مقاله « واجب‌الوجود از ديدگاه ابن‌سينا»، نوشته «اكبر عروتی موفق» در آخرين شماره از مجله تخصصی «كلام اسلامی» منتشر شده است.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، در اين مقاله علم باری‌تعالی از ديدگاه ابن‌سينا مورد بحث قرار می‌گيرد. درباره علم باری‌تعالی مباحث فراوانی مطرح است. فلاسفه و متكلمين هر يك از منظری، علم واجب تعالی را مورد بحث قرار داده و سعی در رفع شبهات و اشكالات وارده داشته‌اند. شيخ‌الرئيس ابوعلی سينا نيز به عنوان سرآمد فلاسفه مشائی در اسلام در ضمن مباحث خود در باب الهيات، علم باری تعالی را مورد بحث قرار داده است.

نگارنده می‌نويسد: به نظر ابن‌سينا خداوند متعال موجودی فوق تمام و از طرف ديگر واجب‌الوجود بالذات و مجرد از ماده و علايق مادی است. پس خداوند متعال به ذات خود و لوازم ذات خود كه همان صور علميه و ارتساميه است، علم حضوری دارد.

به زعم نگارنده، شيخ در مورد علم واجب به ما سوی با تفكيك بين علم به موجودات قبل از آفرينش و پس از آفرينش، معتقد است علم خداوند به ما سوی، علم حصولی فعلی است نه انفعالی. در باور ابن‌سينا اين علم حصولی فعلی به نحو كلی است نه جزئی؛ زيرا علم به جزئيات و متغيرات به نحو جزئيت و تشخص، مستلزم تغير در ذات و استعانت به آلات است و اين امور با تجرد تام خداوند متعال منافات دارد.

مؤلف در توضيح بيشتر اين سخن می‌نويسد: ابن‌سينا در مورد مسئله علم واجب تعالی، ابتدا علم خداوند متعال به ذات خود را اثبات كرده و می‌گويد: «خداوند متعال مجرد است و هر موجود مجردی به خاطر تماميت ذات به نفس هويت خارجی خود برای ذات حاضر است پس او علم حضوری به ذات خود دارد.»

به اعتقاد نويسنده اين جستار، او در مورد علم واجب به ما سوی با تفكيك بين علم قبل از كثرت (علم فعلی) و علم پس از كثرت (علم انفعالی)، معتقد است نسبت موجودات به واجب‌الوجود، نسبت صنع صانع به خود صانع است، به شرطی كه صرف تدبر و توجه صانع، علت تامه حصول مصنوع باشد؛ چرا كه صدور اشيا از خداوند متعال به محض تعقل اشياست و تعقل اشيا علت تامه وجود اشيا و صدور آن‌ها در خارج است و تعقل اشيا كه ناشی از ذات و صادر از نفس حقيقت واجب‌الوجود است، عبارت از ارتسام صورت‌های علمی كلی آن‌ها به نحو ترتيب و عليت و معلوليت است.

 نويسنده: 

به نظر ابن‌سينا خداوند متعال موجودی فوق تمام و از طرف ديگر واجب‌الوجود بالذات و مجرد از ماده و علايق مادی است. پس خداوند متعال به ذات خود و لوازم ذات خود كه همان صور علميه و ارتساميه است، علم حضوری دارد

نويسنده اين نوشتار آورده است، بنابراين از نظر شيخ، خداوند متعال به ذات خويش علم دارد و ذات خداوند، علت تحقق اشياست، و علم به علت مستلزم علم به معلول است. پس خداوند متعال به همه اشيای پيش از آفرينش آن‌ها علم دارد ولی اين علم به نحو كلی است نه جزئی؛ زيرا علم به جزئيات و متغيرات به نحو جزئيت و تشخص، مستلزم تغير در ذات و استعانت به آلات است و اين امور با تجرد تام خداوند متعال منافات دارد.

به اعتقاد مؤلف، بنابراين علم واجب تعالی به جزئيات به نحو كلی و از طريق علم به اسباب و علل است. در عين حال ابن‌سينا يادآور می‌شود كه نبايد توهم شود صور عقلی مرتسم در ذات واجب به منزله اجزای ذات است و موجب تركيب ذات می‌شود؛ زيرا علم واجب به صور عقلی، معلول علم واجب به ذات خودش است و علم او به معلولات است و نيز نسبت واجب به صور عقلی، نسبت فاعل مفيض به معلول و نسبت عقل بسيط و خلاق به معلولاتی كه از او ناشی می‌شود نه نسبت قابل به مستفيض و يا نسبت نفس به معلومات خود است.

آخرين شماره از مجله تخصصی «كلام اسلامی» به صاحب امتيازی و مدير مسئولی آيت‌الله «جعفر سبحانی تبريزی»، بهار سال جاری وارد بازار انديشه و علم شده است.