مقاله «بازشناسی ديدگاههای فرق درباره جنگ جمل»، توسط «مهدیرضا خادملو»، كارشناسیارشد تاريخ اسلام نوشته شده و در آخرين شماره از فصلنامه «نامه تاريخپژوهان» (شماره 11، پاييز 1386) منتشر شده است.
به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، جنگ جمل واقعه مهمی در تاريخ صدر اسلام به شمار میآيد كه آثار و نتايج مختلفی در پی داشت. يكی از پيامدهای آن انشقاق مذهبی در جامعه اسلامی برای نخستينبار بود، به اين ترتيب كه جامعه اسلامی به سه گروه شيعه علوی، شيعه عثمانيه و قاعدين تقسيم شد.
هر كدام از اين گروهها برای توجيه عملكرد خويش به مباحث كلامی رو آوردند و اولين جرقههای مجادله كلامی از اين زمان شروع شد. از طرفی يكی از ويژگیهای جهان اسلام بين قرن سوم تا پنجم، مجادله كلامی بين مسلمانان است كه از اين مناقشات میتوان به جدال افراد و گروههای اسلامی و اظهار نظر درباره شركتكنندگان و كشتهشدگان در جنگ جمل اشاره كرد.
به همين دليل افراد و گروههای اسلامی درباره اين موضوع به اظهار نظر پرداختهاند. با وجود اختلاف نظر گروههای اسلامی در مورد جنگ جمل اصحاب جمل را به دليل شورش عليه حكومت اسلامی «ياغی» و خليفه مسلمانان را بر حق میدانند، اما در مورد سرنوشت سران شورشی، اختلاف آرا وجود دارد.
تحقيق حاضر سعی دارد ضمن بازگو كردن ديدگاههای افراد و گروههای اسلامی در مورد اين حادثه، علت تفاوتها و اختلاف آرای مورخان و متكلمان را ريشهيابی و بررسی كند. آنچه در مورد جنگ جمل جلوه میكند اين است كه اين حادثه با وجود تحديد زمانی و مكانی آثار و نتايج زيادی در پی داشت كه يكی از نتايج قابل توجه اين حادثه، به وجود آمدن بستری مناسب برای شكلگيری فرقههای كلامی در جهان اسلام است.
از طرفی با مروری بر تحقيق حاضر، اين نتيجه به دست میآيد كه تقريبا تمام افراد و گروههای اسلامی درباره جنگ جمل اتفاق نظر داشته، شورشيان بصره را ياغی و علی(ع) را بر حق میدانند، اما آنچه مورد اختلاف است، سرنوشت سران شورشی است. نويسندگان و متكلمان اهلسنت از يك سو «طلحه»، «زبير» و «عايشه» را به دليل خدماتشان در صدر اسلام و از سوی ديگر به دليل اعتقاد به توبه آنان مستوجب عذاب و عقاب الهی نمیدانند.
به نظر نگارنده انچه مسلم است اينكه عايشه فرمان خدا و سفارش مؤكد پيامبر(ص) مبنی بر حفظ حرمت او را ناديده گرفته، ستر و حريم خود را شكسته است، در نتيجه بايد در پيشگاه خدا پاسخگو باشد.
اهلسنت با چنين عقايدی نه تنها باب علم و تحقيق را میبندند، بلكه با نص صريح قرآن كلام نبی و عقل بشری مبنی بر تفكر، تعقل و تدبر مخالفت میكنند
نكته آخر درباره عقايد اهلسنت مبنی بر گناه دانستن هر گونه تحقيق و تفحص راجع به جنگ جمل است. به نظر میرسد آنان در راستای توجيه عملكرد سران شورشی چنين عقايدی را ترويج میكند، در حالیكه اين موضوع به عنوان واقعهای تاريخی، مثل هر پديده اجتماعی ديگر قابل نقد، بررسی و تجزيه و تحليل است.
بنابراين اهلسنت با چنين عقايدی نه تنها باب علم و تحقيق را میبندند، بلكه با نص صريح قرآن كلام نبی و عقل بشری مبنی بر تفكر، تعقل و تدبر مخالفت میكنند. بايد گفت كه تحقيق در مورد جنگ جمل اگر با نيت عالمانه و به دور از هر گونه حب و بغض صورت گيرد، نه تنها اشكالی ندارد بلكه يقينا میتواند راهگشا و مؤثر باشد.
فصلنامه علمی تخصصی «نامه تاريخپژوهان» به صاحبامتيازی انجمن تاريخپژوهان و به مدير مسئولی «محمدرضا بارانی» و سردبيری «حسن زنديه» با بهای 7500 ريال منتشر میشود.
