تامل و تفكر درباره «دانشگاه» به مثابه يك «مساله» براي آن كه نتايج و يافته هاي راهگشايي را به دنبال داشته باشد بايد در چارچوب يك «نظم منطقي و فراگير» صورت پذيرد؛ يعني لازم است مساله به صورت دقيق و روشن «تعريف» شود؛ «ابعاد و جوانب» مختلف آن مشخص گردد؛ اين ابعاد و جوانب براساس تقدم و تاخر منطقي، «دسته بندي» شوند؛ در قلمرو و هر بعد و جنبه، «فروع و زير مجموعه ها» تبيين شوند و... تا اندازه اي كه نگارنده پژوهش ها و تاملاتي با موضوع دانشگاه را مطالعه كرده، چنين رويكردي را به صورت جامع مشاهده نكرده است، حال آن كه انديشيدن درباره دانشگاه، آنگاه به تكوين «نظريه اي واقع بينانه و چند سويه» مي انجامد كه مبتني بر يك «نظم منطقي و فراگير» باشد. در اين بررسي مختصر برآنيم كه به دانشگاه از منظر مباني نظري بسط فكر و فرهنگ ديني در آن بنگريم. اگر اين مقوله را در كانون و محور تامل خود قرار بدهيم، بايد به ترتيب در باب پرسش هاي زير انديشه كنيم.

1- «فكر و فرهنگ ديني» چيست و با چه «شاخص» هايي مي توان آن را سنجيد و ارزيابي كرد؟ وزن هر يك از شاخص ها چقدر است؟

به عنوان مثال، آيا اگر ميزان حضور دانشجويان در «نماز جماعت» فزوني يابد، فكر و فرهنگ ديني دانشگاه ارتقاء يافته است يا مشاركت آنها در مراسم «اعتكاف»، شاخص نيرومندتري است؟ و يا اين كه بايد به «نشريات دانشجويي» نگريست كه غالباً مروج عقايد التقاطي و ضد ديني اند و همچنين به «وضعيت پوشش وآرايش» حجم قابل توجهي از دانشجويان كه نامناسب و متضاد با احكام اسلامي ست؟!

روشن است كه «فكر و فرهنگ ديني» داراي عناصر و مقومات دروني بسياري ست و نمي توان تنها با تكيه بر چند مقوله، به يك جمع بندي صحيح و واقع گرايانه دست يافت. ابتدا بايد به انواع ملاك ها و معيارهاي تقسيم هاي دروني «فكر و فرهنگ ديني» پرداخت وآن ها را با يكديگر مقايسه نمود.

1- برحسب پنهان يا آشكار بودن

1-1- مولفه هاي فكري و عقيدتي كه پنهان اند.

مانند: ايمان به اصول دين (توحيد، معاد، نبوت) و فروع منتج از آن ها (اقسام توحيد ذاتي و صفاتي و افعالي، خاتميت، حقانيت شريعت آخر از حيث لزوم پيروي، الهي بودن وحي، عصمت پيامبر، اعجاز قرآن و مصونيت آن از تحريف، جامعيت و كمال دين و... ) و ايمان به اصول مذهب (عدل و امامت) و فروع منتج از آن (حقانيت خلقت و هدفمندي آن، انسان كامل بودن امام، نصب الهي امام، عصمت امام، غيبت، كرامت و... )

در مقابل، رواج يافتن عقايد وانديشه هاي متضاد با اين مولفه ها به معني «انحطاط فرهنگ ديني در دانشگاه» است از قبيل تعدد قرائت ها از دين، هرمنوتيك، پلوراليسم ديني، سكولاريسم، فمينيسم، ليبراليسم، ماركسيسم و...

2-1- مولفه هاي رفتاري كه آشكار و مشهودند.

مانند: اقامه نماز (به همراه خصوصياتي همچون اول وقت بودن، به جماعت اقامه كردن، برخورداري از حضور قلب و... )، حسن خلق و رعايت اخلاق اسلامي، ملاحظه حريم در روابط ميان دختران و پسران و پرهيز از اختلاط و انحرافات جنسي، متناسب بودن پوشش و آرايش با احكام اسلامي، احترام به اساتيد، روزه داري، حيا و عفاف و...

در مقابل، شيوع يافتن روابط آزاد دختر و پسر در دانشگاه ها، بي توجهي به نماز، پوشش وآرايش غربي، اباحي گري و تمسخر احكام اسلامي و مقيدان به آن ها و... دلالت بر «انحطاط فكر و فرهنگ ديني در دانشگاه» در قلمرو مولفه هاي رفتاري و آشكار آن دارند.

2- برحسب شخصي (فردي) يا عمومي (اجتماعي) بودن

1-2- مولفه هاي مربوط به حريم خصوصي انسان كه شخصي اند.

مانند: عقايد و باورها، نماز، روزه، خمس و...

2-2- مولفه هاي مربوط به حريم عمومي كه اجتماعي اند.

مانند: نوع پوشش و آرايش، روابط جنسي در حوزه عمومي و حيا و عفاف، تصور درباره دين و سياست (كه بر رابطه دانشجو با حكومت ديني تاثير مي گذارد)، مرجع و الگوي كنش سياسي و اجتماعي (كه دين است يا ايدئولوژي هاي غربي)، ميزان اهميت عدالت اجتماعي، آزادي بيان و...

2- «دانشگاه» چيست؟ و چه خصوصياتي دارد؟

 «نظام دانشگاهي» يك مقوله «غربي» ست؛ بدين معني كه دانشگاه با همه ويژگي هايش در تاريخ و فرهنگ ما تحقق نيافته، بلكه از «فرهنگ و نظام اجتماعي غرب» اقتباس شده است. در تاريخ و فرهنگ اسلامي و ايراني، نظام آموزشي داراي خصوصياتي همچون پيوستگي علم و دين، ساز و كارهاي مديريتي و اداري آزاد و غير بوروكراتيك، همپا بودن تعليم (آموزش) و تربيت (پرورش) و... بوده است، حال آن كه نظام دانشگاهي غرب، فاقد چنين خصوصياتي است. بدين جهت، اين «نظام آموزشي وارداتي» نتوانسته با بافت فرهنگي جامعه ايران پيوند بخورد و نيازهاي آن را برآورده سازد. معضلاتي كه مدت هاست در دانشگاه هاي كشور متداول است، برخاسته از همين تفاوت ها و تمايزهاست؛ معضلاتي از قبيل جدايي تخصص علمي از تعهد ديني و انقلابي، غرب گرايي، مدرك گرايي، اندك بودن تقيدات و پاي بندي هاي شرعي، فاصه گيري از دغدغه هاي مردم و گفتمان حاكم بر جامعه و...

بنابراين، گرچه نظام دانشگاهي مزايا و امتيازات مطلوبي دارد، اما قطعاً لازم است ساختار و غايات آن متناسب با ريشه هاي تاريخي و فرهنگي جامعه ايران- كه مبتني بر تعاليم و ارزش هاي اسلامي ست- تغيير كند و «اسلامي» شود. ايده «دانشگاه اسلامي» نيز با توجه به همين دغدغه و چالش مطرح گرديد، هر چند منحصر و محدود به آن نيست. علاوه بر اين، ايده «پيوند حوزه و دانشگاه» نيز در اين باره كارساز و راهگشاست؛ زيرا «نظام حوزوي» داراي خصوصيات ساختاري و محتوايي ارزنده اي است كه در «نظام دانشگاهي» به چشم نمي خورد.

3 «فضاي فرهنگي و ارزشي دانشگاه» چيست و با تكيه بر چه مفاهيم و مقولات و شاخص هايي مي توان آن را سنجيد؟ قضاوت ما درباره فضاي فرهنگي و ارزشي دانشگاه، مبتني بر معيارها و شاخص هايي است كه ما از آن ساخته و تصور كرده ايم. اگر اين معيارها و شاخص ها، دقيق و واقع نگرانه نباشند، به طور طبيعي، داوري و قضاوت ما نيز صحيح نخواهد بود. بنابراين، پاسخ دادن به اين پرسش كه «فضاي فرهنگي و ارزشي دانشگاه چگونه است؟» كار آساني نيست. اختلاف نظرها و تفاوت ديدگاه ها در اين باره نيز به ناهمساني معيارها و شاخص ها و ميزان دقت سنجش ها و فراگيري آن ها بازمي گردد.

ابتدا بايد تعريفي از «فضاي فرهنگي و ارزشي دانشگاه» ارايه داد و سپس با توجه به اين تعريف، مفاهيم عملياتي و شاخص هاي سنجش را پردازش و تدوين نمود.

4 «عوامل و متغيرها» مؤثر بر شكل گيري و دگرگوني فضاي فرهنگي و ارزشي دانشگاه چيست؟ شناخت اين عوامل و متغيرها، به تحليل دقيق تر مسئله و در نتيجه، عرضه راهكارهاي مفيدتر كمك مي كند. در غير اين صورت، با «نگاه جزئي و بخشي و محدود» نمي توان چاره اي در خور و بايسته طراحي كرد.

عوامل و متغيرهاي مؤثر بر شكل گيري و دگرگوني فضاي فرهنگي و ارزشي دانشگاه را برحسب ملاك هاي مختلفي مي توان به انواع صورت ها دسته بندي كرد:

1- بر حسب درون يا برون دانشگاهي بودن

1-1- متغيرهاي درون دانشگاهي

مانند: درصد فراواني دانشجويان انقلابي و مؤمن نسبت به كل دانشجويان، ميزان كارآمد بودن مديريت فرهنگي دانشگاه، فعاليت تشكل هاي دانشجويي، فعاليت نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه، تدابير رياست دانشگاه، پيشينه فعاليت هاي فرهنگي و سياسي در دانشگاه و...

2-1 متغيرهاي برون دانشگاهي

مانند: مطبوعات، رسانه ملي (تلويزيون و راديو)، احزاب سياسي و تشكل هاي مدني، روشنفكران، سرويس هاي امنيتي و محافل سياسي كشورهاي بيگانه، محيط خانواده، وضعيت رواني و روحي فرد، حاكميت سياسي، موقعيت اقتصادي جامعه، احوال فرهنگي حاكم بر جامعه و...

2- برحسب محتوا و مضمون

1-2- متغيرهاي فرهنگي و اجتماعي

مانند: نظام فرهنگي حاكم بر جامعه، نحوه و ميزان جامعه پذيري افراد، اقتدار و استحكام نظام خانواده، كارآمدي نظام آموزشي و...

2-2- متغيرهاي سياسي

مانند: ميزان اقتدار و نحوه عملكرد حكومت، ميزان مشاركت سياسي، رويكرد سياسي تشكل هاي دانشجويي و...

3-2- متغيرهاي اقتصادي

مانند: ثبات يا عدم ثبات اقتصادي و مالي دانشجويان، وضعيت اقتصادي جامعه و سطح عمومي معيشت و...

4-2- متغيرهاي رواني

مانند: ميزان شيوع بيماري هاي رواني و روحي، هيجان طلبي و آرمان خواهي دانشجويان با توجه به شرايط خاص سني، انگيزه هاي شهرت طلبي و قدرت خواهي در ميان افراد و...

5 فضاي فرهنگي و ارزشي كنوني دانشگاه چگونه است؟ در واقع، بايد «وضعيت موجود» را تحليل كرد و با توجه به شناخت از «حال»، درباره «آينده» تصميم گرفت.

آيا تا به حال در اين باره تحقيقات و پژوهش هايي صورت گرفته است؟ آيا فعاليت هاي تحقيقي انجام شده، از اعتبار علمي لازم برخوردارند تا بر پايه آن ها بتوان برنامه ريزي و مهندسي فرهنگي نمود؟ آيا تاكنون، برنامه ريزي ها متكي بر اين تحقيقات بوده يا حاصل تحقيقات در بايگاني ها انباشته شده و در عمل، مورد توجه قرار نگرفته اند؟ اگر اين گونه است، چطور مي توان ميان «نتيجه تحقيقات» و «واقعيت و عمل مديران و برنامه ريزان»، پيوند و ارتباط ارگانيك برقراركرد؟