مقاله «مبانی اخلاق زيستمحيطی در اديان»، توسط «محسن حدادی»، پژوهشگر بنياد دائرةالمعارف اسلامی نوشته و در آخرين شماره از ماهنامه «اطلاعات حكمت و معرفت» (شماره 3، خرداد 1387) منتشر شده است.
به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، ما در عصری زندگی می كنيم كه جامعه بشری در ميانه بحران زيستمحيطی كه هستی تمامی گونه های حيات را بر روی اين سياره تهديد می كند. از نظر بسياری از انديشمندان، بحران زيستمحيطی با اين پيچيدگی و گستره تنها حاصل برخی عوامل اقتصادی، سياسی و اجتماعی نيست.
اين بحران همچنين بحرانی اخلاقی و معنوی نيز هست كه برای پرداختن بدان، ما به دركی فلسفی و دينی از خود به مثابه مخلوقات طبيعی نيازمنديم كه در چرخه حيات به دنيا آمده و به اكوسيستم وابستهايم. بنابراين بايد بار ديگر اديان را با توجه به بحران زيستمحيطی فعلی مورد بررسی قرار داد.
اين بدان سبب است كه اديان چه به صورت آگاهانه و چه ناخودآگاه كمك می كنند نحوه تعامل خود را با طبيعت شكل دهيم. اديان حاوی حكايات بنيادين تفسيری درباره ماهيت انسان و طبيعت (اينكه ما از كجا آمدهايم و به كجا خواهيم رفت) هستند. اديان همچنين به ما میگويند كه چگونه بايد با ديگران رفتار كنيم و چگونه با طبيعت رابطه برقرار سازيم. اين ارزشها جهتگيری اخلاقی يك جامعه را میسازند.
بنابراين اديان، جهانبينی و اخلاقياتی را پديد میآورند كه شالوده رويكردها و ارزشهای جوامع و فرهنگهای مختلف را میسازد. «لين وايت» يكی از مورخان مشهور میگويد: «رفتار مردم با محيط زيست وابسته به ديدگاهی است كه درباره رابطه خود با پديدههای اطراف خود دارند. اكولوژی انسان عميقا از عقايد او درباره ماهيت و سرنوشت خود يعنی دين او متأثر است. در جريان كوشش برای بازنگری در رويكرد انسان به زمين، روشن شده است كه ما فاقد توان ارزيابی ماهيت پيچيده ماده و نيز ماهيت خويشتن هستيم.»
وی معتقد است كه ما در تعاملات خود با دنيای طبيعی «خودمحور» شدهايم. به عبارت ديگر ما قادر نيستيم كه زيبايی و حيات طبيعی را درك كنيم؛ زيرا در افكار خودپسندانه و نيازهای كوتهبينانه خويش اسير شدهايم. او معتقد است كه ما به يك كيهانشناسی نوين، تدوين مجدد اصول فرهنگی و برانگيختن توان جهانی برای غلبه براين نقيصه نيازمنديم.
يكی از مؤلفههای مهم بحران زيستمحيطی كنونی، بعد معنوی و اخلاقی آن است. در اينجاست كه اديان جهان میتوانند در مشاركت با افراد، نهادها و جريانهای پيشگام كه به مسائل زيستمحيطی میپردازند، نقش مهمی ايفا كنند. اديان علیرغم تأخير در پرداختن به اين بحران، اكنون با شيوههای قابل ملاحظه و خلاقانه شروع به پاسخگويی كردهاند.
يكی از بزرگترين چالشها برای اديان امروزين همچنان اين مسأله است كه چگونه به بحرانی پاسخ دهند كه بسياری معتقدند به سبب تجاوزات و چپاول عظيمی كه توسط مادهگرايی بی حد و مرز، عرفیشدن و صنعتی شدن در جوامع معاصرايجاد شده است
آنها فقط به بازانديشی مباحث كلامی خود مشغول نيستند، بلكه علاوه بر اين به بازنگری در اعمال و عائر و تعهدات ديرينه زيستمحيطی خويش هم توجه كردهاند. بدين منظور ماهيت دين و اخلاق مورد چالش و تفسير قرار گرفته است. بازنگری در جهانبينیهای حاصل از عقايد و اعمال دينی میتواند برای احياء كيهانشاسیهای جامع به گونهای بسنده و نيز ايجاد چارچوبهای مفهومی وسيع و اخلاقيات زيستمحيطی مؤثر و كار آمد برای قرن بيست و يكم حياتی باشد.
يكی از بزرگترين چالشها برای اديان امروزين همچنان اين مسأله است كه چگونه به بحرانی پاسخ دهند كه بسياری معتقدند به سبب تجاوزات و چپاول عظيمی كه توسط مادهگرايی بی حد و مرز، عرفیشدن و صنعتی شدن در جوامع معاصر بويژه جوامعی كه در يا تحتتأثير جهان غرب بوجود آمده اند، ايجاد شده است.
در واقع برخی معتقدند كه جدا كردن دين از زندگی عرفی ممكن است، يكی از دلايل عمده اين بحران باشد. در حالیكه در گذشته هيچيك از اديان جهان با بحران زيستمحيطی به گونهای كه ما با آن مواجهيم، روبرو نبودهاند، اما دارای چنان سازوكارهايی مؤثر هستند كه در شكلدهی رويكردهای بشری نسبت به طبيعت همچنان ابزارهايی كليدی به شمار میروند.
ماهنامه اطلاعات حكمت و معرفت به صاحب امتيازی مؤسسه اطلاعات و مدير مسئولی و سردبيری «انشاءالله رحمتی» هر ماه منتشر میشود كه اين شماره ويژه «دين و محيط زيست» است.
دعوت همکاری با باشگاه