژوهشگران قرار مي دهد و به اين ترتيب و با فراهم آوردن موجبات شناخت مسائل و مهيا ساختن زيربناي هر گونه تحقيق، توسعة همه جانبه سرعت مي گيرد.
در زماني كه پژوهشگران ساير كشورهاي پيشرفته با بمباران اطلاعاتي روبه رو هستند ما با خلاء اطلاعاتي روبه رو هستيم و در مواردي هم كه اطلاعات و آمار وجود دارد به دليل اختلاف و تفاوت در اعداد و ارقام پژوهشگر قادر به استفاده و انجام تحقيق بر اساس اين اطلاعات نمي باشد. عواملي كه در ايجاد تناقض آماري نقش دارند، عبارتند از:
تفاوت بيــن پرسشنامه ها، روشهاي جوامع آماري در آمارگيري نمونه اي، تعاريف، مفاهيم و اصطلاحات آماري، همچنين تغيير محدودة جغرافيايي (دهستان، شهرستان، استان) در فاصله بين چند سرشماري.
با توجه به اينكه در ايران فعاليتهاي موازي آمارگيري و توليد اطلاعات مشابه امري عادي شده است، در نتيجه انتظاري غير از اين هم نمي توان داشت زيرا هر كدام از مراجع (بانك مركزي جمهوري اسلامي و مركز آمار ايران) از روشهاي متفاوتي استفاده مي كند كه طبيعتاً نتايج گوناگوني هم به دنبال دارد. از طرفي تعاريف پايه اي در كشور ما دقيق نيست در بعضي از سرشماريها جمعيت شاغل 10 سال به بالا و در بعضي از سرشماريها جمعيت شاغل 6 سال به بالا در نظر گرفته شده است ، در حــاليكه مفاهيم شــاغل و بيكار از طرف سازمان بين المللي كار مشخص است و نبايد به راحتي تغيير يابد. هر چند اشكالي ندارد كه تعريفي بهبود يابد و روشها و تعاريف جديد مبناي محاسبه قرار گيرند، سازمانهاي جهاني نيز بر اساس يك اصول علمي مسائل و تعاريف را بازنگري مي كنند منتهي اين تغييرات بايد به صورتي تحقق يابد تا پژوهشگر دچار مشكل نشود. يعني طبقه بندي جديد و قديم در كنار هم قرار نگيرند و از طرفي روشهاي نمونه گيري ـ روشهاي آمارگيري و تعاريف به كار رفته بايد همراه با آمار مربوطه اعلام گردد، تا محقق با مطالعة روشهايي كه در جمع آوري از آنها به كار رفته است، مي تواند بهترين آنها را براي كار تحقيق خويش انتخاب نمايد و چنانچه روشي قابل اعتماد نيست، محقق آن را مبناي كار تحقيق خود قرار ندهد. براي حل اين معضل بايد مشخص كنيم قانون، مسئوليت انجام هر كاري را به چه كسي سپرده است.
از جمله مواردي كه تحت تأثير ثبت نمايشي قرار مي گيرد. افكار و فعاليتهايي است كه به مرور زمان با توجه به اينكه صحيح نمي باشند اما جزء عادتها و هنجارهاي ما قرار گرفته اند و در حقيقت به صورت كوركورانه از الگويي پيروي مي شود. منجمله مي توان گفت: نوع آموزش ناكار آمد است. مدارس و دانشگاههايي كه فقط اطلاعات مي دهند و آنگاه حافظه افراد را اندازه گيري و ارزيابي مي كنند و عمليات آموزشي آنها، كمتر استعداد «تفكر زايي» دارد، چگونه مي توانند به توسعه ياري برسانند ؟ در نظام آموزشي كشور ما، بهترين نمره ها را به بيشترين مقدار از بر كردن جزوات درسي ـ آن هم چه بسا در حافظه كوتاه مدت مربوط به شب امتحان ـ داده مي شود، نه به بهترين تفكر و انديشيدن.
مروري بر كم و كيف سوالات امتحاني رايج در دانشگاهها گواه بر اين مدعاست. بهترين مدرسان در چنين فضاي كاري، كساني هستند كه بيشترين پاسخهاي صحيح را به افراد ياد بدهند نه آنها كه بيشترين پرسش را برايشان ايجاد كنند. الگوهاي آموزشي رايج در ايران، با روشهايي مثل روشهاي اكتشافي كه جريان تدريس را پر هيجان و لذت بخش مي نمايد، و به رشد تفكر و پرورش افكار نو و بي سابقه و پرورش استعدادها و خلاقيت مي انجامد، فاصله دارند. انيشتين در خاطرات خود از محل تحصيل مي نويسد در آموزشگاه لوئيت پولد بچه ها مجبور بودند هر چيزي را حفظ كنند و به ندرت، زمينة سوال كردن، فراهم مي آمد. در چنان مدرسه اي، خود آلبرت انيشتين هم شاگردي خوب نبود و معلمش به او مي گفت: تو هيچ وقت به جايي نمي رسي.
اين نوع آموزش باعث مي گردد كه وقتي هم افراد به سازمانها به عنوان شاغلين راه يافتند. در پاسخ محققان و پژهشگران جوابهاي بي محتوا بدهند و به هر دليل كه نخواهند اطلاعات را در اختيار پژوهشگر قرار دهند از جمله اي تحت عنوان، محرمانه است استفاده كند در صورتيكه در ايران آمار محرمانه را فقط در سه وزارتخانه داريم وزارت دفاع، وزارت اطلاعات و وزات نفت و در ساير وزارتخانه ها آمارها نبايد محرمانه تلقي شود. حقيقت اين است كه جهان پيشرفته، از راه ارج نهادن به آفريده هاي ذهني آدمي به اينجا رسيده است. اگر بخواهيم راه توسعه را به سرانجام برسانيم، چاره اي جز گزيدن اين شيوه نداريم.
نتيجه گيري:
پژوهش بيانگر نوعي حلقه ارتباطي بين تجربه و كاربرد و در همان حال، علم و عمل افراد است، نتايج حاصل از يك طرح تحقيق بسيار زياد است: مسائل و مشكلات علمي، حل مي شوند، نوعي مشاركت در تئوري صورت مي گيرد و درك افراد از پديدة مورد پژوهش بيشتر مي شود. كرلينجر دو مقوله گسترده از تحقيق را مطرح كرد: بررسي قوانين كلي و تشخيص يك وضعيت خاص، بررسي قوانين كلي، منجر به مشاركتهايي در تئوري مي شود و تعميم هايي در مورد پديده هاي طبيعي به وجود مي آورد؛ تشخيص يك وضعيت خاص منجر به حل مشكلات ضروري و عملي مي گردد وظيفة كاربردي علم است يعني معرفي فعاليتي براي پيشبرد دانش و بهبود وضع آدمي است.
با توجه به عقايد بيكن و موارد مشابه اي كه در جامعه ما وجود دارد موانع پژوهش در ايران را مي توان در سه مقولة كلي دسته بندي كرد: موانع آموزش كار آمد، تعيين حدود دخالت دولت از فعاليتها و وظايف آن و تأمين مالي پژوهش و موانع بودجه اي. كه پرداختن به اين موانع و تعيين راههايي براي سياستگذاري و اجراي صحيح در اين سه مقوله مي تواند تا حد زيادي رهگشاي مسائل تحقيقاتي باشد.
ـ بنا به عقيده كولير تحقيق و پژوهش، ابزاري است كه از عهدة تركيب و هماهنگ نمودن عناصر ناهمگون بر مي آيد. بنابراين در جهت برطرف كردن موانع تحقيق به يكسري فعاليتهاي سازمان يافته از ناحيه دولتها احتياج مي باشد. در اينجا لازم است ميان حكومتهاي مقتدر و متمركز و حكومتهاي دولت سالار تمايز قائل شويم.كه در اين مورد بايد به نكته هايي توجه كنيم كه اولا دولت خود را مجاز به دخالت در چه حوزه هايي از مسائل جامعه مي داند. ثانياً استفاده از كدام شيوه را براي دخالت اداره جامعه مجاز مي شمارد و ثالثاً اين دخالتها با چه درجه اي از كارآيي صورت مي گيرد. اقتدار حكومتي بستگي به درجه كارآيي دخالتهايش دارد نه به ميزان وسعت دخالتهايش؛ در حاليكه معيار دولت سالاري پوشش دخالتي و عدم رعايت اصالت فرد انساني است. از اين ديدگاه برنامه ريزي براي توسعه به اين معني است كه بايد كارها را بر اساس پيش بيني هاي علمي و به صورت هماهنگ پيش برد؛ لذا اگر تكليفي تعيين مي شود مانند تكليفي است كه يك پزشك براي مريض تعيين مي كند.
بنابراين بايد ديد علم تحول اجتماعي چه حوزه هايي را حوزه دخالت دولت مي شمارد. اساساً بعضي از فعاليتها براي بخش خصوصي داراي بازده لازم نيست، در حاليكه براي توسعه كشور از جمله الزامات است. اين بخش از فعاليتها بايد الزاماً توسط دولت بر عهده گرفته شود و به انجام برسد. مهمترين و اولين اين نوع فعاليتها تأسيس موسسات نظريه پردازي و تحقيقاتي است. در اين مورد دولت با تأسيس اين موسسات كه در واقع سازندگان مكاتب فكري هستند شرايطي فراهم مي كند كه دانشمندان علوم اجتماعي فارغ از مشكلات روزمره و گذران زندگي بتوانند به مسائل كشور بپردازند و راه كارهاي مناسب اداره امور را بيابند. بدون اين موسسات برنامه ريزي علمي توسعه ممكن نيست و كار توسعه الزاماً به تجربه و خطا و اتلاف منابع مي انجامد. در حقيقت دولت بايد، منابع اوليه اين موسسات را تأمين كند و اداره آنها را به دانشمندان و محققان بسپارد و در آنها دخالت نكند وگرنه نتيجه لازم به دست نخواهد آمد. پس در زمينه امور علمي، تحقيق و توسعه و حوزة آمار و نظام اطلاعاتي در سطح بسيار وسيع الزاماً بايد دولت به عهده بگيرد.
بايد وزارتخانه هاي دولتي هر يك رشته هاي مربوط به خود موسسات تحقيقاتي داير كنند و با همكاري و مشاركت فكري و مالي بخش خصوصي در زمينة پديدآوردن كالاها و تكنيكهاي جديد توليدي مبادرت ورزند؛ و نتايج آن را نه در خدمت يك يا دو شركت و سازمان خـاص، بــلكه در خــدمت كل صنايع و حرف ذي ربط قرار دهند.
ـ كمبود بودجه پژوهشي بايد توسط مديريت صحيح در تخصيص بودجه برطرف گردد. در كشورهاي توسعه يافته، بخشي از فعاليتهاي پژوهشي در دانشگاهها از طريق بخش صنعت تأمين مي شود در حاليكه در ايران، به دليل ارتباط ضعيف دانشگاه و صنعت اينكار صورت نمي گيرد. اين خلاء بايد توسط يك ارگان به شرطي كه به يك سازمان عريض و طويل و بي خاصيت تبديل نشود، پر شود. در حاليكه هفتاد درصد تحقيقات كشور در دانشگاهها و مراكز پژوهشي وابسته به آن صورت مي گيرد، تنها ده درصد از بودجه پژوهش كشور به بخش پژوهش آموزش عالي اختصاص يافته است. شايد بتوان براي رفع اين معضل به راه حلي اشاره كرد. هرگاه دولت و مجلس، قانوني را تدوين و تصويب كنند كه به موجب آن، تمام يا بخشي از هزينه هاي واقعي تحقيقات در واحدهاي توليدي، به عنوان ماليات پرداخت شدة آن واحدها تلقي گردد، انگيزه لازم براي تحقيق و حمايت مالي محقق شكل خواهد گرفت. قانون اساسي، نظام مقدس جمهوري اسلامي را مكلف ساخته كه استعدادها را بارور كند و امكانات آموزشي و پـژوهشي را فراهم آورد. بنابراين اگر شرايطي پيش آيد كه با نظارت عالية دولت، پژوهش و آموزشهاي لازم در محل واحدهاي صنعتي به سامان بنشيند، مقصود قانونگذار حاصل آمده و منعي براي مصرف بخشي از بودجة عمومي در اين راه باقي نمي ماند.
ـ در مقايسه آموزش و پژوهش مي توان اين دو را اينگونه تعريف كرد كه تحقيق به معني تلاش براي يافتن پديده هاي نو و آموزش، انتقال علم حاصل از اين تحقيق است. در اهميت علم و آموزش همين بس كه وحي خاتم پيامبران با كلمة اقراء آغاز شد. تحقيق، تاريخي به درازاي تاريخ انسان دارد و اعتقاد بر اين است كه آن ميوه ممنوع كه باعث راندن آدم از بهشت شد، پژوهش و جستجو بود. نظام آموزشي هنگامي براي توسعه مساعد خواهد بود كه تحقيق و پژوهش نهادي گردد، از انتقاد و روح نو آوري استقبال كند. فضاي كلاسهايش بتواند براي آموزش گيرندگان، توفان ذهني برپا نمايد. در حين درس، دستهايي بيشتر بلند شود، گفتگو سر بگيرد. جر و بحث بيفتد، برنامه هاي درسي و روشهاي تدريس، دانش آموزان و دانشجويان را مسأله دار كند و به افكارشان دامن بزند، به انديشيدن برانگيزاند و فرهنگ محافظه كاري، نوگريزي و ترس موهوم از روشها و ايده هاي بديع و جديد بر آنها چيره نشود.
فرهنگ پژوهش به نوبة خود مستلزم آموزش صحيح و آموزش كارآ مبتني بر پژوهش است. رواج و رونق انجمنها و نهادهاي علمي و تحقيقاتي و حمايت همه جانبه از محققان داخل و جذب محققان ايراني خارج از كشور، ضمن پرورش محققان تازه نفس جديد، طبعاً الگويي است در جهت نهادينه كردن فرهنگ پژوهش و در اين حالت مي توان بسياري از كارهاي تحقيقاتي به ويژه در سطح دانشجويان را به سمت تحقيقات كاربردي سوق داد، تا تنها نوشتن پايان نامه نوعي رفع تكليف نباشد و دانشجويان قبل از رسيدن به مدرك به سواد حاصل از آموزش كارآمد رسيده باشند.
استاد عبدالسلام مي گويد تأمين پنج شرط اساسي براي تحقيق و پژوهش الزامي است: تعهدي پرشور، حمايتي بخشنده،امنيتي تضمين شده، استقلال نهادهاي علمي و جنبة بين المللي دادن به تحقيق. هر پژوهش به خلق انديشه هاي تازه منتهي مي شود و هر انديشه تازه اي منشأ طرح پرسشهاي نويني مي گردد كه انسان را به ارزيابيهاي بيشتر و جديدتر بر مي انگيزد و زمينه ساز تحولات علمي، صنعتي اجتماعي در هر جامعه اي مي باشد و انتقال اطلاعات و يافته هاي حاصل از پژوهش از طريق برگزاري همايشهاي علمي،انتشار تحقيقات، قطعاً در ايجاد فرهنگ پژوهش و تشويق و ترغيب مبتكران و پژوهشگران مؤثر خواهد بود. در هر صورت نظام آموزشي و تحقيقاتي، لازم است و در درجة اول پا به پاي هم و دوشادوش يكديگر پيش بروند و در درجة بعدي خود را با نيازها و اولويتهاي بازار كار،صنعت و خدمات بومي و ملي، مطابقت داده و با آن در ارتباط باشند.
فهرست منابع:
1- خلاصه مقالات سمينار منطقه اي، تهران، موسسه پژوهش و برنامه ريزي آموزش عالي، 27-29 بهمن 1376
2- سانتري، لورنس. آلبرت انيشتين جوان، نسرين وكيلي،عالي قاپو، 1374
3- صديق، عيسي. روشن نوين در آموزش و پرورش، چ 4، تهران، طبع كتاب، 1340
4- عليپور تهراني، بهزاد. نقش نظام اداري وبرنامه ريزي ژاپن، تهران، وزارت امور خارجه، 1372
5- فرنچ، وندال. سيسيل، اچ بل. مديريت تحول در سازمان، مهدي الواني، حسن دانايي فرد، تهران، صفار، 1379
6- ليوينگستون، آرتورا. سياست اجتماعي در كشورهاي در حال توسعه، حسين عظيمي، تهران، وزارت برنامه و بودجه، 1368
7- مركز آمار ايران،سالنامه آماري كشور 1365، تهران، انتشارات مركز آمار ايران 1365
8- مركز آمار ايران، سالنامه آماري كشور 1375، تهران، انتشارات مركز آمار ايران، 1375
9- محمدزاده، عباس. مديريت توسعه، چ 3، تهران سمت، 1377
10- نبوي، بهروز. مقدمه اي بر روش تحقيق در علوم اجتماعي، تهران، فروردين، 1355
11- هومن، حيدرعلي. پايه هاي پژوهش در علوم رفتاري، تهران، چهر. 1366
12- Benor , D. & J. Harrison ; Agricultural Extension , the training & visit sgstem ; washington , D.C: word Bank , 1977
13- francis Beacon as eited by C.B.K.Hess , scientific thought and social reconstruction American scientist
14- ILO – year book of labour statistics Internatioal labour office – Geneva 2000
15- Kepner , charles H.and Benjamin B.Tregoe , the Retional manager , 2nded , princeton,1976
* گلنار شجاعي: هيأت علمي و معاونت پژوهشي دانشگاه آزاد اسلامي واحد شاهرود
