از زمان روي كار آمدن ديميتري مدودوف به عنوان رياست جمهوري روسيه، تحركات و اقدامات زيادي جهت نمايش يك سياست خارجي پويا و فعال صورت گرفته است. از جمله اين تحركات مي توان به سفرهاي رئيس جمهور روسيه به دو كشور آذربايجان و تركمنستان اشاره نمود. آذربايجان و تركمنستان علاوه بر آنكه در حاشيهي درياري خزر قرار دارند، از منابع مهم انرژي نيز برخوردار مي باشند. به نحوي كه روابطي پايدار و غير تنشزا با دو كشور فوق مي تواند به خريد گاز باكو و عشق آباد توسط مسكو و فروش آن به كشورهاي اروپايي منجر شود. بدين ترتيب روسيه با خريد گاز كشورهاي منطقه، از يك سو ايجاد رابطهي مستقيم ميان كشورهاي منطقه با اروپا را منتفي مي نمايد و همچنان به عنوان يك واسطه ميان منطقه و اروپا به ايفاي نقش مي پردازد و از سوي ديگر حاكميت انحصاري خود در خصوص صادرات انرژي به اروپا را نيز حفظ مي كند. از اين رو سفر مدودوف به كشورهاي آذربايجان و تركمنستان، به خصوص با توجه به توافق هاي مهمي كه در زمينهي انرژي با هر دو كشور صورت گرفته است، از اهميت بسيار بالايي برخوردار مي باشد.
گاز آذربايجان در سبد روسيه
اگر چه پوتين بر خلاف سلف خود يلتسين، موفق به عادي سازي روابط روسيه با آذربايجان شد، با اين حال روابط مسكو و باكو همچنان از اهميت و جايگاه كمتري نسبت به قبل برخوردار مي باشد. اين روابط كه تا حد زيادي به مناسبات روسيه با ارمنستان بستگي دارد، طرفين را با چالش هاي گوناگوني مواجه ساخته است. به نحوي كه مي توان گرايش هاي غربگرايانهي باكو را حاصل روابط مطلوب روسيه و ارمنستان دانست. البته عكس اين قضيه نيز صادق است و مي توان روابط خوب مسكو و ايروان را نتيجهي گرايش هاي غربگرايانهي آذربايجان تلقي نمود.
به هر روي سفر ديميتري مدودوف به آذربايجان و مذاكرات وي با الهام علي يف، حول مسائل و محورهاي گوناگوني صورت گرفت كه از آن جمله مي توان به مواردي نظير مذاكره درباره خريد بخش عمده اي از گاز توليدي جمهوري آذربايجان، بررسي راهكارهاي افزايش سطح همكاريهاي سياسي، اقتصادي و نظامي دو كشور، تبادل نظر درباره نظام حقوقي و امنيت درياي خزر و بررسي كندي روند مذاكرات صلح گروه ميانجيگران سازمان امنيت و همكاري اروپا در حل مناقشه قره باغ اشاره نمود.
علاوه بر اين درپايان مذاكرات روساي جمهور دو كشور، ضمن امضاي «بيانيه دوستي و شراكت استراتژيك بين روسيه و آذربايجان»، چندين توافقنامه نيز در خصوص مسائل مختلف منعقد شد. بر اين اساس وزراي امور خارجه دو كشور، توافقنامه اي درباره امور بايگاني منقعد كردند و وزراي كشور دو طرف نيز به امضاي يادداشت تفاهمي درباره همكاري در زمينه محافظت از بارهاي ترانزيتي پرداختند. علاوه بر اين توافقنامه اي درباره همكاري در مبارزه با تخلفات گمركي و يك يادداشت همكاري در زمينه خصوصيسازي دارايي هاي دولتي و اداره آنها منعقد گرديد.
در اين بين مهمترين محور مذاكرات طرفين به انرژي و مخصوصا خريد گاز آذربايجان توسط روس ها اختصاص يافت. به نحوي كه توافق هاي اوليه براي خريد بخش عمده اي از گاز جمهوري آذربايجان حاصل شد. اگر چه به جزئيات اين توافق اشاره نشده اما روسيه آمادگي خود را مبني بر خريد هر ميزان ممكن گاز، از جمهوري آذربايجان را اعلام نموده است. بر اين اساس روسيه درصدد است كه تمام گاز توليدي گام دوم حوزه گازي «شاه دنيز» جمهوري آذربايجان را خريداري كند. از اين حوزه گازي كه در سال 2013 به بهره برداري مي رسد، سالانه حدود 20 ميليارد متر مكعب گاز برداشت خواهد شد.
روسيه مهمترين خريدار گاز تركمنستان
تركمنستان كه در زمره فقيرترين جمهوري هاي استقلال يافته از اتحاد جماهير شوروي محسوب مي شود، علاوه بر داشتن منابع نفتي قابل ملاحظه، از لحاظ ذخائر گاز طبيعي نيز در ميان پنج كشور برتر جهان قرار دارد. بر اين اساس عليرغم آنكه بخش عمده اي از منابع درآمدي تركمنستان از طريق صدور گاز تامين مي شود، با اين حال اين كشور به سبب فقدان خطوط لوله صادراتي و اختلاف ميان كشورهاي حاشيه درياي خزر ـ پيرامون وضعيت قانوني اين درياچه نفت خيز ـ، در بهره گيري از ذخائر نفت و گاز خود موفق نبوده است. اين امر كه باعث ترديد شركت هاي خارجي براي سرمايه گذاري در بخش انرژي تركمنستان شده است، از يك سو اقتصاد تركمنستان را در حالت ركود باقي گذاشته و از سوي ديگر ايران و روسيه را به مهمترين خريداران و شركاي گازي تركمنستان مبدل كرده است.
با اين حال سياست هاي عشق آباد در خصوص انرژي و صدور گاز از زمان مرگ «صفر مراد نيازف» در سال 2006 و روي كار آمدن «قربانقلي بردي محمداف» به عنوان رئيس جمهور، دچار تغيير و تحول شده است. بر اين اساس رييس جمهوري تركمنستان بر توسعه صنعت نفت و گاز كشور متبوع خود تاكيد كرده و توسعه ميادين گازي با حضور شركت هاي مهم بينالمللي را از اولويتهاي كاري خود قرار داده است. در اين راستا وي بارها تصريح كرده كه اقدامات گستردهاي در زمينه توسعه ميادين گازي و متنوع سازي مسيرهاي انتقال گاز در دست انجام است.
به همين سبب رئيس جمهور روسيه نيز در ديدار رسمي خود از تركمنستان، دسترسي به منابع انرژي اين كشور را از اولويت هاي كاري خود قرار داد. در حال حاضر عليرغم آنكه روسيه مهمترين خريدار گاز تركمنستان است، با اين حال روس ها گاز تركمنستان را به قيمتي به بسيار پايين تر از قيمت بازار مي خرند. به عنوان نمونه در شش ماهه نخست سال 2008، روسيه در ازاي هر 1000 متر مكعب گاز به تركمنستان 130 دلار پرداخت كرده و در عوض هر 1000 متر مكعب گاز خود را به قيمت 370 دلار به كشورهاي اروپايي فروخته است. همين مسئله باعث شده كه تركمن ها به فكر ايجاد راه ها ديگري جهت صدور گاز خود برآيند و در اين راستا يك بار ديگر، پروژه «تاپي» ميان كشورهاي تركمنستان، افغانستان، پاكستان، هند و چين و همچنين «خط لوله نابوكو» كه گاز تركمنستان را بدون مداخلهي روسيه به اروپا مي رساند را مطرح گردانند.
با اين حال روس ها كه همچنان خواهان حفظ حاكميت انحصاري خود بر انرژي اروپا مي باشند، سعي كردند طي توافق جديدي، نظر عشق آباد را به سوي خود جلب كنند. بر اين اساس در توافقنامه اي كه ميان سران دو كشور منعقد گرديد، مقرر شد كه روسيه از سال 2009، بهاي گاز خريداري شده از تركمنستان را به نرخ بازار پرداخت كند. بدين ترتيب توافق فوق را مي توان يك اقدام پيشگيرانه و هوشمندانه از سوي روس ها به حساب آورد. به خصوص كه طي روزهاي گذشته و در سفر نمايندگان اتحاديه اروپا به تركمنستان، مقامات تركمن از تمايل خود مبني بر صدور سالانه ?? ميليارد متر مكعب گاز طبيعي به طور مستقيم و بدون عبور از روسيه به اروپا خبر داده و به اين منظور از سه گزينه نيز ياد كرده بود. نخستين گزينه به مسيري كه از طريق درياي خزر، تركمنستان را به آذربايجان متصل مي كند، مربوط مي شد. در دومين گزينه، صادرات گاز تركمنستان از طريق قزاقستان به آذربايجان مطرح بود و سومين گزينه به حمل گاز مايع توسط كشتي هاي مخصوص باز مي گشت.
حفظ حاكميت انحصاري
روس ها در پي حفظ حاكميت انحصاري خود بر بازار گاز اروپا هستند و در اين راستا از هيچ تلاشي فروگذار نمي كنند. بر اين اساس مسكو سعي مي كند با خريد گاز كشورهاي منطقه، مسئلهي احداث خطوط لوله و يا مسيرهاي نوين را براي صادرات گاز كشورهاي منطقه، كاهش دهد و بدين ترتيب همچنان به عنوان يگانه صادركنندهي انرژي به اروپا تلقي گردد. بر اين اساس توافق روس ها با آذري ها در خصوص حوزه گازي «شاه دنيز» و همچنين توافق با تركمن ها در خصوص بهاي گاز، از يك سو مي تواند از تلاش هاي آذربايجان و تركمنستان براي احداث مسيرهاي جايگزين به منظور فروش گاز خود بكاهد و از سوي ديگر مي تواند روسيه را همچنان به عنوان بازيگري مهم در عرصهي تعاملات جهاني به خصوص در زمينهي انرژي نگاه دارد. به ويژه كه در حال حاضر هم كشورهاي اروپايي بر تكثر منابع واردات مواد انرژيك و رفع انحصار روسيه تاكيد مي ورزند و هم كشورهاي منطقه خواهان صدور منابع انرژي خود بدون واسطه و حضور مستقيم روسيه هستند. از اين رو به نظر مي رسد روس ها با انعقاد توافق هاي نوين با كشورهايي نظير آذربايجان و تركمنستان، سعي دارند احداث مسيرهاي جايگزين خطوط لولههاي روسي را به تعويق اندازند و همچنان از حاكميت انحصاري خود بر گاز، در برابر اروپا استفاده نمايند.
