مقاله «روابط و مناسبات فاطميان مغرب و عباسيان»، توسط «محمد‌علی چلونگر»، استاديار گروه تاريخ دانشگاه اصفهان نوشته شده و در آخرين شماره از فصل‌نامه علمی ـ تخصصی «نامه تاريخ‌پژوهان»(شماره يازدهم، پاييز 1386) منتشر شده است.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، روابط فاطميان و عباسيان كه از دوران دعوت فاطميان آغاز شده بود، با تشكيل دولت فاطميان در مغرب در شمال افريقا وارد مرحله جديدی شد. در دوران خلافت فاطميان در مغرب در بين سال‌های 362 ـ 297 عوامل زير زمينه‌های ارتباط اين دو حكومت را فراهم كرد: سقوط حكومت اغلبيان به دست فاطميان كه واكنش عباسيان را عليه فاطميان به همراه داشت؛ زيرا اغلبيان از سوی عباسيان حمايت می‌شدند؛ تصميم فاطميان بعد از تشكيل حكومت در مغرب برای تغيير شعائر مذهبی اهل سنت و در مقابل، استفاده عباسيان كه حاميان اهل سنت بودند، از اين حركت برای تضعيف فاطميان؛

از ديگر عوامل زمينه‌های ارتباط فاطميان و عباسيان می‌توان به موارد تلاش فاطميان برای تصوف مصر كه عباسيان آن‌را آخرين نقطه نفوذ خويش در شمال آفريقا می‌دانستند. فعاليت داعيان اسماعيلی در مناطق عباسيان كه از مسائل زمينه‌ساز نفوذ فاطميان بود؛ تلاش فاطميان از آغاز تشكيل خلافت در جهت خواندن خطبه به نام آنان در حرمين شريفين به جای عباسيان؛ قرامطه بحرين كه پس از تأسيس حكومت فاطميان در مغرب، از جمله عوامل تأثيرگذار در روابط آنان با عباسيان بودند نيز اشاره كرد.

فاطميان بعد از يك قرن تلاش و كوشش مستمر، دولت خويش را در سال 297 ق. در قيروان در افريقيه توسط «عبيدالله مهدی» اولين خليفه فاطمی پايه‌گذاری كردند. آنان تا سال 362ق. در آن ناحيه بودند و بعد از آن با تصوف مصر، مركز حكومت خويش را به مصر منتقل كردند.

فاطميان از آغاز تشكيل حكومت در مغرب، روابطی خصمانه همراه با تنش با عباسيان داشتند، آنان همانند عباسيان مدعی خلافت بر سراسر قلمرو اسلامی بودند و از همان ابتدا اين آرزو را در سر می‌پروراندند كه سلطه خود را بر سراسر دنيای اسلامی بگسترانند، البته هدف اساسی و اوليه آن‌ها برانداختن عباسيان، بارزترين دشمن‌شان بود.

فاطميان به سبب گرايش به مذهب اسماعيلی در جهان اهل سنت كه عمده سرزمين‌های اسلامی را تشكيل می‌دادند، كمتر مورد توجه و پذيرش بودند. از اين‌رو تلاش می‌كردند كه نفوذ خويش را از راه‌های ديگر گسترش دهند

فاطميان به سبب گرايش به مذهب اسماعيلی در جهان اهل‌سنت كه عمده سرزمين‌های اسلامی را تشكيل می‌دادند، كمتر مورد توجه و پذيرش بودند. از اين‌رو تلاش می‌كردند كه نفوذ خويش را از راه‌های ديگر گسترش دهند. آن‌چه در دوران اوليه روابط فاطميان و عباسيان ديده می‌شود تلاش بيشتر از جانب فاطميان برای نفوذ در مناطق تحت سلطه عباسيان است.

در مقابل عباسيان نيز به سبب ضعف و انحطاطی كه گريبان‌گيرشان شده بود، حالت دفاعی به خود گرفته تمام تلاششان اين بود كه از حضور سياسی ـ نظامی و فرهنگی فاطميان در مناطق تحت نفوذ خود جلوگيری كنند. اين مقاله بر آن است كه عوامل تأثيرگذار بر ارتباطات فاطميان مغرب و عباسيان را در سال‌های 362 ـ 297 بررسی كند.

فصل‌نامه علمی تخصصی «نامه تاريخ‌پژوهان» به صاحب‌امتيازی انجمن تاريخ‌پژوهان و به مدير مسئولی «محمدرضا بارانی» و سردبيری «حسن زنديه» با بهای 7500 ريال منتشر می‌شود.