رفراندومي كه امروز ﴿شنبه﴾ قرار بود به جدايي ۳۰ ساله دو بخش قبرس پايان دهد با راي منفي اكثريت يوناني تباران اين جزيره به شكست انجاميد. در حالي كه ۶۵ درصد ترك هاي قبرس به طرح كوفي عنان براي وحدت دوباره جزيره راي مثبت دادند ، ۷۶ درصد يوناني تباران اما همانگونه كه انتظار مي رفت با اين طرح از در مخالفت درآمدند. در حالي كه رفتار انتخاباتي ترك هاي قبرس در سطح بين المللي با خشنودي و استبقبال مواجه است ، راي منفي يوناني تباران اما به عنوان به هدر دادن يك موقعيت خوب و تاريخي با انتقاداتي روبرو گشته است.
روندي كه به رفراندوم روز شنبه انجاميد با نزديك شدن اول ماه مه شتاب و فشردگي چشمگيري يافته بود. در اين روز قرار است اتحاديه اروپا صاحب ۱۰ عضو جديد شود كه قبرس يكي از آنهاست. در مذاكراتي كه اتحاديه يادشده در دهه گذشته با رهبران بخش جنوبي و يوناني نشين قبرس آغاز كرد قرار بر اين گرفت كه پذيرش اين كشور زماني عملي شود كه وحدت كشور احيا شده باشد. اما سرسختي رهبران دولت خود خوانده ترك بخش شمالي قبرس و عدم تمايل جدي آنها به وحدت اين نگراني را در قبرس جنوبي و نيز در يونان ، به عنوان حامي اصلي يوناني تباران قبرس ، دامن زده بود كه وحدت جزيره امري نامتحقق باقي بماند و عضويت آن در اتحاديه اروپا به آينده اي نامعلوم احاله شود. از همين رو هنگامي كه سال ۱۹۹۹ رهبران اتحاديه اروپا مسئله گشودن باب مذاكره با تركيه براي پذيرش آتي اين كشور در اتحاديه را مورد بحث قرار دادند يونان راي مثبت خود به چنين اقدامي را منوط به آن كردكه پذيرش قبرس به درون اتحاديه به وحدت دوباره اين كشور مشروط نشود و اگر چنين وحدتي به رغم همه تلاش ها تحقق نيافت ، بخش جنوبي قبرس كه دولت آن در سطح بين المللي از مشروعيت و رسميت برخوردار است سال ۲۰۰۴ به هر صورت امكان ورود به اتحاديه را داشته باشد.
جاها عوض مي شود
با ناكام ماندن مذاكرات دو سه سال اخير براي وحدت قبرس، زير فشار زماني ناشي از نزديك شدن اول ماه مه ، هر دو طرف در اوايل سال جاري ميلادي توافق كردند كه اگر تا فوريه، خود به توافق نرسند، دولت هاي يونان و تركيه نيز به اين مذاكرات بپيوندد و اگر باز هم در حصول توافق گشايشي حاصل نشد، دبيركل سازمان ملل كه پيش از اين نيز طرحي را براي وحدت قبرس پيش نهاده بود با انجام اصلاحاتي در آن به مذاكرات بپيوندد و اگر باز هم طرفين به توافق دست نيافتند ، سازمان ملل راسا سرنوشت وحدت قبرس را به خود مردم دو بخش آن و راي آنها بسپارد.
در طرح نهايي عنان كه ۲۵۰ صفحه اصلي و ۹۰۰ صفحه ضميمه را شامل مي شود، سعي شده است كه به بخش بيشتري از خواست هاي ترك هاي قبرس پاسخ داده شود. اما اين امتيازات باز هم نتوانست انتظارات رئوف دنكتاش ، رييس جمهور خودخوانده بخش ترك نشين قبرس و هواداران او را برآورده كند. با اين همه ، هم خواست بخش اعظم مردم اين بخش كه از انزاوي سي ساله منطقه اشان و عقب ماندگي اقتصادي و نيز از امكان محروميت از ورود به اتحاديه اروپا ناخشنود و نگرانند و هم برآمد احزاب وحدت طلب و مخالف دنكتاش در انتخابات سال گذشته عملا استقبال از طرح عنان را در بخش شمالي قبرس محتمل تر و واقعي تر ساخته بود.
طرفه اما اينكه ، در بخش جنوبي قبرس كه در سي سال گذشته ، قسما به درستي عدم تمايل رهبران بخش ترك قبرس شمالي مانع وحدت عنوان مي شد و جهان نيز اين مدعا را دور از حقيقت نمي دانست با نزديك شدن همه پرسي نداهاي مخالف جذابيت بيشتري يافتند. به ديگر سخن ،۳۰ سال تمام ،گرايش هايي در قبرس جنوبي كه خواهان وحدت نبودند يا وحدتي با تامين حداكثر منافع براي جنوب را طلب مي كردند توانسته بودند موضع منفي و وحدت گريز خود را با اشاره به موضع سرسختانه تر ترك ها در اين زمينه ، در سايه قرار دهند. برخي از مواد طرح عنان كه به نفع ترك ها اصلاح شد و شماري از درنگ هاي اقتصادي و سياسي ناشي از اجراي اين طرح و نيز عدم تبليغ و آشناسازي مردم با مفاد واقعي طرح مزبور سبب شد كه موضع مخالفت در جنوب يونان به ويژه در هفته هاي اخير نيرو و قدرت بيشتري بيابد و رفراندوم امروز را با شكست مواجه كند.
چرا جنوبي ها راي منفي دادند؟
بر اساس طرح كوفي عنان، قبرس به لحاظ ساختار حكومتي وضعيتي مشابه سويس خواهد يافت. يعني فدراسيوني مركب از دو بخش با اختيارات وسيع براي هر كدام از آنها به وجود خواهد آمد. هر بخش يك پارلمان خواهد داشت و فدراسيون نيز صاحب مجلس شورا و سنا خواهد بود. شمار نمايندگان مجلس شورا باسهم جمعيتي هر دو گروه قومي تناسب خواهد داشت، اما در سنا هر دو گروه صاحب تعداد برابري از كرسي ها خواهند بود. به اين ترتيب تصويب هر قانوني در كشور مشروط به موافقت اقليت ترك خواهد بود. گفتني است كه از جمعيت ۹۰۰ هزار نفري قبرس نزدك به ۷۰۰ هزار نفر يوناني تبار و تقريبا ۲۰۰ هزار نفر ترك تبارند. در شوراي رياست جمهوري كه ۶ عضو خواهد داشت يوناني تبارها ۴ عضو و ترك ها ۲ عضو خواهند داشت كه در هر دوره ده ماهه يكي از اين شش عضو رياست آن را به عهده خواهد گرفت و معاون وي از ديگر گروه قومي خواهد بود. تصميمات در اين شورا بر اساس اجماع اتخاذ خواهد شد. در صورتي كه در مورد يا مواردي كسب اجماع با مشكل مواجه شود و اعضاي شورا به توافق نرسند، يك دادگاه عالي به مسئله رسيدگي خواهد كرد. اين دادگاه از ۳ قاضي يوناني تبار، ۳ قاضي ترك تبار ، و ۳قاضي خارجي متشكل خواهد بود. در طرح عنان همچنين قبرس به صورت كشوري عاري از نيروي نظامي در مي آيد ، اما شمار سربازان ترك كه هم اينك ۳۵۰۰۰ نفر را بالغ مي شود گرچه كاهش خواهد يافت اما تا به صفر نخواهد رسيد و دستكم ۶۰۰۰ نفر از آنها در جزيره باقي خواهند ماند. اين تعداد در يك فاصله زماني ۲۰ ساله به ۶۵۰ نفر خواهد رسيد. در برابر ۶۰۰۰ سرباز ترك ، يونان نيز ۴۰۰۰سرباز خود را در قبرس مستقر خواهد كرد.
اختياراتي وسيعي كه طرح كوفي عنان در زمينه قانونگداري به ترك ها مي دهد ، يادآور قانون اساسي قبرس پس از استقلال اين كشور در سال ۱۹۶۰ است كه از نظر يوناني تباران محدود كننده اختيارات اكثريت بود و نهايتا به تنش هايي راه برد كه آغاز آن به سال ۱۹۶۳ برمي گردد ، تنش هايي كه متعاقبا به استقرار كلاه آبي هاي سازمان ملل در قبرس منجر شد. اين تنش ها تا سال ۱۹۷۴ كه كودتاي افسران راستگراي قبرس عليه اسقف ماكاريوس، رييس جمهور وقت قبرس ، به تجاوز تركيه به اين كشور منجر شد كم و بيش ادامه داشت. در نتيجه آن كودتا و اين تجاوز كه تحت لواي دفاع از اقليت ترك جزيره صورت گرفت عملا كشور به دوبخش تقسيم شد كه اينك ۳۰ سال از آن مي گذرد.
علاوه بر مسائل مربوط به حقوق طرفين در امر قانونگذاري و اداره كشور، مسئله تداوم حضور سربازان ترك نيز هر چند كه با حضور سربازان يوناني توام است، از ديگر عوامل نارضايتي قبرسي هاي جنوب جزيره است. اين نيز هست كه گرچه طرح عنان نزديك به ۷ درصد خاك كنوني بخش شمال قبرس را از آن يوناني تباراني مي داند كه در نتيجه تجاوز تركيه در سال ۱۹۷۴ به بخش جنوبي گريخته اند، اما يوناني تبارها اجازه بازگشت تنها ۳۵ هزارنفر از آوارگان را غير منصفانه مي دانند. غير از اين ۷ درصد اراضي ، در بخش هاي ديگري از قبرس شمالي نيز تا زمان جدايي ، يوناني تباران در همسايگي ديوار به ديوار ترك ها زندگي مي كرده اند. با توجه به افزايش چگالي جمعيت ترك ها در اين مناطق ظرف۳۰ سال گذشته ، و نيز با درنظرداشت سابقه خصومت و عداوت در اين مدت ، عنان در طرح خود بازگشت يوناني تباران به اين مناطق را منتفي كرده ، اما از پرداخت غرامت در يك روند اداري پيچيده سخن گفته است ، امري كه به مورد ديگري براي نارضايتي يوناني تباران بدل شده است. گفتني است كه در اثر بازگشت يوناني تباران به زمين و خانه خود در بخش شمالي، نزديك به ۵۵۰۰۰ ترك اين منطقه مجبور به جابه جا شدن هستند.
افزون بر مسئله حق بازگشت و پرداخت غرامت، مورد ديگري كه لزوما مايه خرسندي يوناني تباران نبوده است، پيش بيني هاي طرح عنان در مورد۱۱۰ هزار نفر تركي است كه در۳۰سال گذشته از تركيه به قبرس انتقال داده شده اند. از نظر يوناني تبارها اين عده بايد دوباره به ميهنشان عودت داده شوند. طرح عنان اما با در نظرداشت اينكه شماري كثيري از اين عده صاحب كار و زندگي و اولاد و نوه هستند، از اعطاي تابعيت قبرسي به ۵۵۰۰۰ نفر از آنها سخن مي گويد و بخش ديگري از آنها را كه عمدتا در تركيه به دنيا آمده اند از حق كسب اجازه اقامت برخوردار مي كند.
بنا به اصرار و پافشاري ترك ها ، طرح كوفي عنان براي مدت معيني محدوديت هايي را براي سرمايه گذراي هاي يوناني تباران در بخش شمالي كشور تعيين كرده است. نگراني ترك ها از آن است كه جنوبي ها با وضعيت مالي بهتري كه دارند به خريد زمين و املاك، و سرمايه گذاري در بخش شمالي دست زنند و عملا ترك ها را در منطقه خودشان به لحاظ اقتصادي در حاشيه قرار دهند.
ملاحظات اقتصادي هم بي تاثير نبوده است
علاوه بر موارد بالا كه طرح عنان را در نگاه بخشي از يونانيان قبرس ناخوشايند كرده ، پاره اي ملاحظات اقتصادي نيز به چنين نگاهي شدت و حدت بيشتري بخشيده است. واقعيت اين است كه بخش شمالي قبرس هم به لحاظ اقليمي ، هم از جهت باروري و حاصلخيزي و هم از باب مناظر ساحلي خود در وضعيت مناسب تري از جنوب جزيره قرار دارد. از اين رو بعيد نيست كه بخش عمده اي از توريست هايي كه يكي از منابع عمده ارزي جنوب جزيره را در سي سال اخير تشكيل مي داده اند به سوي شمال سرازير شوند و جنوبي ها به ويژه به سبب محروميت زمانمندشان از سرمايه گذاري هاي ﴿توريستي﴾ در بخش شمالي زيانمند اين روند شوند. بي سبب نيست كه نهادها و موسسات پرقدرت و ابسته به توريسم در بخش جنوبي جزيره از مخالفان عمده طرح كوفي عنان بوده اند. اين نيز هست كه مردمان جنوب قبرس با توجه به تجاربي مانند اتحاد دو آلمان، نگرانند كه بازسازي شمال كه ظرف ۳۰ گذشته در فقر و انزوا به سر برده است هزينه گزافي را بر اقتصاد با رونق جنوب تحميل كند و كمك هايي هم كه از بابت عضويت در اتحاديه اروپا به قبرس داده مي شود ، يكسره صرف نوسازي و بهبود وضعيت اقتصادي در شمال كشور گردد. در کنار مسائل يادشده ، اين را هم بايد اضافه كرد که در چشم يوناني تبارهاي قبرس تغيير هر چه بيشتر طرح عنان به سود ترک ها از جمله ثمره جد و جهدهاي واشنگتن است که سنتا در منطقه کفه حمايتش به سوي ترک ها متمايل بوده است. سوءظن سنتي نسبت به آمريکا و سياست منطقه ايش ، چه در آتن و چه در نيكوزيا طبيعي است که دخالت آمريکا در اين ماجرا را به سود خود نبيند.
به رغم همه موارد يادشده هم در سطح بين المللي ، هم در يونان و به ويژه در خود قبرس جنوبي بسياري بر آن بودند كه بايد رفراندوم امروز را يك فرصت تلقي كرد و وحدت كشور را با راي منفي به آينده اي نامعلوم موكول ننمود. طرفه آنكه خطي كه موافقان و مخالفان رفراندوم را از هم جدا مي كرد از درون همه احزاب و گروه ها عبور مي كرد و موضع رسمي احزاب و سازمان ها لزوما موضع همه اعضاي آنها نبود.
شكست امروز رفراندوم ، به رغم همه انتقادات بين المللي در كوتاه مدت براي جنوبي هاي قبرس پيامد چنداني نخواهد داشت و اين بخش خواه ناخواه از اول ماه مه جزيي از اتحاديه اروپا خواهد بود. در شمال نيز رئوف دنكتاش كه قول داده بود در صورت راي مثبت مردم به طرح عنان از قدرت كنار خواهد رفت شايد شكست رفراندوم در جنوب را محملي براي ناپايبندي به اين قول خود بيابد. اين نيز هست كه شمال قبرس به لحاظ اخلاقي و به خاطر همكاري و همگامي با سازمان ملل و جامعه جهاني ، بر خلاف ۳۰ سال گذشته در موقعيت بين المللي بهتري قرار گرفته است. اين امر بعيد است كه به شناسايي شمال قبرس به عنوان يك كشور مستقل بيانجامد، اما دستكم انزواي اقتصادي و محدوديت هاي مربوط به مسافرت و حمل و نقل به اين منطقه را تغيير خواهد داد و گشايش هايي در آنها پديد خواهد آورد.
در سياست آخرين شانس معني ندارد
راست اين است كه راي مثبت مردم شمال قبرس به طرح كوفي عنان براي وحدت كشورشان، با تشويق ها و فشارهاي تركيه نيز بي ارتباط نبود. اتحاديه اروپا علاوه بر انجام اصلاحات در سيستم حقوقي ، آموزشي ، سياسي و قومي در تركيه ، در اين اواخر، آغاز مذاكره با اين كشور براي پذيرش به صفوف خود را به تلاش و همكاري آنكارا به تاثيرگذاري بر قبرس شمالي براي گام نهادن در جهت وحدت نيز مشروط كرده بود. دولت اردوغان گرچه با مخالفت هايي از درون ارتش و محافل راستگراي تركيه مواجه بود، اما با استناد به آخرين تغييراتي كه به سود ترك هاي قبرس در طرح عنان انجام شد از هيچ كوششي براي متقاعد كردن مردم شمال قبرس به دادن راي مثبت به اين طرح فروگذار نكرد. به اين ترتيب مي توان انتظار داشت كه به رغم برخي عقب گشت ها در كارنامه اصلاحاتي تركيه كه تاييد حكم زندان فعالان كردي همچون ليلا سانا نمونه بارز آن است ، راي مثبت امروز در شمال قبرس پوئن مثبت عمده اي در اين كارنامه تلقي شود.
با شكست رفراندوم روز شنبه، در سازمان ملل و در بروكسل و واشنگتن كماكان اين سوال مطرح است كه آينده قبرس چگونه رقم خواهد خورد و و وحدت اين كشور از چه طريقي تحقق پذير است. به رغم آنكه بسياري در منطقه و در سطح بين المللي رفراندوم شنبه را آخرين شانس قبرس براي وحدت تلقي مي كردند، اما اگر دنكتاش به همه حرف هايش نتوان استناد كرد ، دست كم مي توان با اين گفته اش هم آوا گشت كه "در سياست آخرين شانس معني ندارد." از اين رو مي توان انتظار داشت كه با توجه به كم رنگ شدن مرزهاي ملي ، به ويژه در اتحاديه اروپا و با توجه به شكست رفراندوم ها در كشورهايي مانند دانمارك و ايرلند، در مورد قبرس نيز روند مذاكرات و بده و بستان ها دوباره از سر گرفته شود و در شرايط و فضاي متفاوت ديگري راه براي وحدت اين جزيره گشوده گردد. مادام كه جامعه جهاني نه به لحاظ روندهاي عمومي در سطح جهان ،و نه به جهت مسائل ژئو پليتيك به سود خود نمي بيند كه از استقلال بخش شمالي قبرس حمايت كند شانس وحدت قبرس همچنان باقي و واقعي است.
