روشنفکر چنانکه بارها گفته شده است، یعنی کسی که بر اساس اومانیسم ذهنی حرکت می‏کند، به همین دلیل بر اساس Subject و Object یا ذهن فاعلی و یا عین مفعولی، عمل می‏کند. پس نسبت روشنفکر مذهبی یا دینی، به دین یا مذهب، همان نسبت فاعل و مفعولی است و او با ذهن فاعلی خود، در دین به عمل روشنفکری خود می‏پردازد.

نکته‏ای که بایستی به آن توجه کرد، این است که چون بحث ذهن به‏وجود می‏آید نه نفس، پس بحث فکر است نه شهود و بحث علم حصولی است نه علم حضوری؛ یعنی بر اولی تکیه می‏زند تا بتواند تحرک فکری داشته باشد و گرنه با شهود و علم حضوری تحرک ذهنی ممکن نیست؛ مگر این‏که علم حضوری و شهود، تحویل و تقلیل به علم حصولی و فکر شود و به همین دلیل روشنفکر مذهبی سعی در خدشه وارد کردن به علم حضوری و شهود دارد و یا سعی می‏کند که همیشه علم حضوری و شهود را بر علم حصولی، و فکر و نفس را به ذهن، تحویل و یا تقلیل دهد.

بر اساس معرفت‏شناسی فوق، می‏توان گفت که روشنفکران مذهبی و دینی، شاخه‏ای از روشنفکران‏اند که متعلق و موضوع این نوع از روشنفکری، مذهب می‏باشد؛ یعنی فقط یک تقسیم موضوعی ساده است، نه تقسیم حکمی و محمولی. به همین دلیل دینداری این نوع روشنفکران، توسط دیگر روشنفکران به استهزا گرفته می‏شود و به‏طعنه به آنها می‏گویند که روشنفکری فقط یک نوع است و آن سکولار، و اگر کسی دیندار باشد، روشنفکر نیست. به همین دلیل است که روشنفکران در معنای درست آن، مذهب را سکولاریزه می‏کنند تا بتوانند درباره آن به عمل ذهنی بپردازند و باز به همین دلیل است که روشنفکران مذهبی و دینی یک حالت ضعف روحی و فکری نسبت‏به روشنفکران مطلق سکولار احساس می‏کنند. می‏توان به‏خوبی این نوع کنش و وجهه نظر و جهت‏گیری را درزندگی اجتماعی روشنفکران مذهبی - دینی دید.

× × ×

با این نگرش می‏توان به بحث محتوایی در عمل ذهنی روشنفکران دینی پرداخت: اول آن‏که روشنفکران مذهبی در اولین قدم روشنفکری دینی، بایستی به موضوع اصلی دین، یعنی خدا بپردازند و آن‏چنان تفسیری از خداوند ارائه دهند که محدود کننده روشنفکری دینی یا فاعلیت ذهنی روشنفکر نشود. از بعد صفاتی، بر صفات رحمان و رحیم خداوند تکیه می‏کنند تا بتوانند قدرت تحرک ذهنی خود را در صورت اشتباه مسلم، توجیه کنند و بر اساس همان صفات خداوندی، فقط راه اجتهاد و خطا را پیش کشیده و صرف حقیقت‏جویی نه حقیقت‏یابی را مظهر رستگاری و سعادت خود بدانند.

از بعد عملی و افعالی، خداوند را معطل و تعطیل شده می‏دانند، مثل معتزله در قرون اولیه اسلامی؛ یعنی خداوند جهان را آفرید، ولی عمل و جهان را به انسان تفویض و تحویل داد تا انسان فعال مایشاء مطلق در این جهان باشد.

به همین دلیل، معتزله در جهان اسلام، نوستالژی روشنفکران دینی در جهان عرب و اهل سنت‏بوده و همیشه تاسف می‏خورند که چرا اعتزال در همان صدر اسلام محکوم به شکست‏شد، و علت آن‏را سیاسی می‏دانند با آن‏که علت نابودی معتزله را بایستی در ریشه اعتزال آنان دانست. آنها اگر با این اندیشه نیهیلستی و هیچ انگارانه در باب حقیقت و خدا، وارد جامعه می‏شدند، جز آنارشیسم ساختاری در پناه آنارشیسم موقتی چیزی دیگر به دست نمی‏آوردند. به همین دلیل با شروع تمدن اسلامی که انسجام‏گرا بود، خود بخود راه نابودی در پیش گرفتند گرچه حلقه عملی این زنجیره را در دستگاه سیاست می‏توان پی گرفت.

قدم بعدی روشنفکران دینی در باب محتوا، تاویل و تفسیر زمینی از رسولان و انبیاء و انسان‏های کامل می‏باشد؛ یعنی سعی در تبیین مادی شخصیت‏ها و سپس سیره آنها. آنان بعد جسمانی و زمینی پیامبران را برجسته می‏سازند و در پناه این برجسته‏سازی، قسمت معنوی آنها را به تاویل می‏برند.

از بعد شخصیتی به عدم معصومیت‏یا اشتباه سالاری آنها (چه از نظر ذاتی و چه از نظر صفاتی) قائل شوند. پس بر اساس اشتباه سالاری آنها به کنش ذهنی خود در باب روشنفکری دینی بپردازند که تاریخ روشنفکران مذهبی به‏خوبی شاهد این ادعاست. از بعد سیره‏ای، سیره انبیاء و انسان‏های کامل را با توجه به بستر تاریخی آنها نسبی می‏کنند و سیره را تابعی از وضعیت تاریخی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قرار داده، آن‏را نسبی و محدود به آن زمان تاریخی می‏دانند و یک نوع منطقة الفراغ وسیعی پیدا می‏کنند و در آن بر جولان فکری می‏پردازند؛ تا جایی که خود را ادامه پیامبران از نظر تاریخی می‏پندارند؛ یعنی تا یک زمان تاریخی پیامبران می‏آمدند، حال روشنفکران مذهبی و سکولار به جای آنها، ادیان جدید و مقید به زمان حال می‏آورند. بسط تجربه معنوی و نبوی از زمان بهاییان ایرانی تا حال در اشکال مختلف وجود دارد که بسیار جای تامل است.

بعد دیگر روشنفکری دینی، کتاب مقدس است که توسط انبیا آمده است. در کتاب مقدس نیز یک نوع منطقة الفراغ یا یک محیط بازی به‏وجود آورده می‏شوند که می‏توان در آن به جولان فکری پرداخت. بایستی به یاد داشته باشیم که چون این کتاب مقدس توسط انبیاء آورده شده است، پس بایستی بر اساس همان منطقة‏الفراغ بیان شده در انبیاء، به منطقة الفراغ در کتاب‏های مقدس برسیم!

اولین نکته‏ای که برای ایجاد منطقة الفراغ در کتاب مقدس گفته می‏شود، این است که کتاب مقدس از نظر سندی دچار اشکال است؛ یعنی بین این کتاب موجود و کتاب مقدس اصلی، یک منطقة الفراغ به‏وجود می‏آید. بررسی اسناد کتاب‏های مقدس در این قسمت واقع می‏شود.

دومین نکته این است که بر پیامبر معانی نازل شده است، نه الفاظ کتاب مقدس، و بین معانی اصلی و معانی الفاظ فعلی مسطور در کتاب مقدس، یک فاصله و منطقة الفراغ است که می‏تواند محیط جولان فکری باشد!

بعد دیگر در کتاب مقدس این است که گرچه خود الفاظ بر پیامبر نازل شده است، ولی این الفاظ تاریخی و دارای معنای تاریخی‏اند! پس بین معنای تاریخی این الفاظ در زمان نزول و معنای فعلی این الفاظ یک فاصله و منطقة الفراغ به وجود می‏آید که برای فاعلیت ذهنی محیط مناسبی می‏شود.

حال اگر به نظریه عدم عصمت انبیاء که توسط روشنفکران دینی تقریر می‏شود، توجه کنیم، عمق این نظریه بیشتر پدیدار می‏گردد؛ یعنی اشتباه انبیاء در الفاظ و معانی کتاب مقدس.

در نظریه روشنفکری دینی به معاد به طور غیر مستقیم پرداخته می‏شود؛ چون بحث روشنفکران دینی، دنیوی است نه اخروی. به همین دلیل به عالم‏معاد نمی‏پردازند.

گاهی با معاد این‏طور برخورد می‏کنند که عالم معاد، عالم بهانه است، نه عالم بهاء و عمل؛ یعنی این‏که با صرف بهانه‏ای مثل حقیقت‏جویی، نه حقیقت‏یابی، می‏توان به بهشت رسید که بهشت را به بهانه دهند نه به بها. به همین دلیل می‏توانند یک حالت منطقة الفراغ دنیوی برای خود به‏وجود آورند.