منتقد ناراضى

پدر ماهاتير، اربابى در روستاى محل سكونتش و از اعقاب هندى بود. ماهاتير تا قبل از آنكه به نخست وزيرى برسد، پزشكى بود كه در روزنامه ها مقاله مى نوشت و عمدتاً مقالاتش درباره زندگى دهقانان مسلمان جامعه مالزى بود. اوج نوشته هاى او در كتابى بود كه در سال ۱۹۷۰ با عنوان «درد مالزى» منتشر شد. اين كتاب نقدى بى پروا بر احوال مردم عقب مانده اى است كه اكثريت قومى كشور را تشكيل مى دهند. او اندكى بعد اين كتاب و انديشه هايش را در خارج از مالزى عرضه كرد و از اين راه نامى و اعتبارى كسب كرد كه راهگشاى او به سوى سياست بود.

درد مالزى، كتاب معروف ماهاتير و جهت گيرى فلسفى و انديشه درونى آن بر دنياى اسلام و دنياى كشورهاى در حال توسعه هم سايه انداخت. به عبارتى درد مالزى بازتاب درد كشورهاى اسلامى و درد جهان سوم گرديد. ماهاتير مردى بوده و هست كه مأموريتى تاريخى براى خود قائل و بر آن بود كه مسلمانان و قومش را به زندگى والايى رهنمون شود و مسلمانان را لايق گام نهادن بر سكوى نخست جهانى نمايد. با اين همه از او انتقاد مى شود كه راه و روش حكومت هاى توتاليترى را پيشه كرده است هر چند خود نام نهادن يك فرد خودكامه را بر خود نمى پسنديد. اما جالب است پس از دو دهه رياست وى سرانه توليد ناخالص داخلى آن ۴ هزار دلار است و در صف اول كشورهاى در حال توسعه قرار دارد.

ناسازگار با روند موجود

همين پيش درآمد كوتاه از ببر خشمگين مالزى مى تواند در درك بهتر و بهينه تر ديدگاه ها و گفتمان وى راهگشا باشد. گفتمانى كه پس از دو دهه ماندن در عرصه كلان مديريت سياسى يكى از موفق ترين كشورهاى اسلامى اكنون با يك جهتگيرى خاص يكى از مهمترين چالش هايى را كه در دهه هاى اخير جهان اسلام با آن مواجه شده نشانه گرفته است.

ديدگاه هاى ماهاتير محمد نه بواسطه موقعيت گذشته اش كه بيشتر به خاطر دفاع هاى مستند وى از گستره اسلام درباره مسائل جهانى از جمله تروريسم، صلح و جهانى شدن همواره مورد توجه جهانيان بوده است. در اين ميان نگاه وى در برخورد با پروسه جهانى شدن قابل تأمل است. ماهاتير بر اين باور است: «دنياى جهانى سازى شده نمى تواند دنياى عادلانه و رعايت كننده مساوات باشد بلكه جهان تحت كنترل قدرت هاى بزرگ درخواهد آمد. همان طورى كه در پى فروپاشى جنگ سرد تعداد بى شمارى جان خود را از دست دادند انتظارمى رود در پى جهانى شدن هم اين اتفاق بلكه بدتر از آن تحقق يابد. در يك دنياى جهانى سازى شده كشورهاى ثروتمند و مسلط درست همچون دوران استعمار قادر خواهند بود اراده و خواست خود را بر ديگر كشور ها اعمال كنند.» با اين نگاه انتقادى ماهاتير، كشورى كه وى حدود ۲۳ سال رهبرى آن را به عهده دارد از جمله الگوهاى موفق ملت سازى در دهه هاى اخير بوده است به گونه اى كه شهروندان مالزى با نژادها، مذاهب و ريشه هاى مختلف با هم متحد هستند.

از ديدگاه ماهاتير جهانى سازى گسترش منطقى امپرياليسم است در قالب رنگ و نمايى جديد و نوين از سرمايه دارى، جهانى سازى پيروزى امپراتورى بر جمهوريت است تا در قالب نظم نوين جهانى داعيه داران نظام هژمونيك نظريه هاى سست و متزلزل كسانى چون هانتينگتون رنگ عينى بگيرد و سرانجام تفوق سرمايه مالى جهانى بر توليد ملى و دموكراسى كشورى است و اين آن چيزى است كه اكنون شاهدش هستيم.

به نظر مى رسد مسئله اى كه سبب هراس ماهاتير از مواجهه با جهانى سازان امروزى شده تا حد زيادى ريشه در همين الگوى دولت ـ ملت سازى وى با توجه به «موزائيك اقوام» در مالزى باشد. پرداخت بيش از حد به اين دغدغه از سوى وى سبب شده اين مسئله به ذهن متبادر شود كه وى نيز در بحث جهانى سازى به مانند برخى از ماركسيست ها و نه همه آنها به بررسى اين چالش خلاصه شده كه آيا جهانى شدن حكومت ملى و دولت ـ ملت ها را تحليل مى برد

آنها بدون اين كه به موافقتنامه هاى تجارت آزاد و سازمان تجارت جهانى بپردازند فقط بر روى اين موضوع متمركز شده اند. نقدى هم كه بسيارى بر ماهاتير وارد مى سازند از رهرو اين ديدگاه ها مى گذرد كه انديشه هاى جهانى سازى وى را در كنار تحليلگرانى نظير الن وود و ويليام تاب در «غوغاى جهانى شدن» و يان يا سپر در «طبيعت، جامعه و تفكر» و يا اروين ماركويت در «سرانجام نيستى» بگذارند كه نهايتاً به اين نتيجه رسيده اند كه دولت ـ ملت ها نقش كليدى درامپرياليسم سرمايه دارى بازى مى كنند.

سرمايه ـ اگر چه با دامنه جهانى ـ بين المللى نيست بلكه مربوط به كشورهاى خاصى است و جهانى سازى چيزى جز يك نام ديگر براى سرمايه دارى انحصارى برون مرزى نيست.

ماهاتير مانند بسيارى از همفكرانش در مجمع جهانى دولت نظير شون هيلى، ميخائيل گورباچف، ژان آريستيد و... اين انتقادات را رد مى كند و با انتقاد متقابل از مواضع منتقدانش اشكالى به موضع آنها وارد مى كند كه اين مواضع بطور كلى نكته اصلى مبارزات جارى را نديده مى گيرد. اين تنها حاكميت ملى نيست كه به خطر افتاده است بلكه حاكميت مردم است كه پايمال مى شود. ميليون ها نفر در تمام جهان براى اعتراض به موافقتنامه هاى تجارت آزاد و نشست هاى سازمان تجارت جهانى به خيابان ها ريخته اند. تمام كسانى حضور داشته اند كه مى دانند اتفاق جديدى در شرف وقوع است كه به هيچ وجه مطلوب آنان نيست.

با اين همه وى معترف است كه اين تحول خودخواسته اتفاق خواهد افتاد ولى چگونگى اين تحول براى ماهاتير حائز اهميت است. وى معتقد است: ما معترفيم كه جهانى سازى پديده اى است كه اتفاق خواهد افتاد، زيرا ارتباطات بسيار قوى شده است. امروز مردم با جت سفر مى كنند. در ۲۴ ساعت شما مى توانيد به آن سوى كره زمين سفر كنيد. پس هيچ راهى براى گريز از جهانى سازى براى هيچ كس وجود ندارد. ما هم نمى توانيم در انزوا زندگى كنيم و نمى توانيم دور كشورمان ديوارى مانند ديوار چين بكشيم. امروزه چنين چيزى امكان پذير نيست. اما بحث اين است كه تغييرات جهانى سازى و تأثيرات آن چگونه است درحال حاضر كشورهاى ثروتمند آن را تفسير كرده اند.

به باور ماهاتير جهانى سازى به مرحله جديدى از استثمار و استعمار جهانى گفته مى شود كه نه تنها تمايل دارد نقطه پايانى بر دولت ـ ملت ها بگذارد بلكه مى خواهد حقوق مردمى را زائل كند كه براى حفظ فعاليت جامعه و محدودكردن قدرت شركت هاى فرامليتى لازم است. واقعيت امر اين است كه مواضع ماهاتير محمد همواره نسبت به غرب حالت انتقادى داشته است و نه تنها هيچ گاه حاضر نشده است كه درهاى كشور را كاملاً به روى سياست ها و سرمايه گذارى هاى صرفا غربى بگشايد، بلكه سياست وى بومى كردن وجهه مثبت سرمايه و تكنولوژى غربى بوده است.

اقدام متقابل

ماهاتير در مواجهه با اين سيل ويرانگر جهانى سازى كه پيش از هر مسئله اى فرهنگ و انديشه جوامع پيرامونى و اسلامى را هدف گرفته است معتقد به اعمال اقدام متقابل و نه صرفاً دفاع محض است. ماهاتير در نشست مجمع جهانى دولت در پراگ در سال گذشته با يادآورى اين مسائل تأكيد كرد: «آينده مسلمانان بستگى به رفتار متقابل كنونى ما با غربى ها دارد. شايد رسانه هاى اروپايى مرا به علت بازگو كردن چنين مطالبى به «نژادپرستى» متهم كنند اما از آنجا كه غربى ها هم اكنون در جهان بسيار مهم شده اند بيان چنين هشدارهايى ضرورى است. اروپايى ها همواره به دنبال تحميل ارزش هاى خود از جمله فرهنگ «شهوت پرستى» و «سيستم بازار آزاد» به بقيه كشورهاى جهان هستند.» ماهاتير با برشمردن وجه هاى يك جهانى سازى عادلانه معتقد است كه جهانى سازى كنونى صرفاً يك شعبده و نمايى ناخوشايند از عمق بحرانى است كه در آينده دامن فرهنگ ها را در قالب شكل و نمايى جديد از استعمار فرهنگى خواهد گرفت.

ماهاتير در گفت و گويى با واشنگتن پست گفت: «با آنكه رهبران مسلمان در برقرارى دموكراسى در كشورهايشان موفق بوده اند اما غربى ها ما را به عدم دموكراسى و ديكتاتورى متهم مى كنند. اينان كه ما را متهم به ديكتاتورى مى كنند خودشان تا چند سال پيش با تعدى و ظلم و ديكتاتورى اين كشور ها را مورد استعمار خود قرار داده بودند. كشورهاى اروپايى همواره به منظور «كسب قدرت» كشورهاى ضعيف تر جهان را مورد استعمار و سلطه خود قرار داده اند.»

ماهاتير با درك اين واقعيت از سوى حاميان مالى و معنوى روند موجود، جهانى شدن از سوى قدرت هاى غربى را كه به منظور تسهيل كنترل آنان بر روى اقتصاد جهان ارائه و طراحى شده است هوشيارى كشورهاى مسلمان را در برابر امكان سلطه مجدد اروپا بر آنان گوشزد مى كند.

وى با ذكر اين نكته كه من ايده هاى زيادى دارم اما بايد فرصت گفتن اين ايده ها فراهم شود، عنوان مى كند: «من يك بار درباره استفاده از نفت به عنوان سلاح صحبت كردم و معتقدم راههاى زيادى براى استفاده از نفت به عنوان سلاح وجود دارد، نه فقط با توقف توليد بلكه روشهاى ديگرى هم هست. اما متأسفانه هيچ پاسخى از كشورهاى مسلمان و قدرتمند نفتى دريافت نكردم. من همواره سعى مى كنم توضيح دهم كه چگونه مى توان از يك نقطه كوچك نيز براى رسيدن به اتحاد مسلمانان شروع كرد. وضع ما به گونه اى است كه حتى اگر بتوانيم همه مسلمانان را متحد كنيم با اتحاد فقط بخشى از مسلمانان نيز مى توانيم به اهداف ارزشمندى به نفع خودمان دست يابيم.» شايد اين اقدامات متقابل مردى كه دغدغه اتحاد و همگرايى مسلمانان را دارد فقط در پروسه جهانى شدن برجسته شده باشد ولى واقعيت امر اين است كه رويكرد كلى ماهاتير چيزى بيش از اين مسائل است. جهت گيرى هاى رسول فرهنگى و فلسفى اسلامى كسى كه در قالب تور ها و سفرها، نشست ها و اجلاس هاى مختلف سعى در به صدا درآوردن زنگ هاى خطر جهانى شدن خصوصاً براى جهان اسلام دارد در كنار تدوين مانيفست جهانى سازى اسلامى و بسيارى ديگر از اقدامات ريز و درشتى كه به قول خودش: «فقط اقدامات متقابل است» باعث شده پس از جدايى وى از دنياى سياست و پيوستن به جبهه انديشمندان جهانى شدن، از وى به عنوان يكى از معماران جهانى سازى اسلامى ياد شود.