مقاله «علم كلام و نوآوری»، توسط «ابراهيم فياض»، عضو هيئت علمی دانشگاه تهران نوشته شده و در آخرين شماره از نشريه پگاه حوزه (234، تير ماه 1387) منتشر شده است.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، علم كلام يكی از علوم بنيادی اديان است كه به عنوان واسطه‌ای بين دين و دانش‌های بشری، روابط اين دو را بازگو و سعی می‌كند دين را در مقابل دانش‌های زمانی و مكانی بشری از نظر تطابق با زمان و مكان قابل تفسير كند تا زمينه سريان و جريان دين در جامعه و فرهنگ سيال بشری فراهم شود. پس مرگ و زندگی و ركود و نوآوری هر دين، مشروط به علم كلام آن دين و حضور و عدم حضور اجتماعی دين نيز بسته به كلام است.

علم كلام همان‌طور كه از نام آن پيداست، يك علم ارتباطی است، چرا كه در پی بيان حقانيت خود از طريق استدلال و گفت‌و‌گو درباره دين و اديان ديگر است، پس پردازش اطلاعات كلامی به گونه‌ای است كه بتواند به استدلال بپردازد و رقيب معرفتی به عنوان يك شاخص مهم در ذهن كلامی است كه بتواند برابر آن برهان‌سازی كند. از اين‌رو علم كلام يك علم ارتباطی است و ارتباط دانش آن‌را شكل محتوايی و صوری می‌بخشد.

علم كلام، قبض و بسط هر دين در مواجهه با جهان را شكل می‌دهد و هر چه كلام يك دين فراخ‌تر باشد، جهان آن دين و معرفت دينی گشوده‌تر است و هر چه تنگ‌تر، نظام ارتباطی دين بسته‌تر است، پس قدرت و اقتدار ارتباطی دين از كلام آن ناشی می‌شود. تاريخ كلام اديان ناشی از فرود و فراز كلام آن‌هاست و فهم تاريخی اديان به شكوفايی و نوآوری در كلام آن‌ها كمك خواهد كرد.

فرود و فراز كلام تابع دو عامل است، يكی گشوده بودن يك دين نسبت به كل دانش‌های بشری، كه سازمان‌های دينی بايد در فراگيری دانش‌های بشری تلاش كنند و ديگر مطالعات درون دينی يا مطالعات متون اصلی دين كه اين دو عامل متلازم هم هستند؛ يعنی هر چه يك دين نسبت به دانش‌های بشری گشوده‌تر باشد رجوع به متون اصلی بيشتر خواهد شد و هر چه رجوع به متون اصلی بيشتر باشد، دين نسبت به جهان گشوده‌تر عمل می‌كند. پس سياست‌گذاری معرفتی سازمان‌های دينی ـ كه كلام در رأس آن قرار دارد ـ بسيار ضروری و مهم است.

فرود و فراز كلام تابع دو عامل است، يكی گشوده بودن يك دين نسبت به كل دانش‌های بشری، كه سازمان‌های دينی بايد در فراگيری دانش‌های بشری تلاش كنند و ديگر مطالعات درون دينی يا مطالعات متون اصلی دين كه اين دو عامل متلازم هم هستند

آن‌چه در كلام رخ می‌دهد، يك نوع چارچوب تئوريك برای مطالعات دينی است كه يك چارچوب مرجع برای تحقيقات دينی بوده و بدون اين چارچوب، تحقيقات دينی به فرآيندی سرگشته و گاهی متضاد تبديل می‌شوند و آن‌چه از اين فقدان چارچوب تئوريك به وجود می‌آيد، نا‌اميدی معرفتی و فكری است كه نتيجه آن تسليم در برابر معرفت‌های وارداتی و تعليق در فضا و جهت‌يابی بيرونی و سرگشتگی تراكمی است.

در اين فضای كلامی اسلامی، روش‌شناسی خاص می‌طلبد و آن يك نوع تفسير و هرمنوتيك سيال است كه می‌توان يك نوع هرمنوتيك گويا و پويا نام داد كه در متون اسلامی به هرمنوتيك استنطاقی مشهور است؛ يعنی طلب معنا و طلب ارتباط و ولايت؛ يعنی وسيله‌ای برای رسيدن به اين هرمنوتيك گويا و پويا و اين در اصول فقه يا روش‌شناسی اسلامی نيز سريان می‌يابد كه اولين قدم آن جمعيت است كه در بحث دلالت است و ولايت بر دلالت حاكم می‌شود. پس در يك جهان سيال تجلی اسماء الهی در امام، شكل‌های متغير زمانی و مكانی خواهد داشت كه دلالت نيز تابع زمان و مكان است و تطبيق زمان و مكانی امام با زمان فعلی، بنياد نوآوری را بنا خواهد كرد.

دو هفته‌نامه پگاه حوزه به صاحب‌امتيازی دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم و مديرمسئولی و سردبيری «سيد‌عباس صالحی» و با همكاری شورای سياست‌گذاری متشكل از «عبدالرضا ايزدپناه» و «احمد ترابی» منتشر می‌شود و به بهای 1500 ريال در اختيار علاقه‌مندان قرار می‌گيرد.