عصر جنگ هاي مسلمانان زماني آغاز شد كه در دهه 1980 جنگ سرد رو به پايان نهاد. در سال 1980 عراق به ايران تجاوز كرد و درنتيجه آن دست كم 500 هزار نفر كشته و صدها هزار نفر مجروح به جاي ماند. در همان حال تجاوز شوروي به افغانستان منجر به ظهورشمار زيادي از مجاهدان افغان شد كه تا سال 1989 شوروي را مجبور به عقب نشيني كرد. اين پيروزي با كمك فناوري امريكا، پول عربستان و امريكا و حمايت و آموزش پاكستان و مشاركت هزاران رزمنده از ديگر كشورها و به طور عمده از كشورهاي عربي و اسلامي به دست آمد.بعدها در سال 1990 صدام حسين با هدف انضمام خاك كويت ، به اين كشور حمله كرد كه ايالات متحده با تشكيل ائتلاف بين المللي متشكل از چندين كشور از جمله كشورهاي مسلمان وي را شكست داد.

در دهه 1990 خشونت هايي در ميان كشورهاي اسلامي و غيراسلامي نيز روي داد، از جمله در بوسني ، كوزوو، چچن ، آذربايجان ،تاجيكستان ، كشمير، هند، فيليپين ، اندونزي ، خاورميانه ، سودان و نيجريه ، مجاهدين افغاني از نيروهاي اصلي شركت كننده در بسياري از اين مناقشات و نيز در سازمان هاي تروريستي اسلامي در كشورهاي مختلف جهان بودند. در اواسط دهه 1990 عمده منازعات قومي در جهان مابين خود مسلمانان و يا بين مسلمانان و غيرمسلمانان روي داده است . در بررسي اي كه مجله اكونوميست انجام داده است مسلمانان ازمجموع 16 اقدام مهم تروريستي در بين سال هاي 1983 تا 2000 در 11 تا 12 مورد آن مسؤوليت و نقش اصلي داشته اند. پنج كشور از هفت كشور موجود در فهرست كشورهاي حامي تروريسم وزارت امور خارجه امريكا، مسلمانان هستند، همچنان كه اكثر سازمان هاي تروريستي خارجي موجود در فهرست وزارت خارجه چنين هستند. در مقابل ، نيروهاي مسلح امريكا در 17 عمليات نظامي عليه مسلمانان شركت نموده است كه بيش از دو سوم آنها مربوط به مسلمانان بوده است . اين در حالي است كه مسلمانان تنها يك پنجم جمعيت جهان را تشكيل مي دهند.

مسلمانان عليه ايالات متحده

جنگ جديد كه مقام هاي دولتي بدان چنين صفتي داده اند و با رويداد خشونت آميز 11 سپتامبر آغاز شد چندان جديد نيست . بلكه تداوم وتشديد الگوهاي خشونت در ميان مسلمانان است . هر چند كه پيش از اين تروريسم اسلامي به طور پراكنده وجود داشته و در مقام مقايسه نسبتاً محدود بوده است . 299 نفر در جريان حمله به مقر نيروي دريايي امريكا در بيروت در سال 1983 كشته شدند، 270 نفر با انفجارهواپيماي شماره 103 پان امريكن در سال 1988 و 240 نفر در جريان حملات صورت گرفته به سفارتخانه هاي امريكا در افريقا در سال 1988 به قتل رسيده اند، كشورها و گروه هاي مختلف اسلامي در اين حوادث دخيل بوده اند. اما در آغاز سال 1993، عمده حملات به تأسيسات امريكا ظاهراً از جانب اسامه بن لادن صورت گرفته است . 11 سپتامبر روشن ساخت كه وي داراي شبكه گسترده تروريستي جهاني است كه احتمالاً در 40 كشور ديگر نيز داراي شاخه است كه هر يك نيز داراي منابع مالي و انگيزه هاي كافي براي حملات مشابه مي باشند. همچنين براي نخستين بار شبكه اي اقدام به حمله به داخل امريكا و ايجاد خسارات هنگفت نمود كه اين اقدامات وي ، امكان وقوع حملات بيولوژيكي و شيميايي و تا حد كمتري احتمال حملات هسته اي در آينده را تقويت نمود. به اين ترتيب عصر جنگ هاي مسلمانان به داخل امريكا كشيده شد.

بدون ترديد مسؤوليت هر يك از جنگ هاي خاص متوجه افراد متفاوتي است به گونه اي كه حكومت سودان مسؤؤل استمرار جنگ عليه مسلمانان ، و دولت اسراييل باعث و باني انتفاضه دوم است كه با شهرك سازي و تداوم حضور نظامي در ساحل غرب و نوار غزه مسبب آن شده است . اما به طور كلي عصر جنگ هاي مسلمانان ريشه در عوامل كلي تري دارد. اين موضوع شامل ماهيت پيروي از آيين و اعتقادات اسلامي نمي شود همچنان كه در آيين مسيحيت ، پيروان دين مسيح در صورت تمايل مي توانند از آن براي توجيه صلح و جنگ استفاده كنند.عوامل جنگ هاي معاصر مسلمانان ريشه در سياست و نه در آيين ديني قرن هفتم دارد.

افزايش بيداري اسلامي

نخست ، يكي از تحولات اجتماعي ، فرهنگي و سياسي در چند دهه گذشته ، تجديد حيات بيداري ، نهضت ها و هويت اسلامي در ميان مسلمانان تقريباً در سراسر جهان بوده است . خيزش و تجديد حيات اسلامي تا حد زيادي واكنشي است نسبت به مدرنيزاسيون و جهاني شدن كه از جهات گوناگون سازنده بوده است . سازمان هاي اسلام گرا درصدد برآمده اند تا نيازهاي گوناگون شمار فزاينده شهرنشينان دركشورهاي اسلامي را در زمينه هاي تأمين اجتماعي ، هدايت اخلاقي ، رفاه ، خدمات بهداشتي ، آموزش ، كمك به بيكاران ـ به طور كل همه نوع خدماتي را كه دولت هاي اسلامي غالباً فراهم نمي سازند، مهيا نموده و تأمين كنند. علاوه بر اين ، در بسياري از جوامع اسلامي ، اسلام گراها ازمخالفان اصلي اقدامات سركوبگرانه شديد دولت هايشان هستند. خيز اسلامي همچنين از تعداد اندكي از افراطيون براي تأمين تسليحات درجنگ عليه غيرمسلمانان حمايت كرده اند.

دوم ، در سراسر جهان اسلام به ويژه در ميان عرب ها گلايه ، خشم ، حسادت و دشمني نسبت به غرب و ثروت ، قدرت و فرهنگ آن وجوددارد. بخشي از اين وضعيت نتيجه امپرياليسم و استيلاي غرب بر جهان اسلام در بيشتر ساليان قرن بيستم است . بخشي نيز نتيجه سياست هاي خاص جهان غرب از جمله اقدام امريكا عليه عراق از سال 1991 و تداوم روابط نزديك ميان ايالات متحده و اسراييل مي باشد.واكنش مسلمانان نسبت به فساد، عدم كارآمدي و سركوب دولت هاي خودشان و نيز حمايت غربي ها از رژيم سركوبگر آنها، بسيار گسترده بوده است .

سوم ، تفاوت قومي ، مذهبي ، سياسي و فرهنگي ميان جهان اسلام باعث ايجاد مناقشاتي ميان خود مسلمانان شده است . آنها خشونت رادر ميان مسلمانان و غيرمسلمانان نيز ترويج مي كنند زيرا گروه ها و كشورهاي مختلف اسلامي همچون عربستان سعودي و ايران با يكديگرو به منظور اشاعه برداشت خاص خودشان از اسلام ، در حال رقابت هستند و به اين دليل از گروه هاي مبارز اسلامي در كشورهاي غيراسلامي از بوسني گرفته تا فيليپين پشتيباني مي كنند. اگر يك يا دو دولت در جهان اسلام استيلا بيابد ـ كه چنين چيزي از پايان امپراتوري عثماني تاكنون وجود نداشته است ـ از خشونت در ميان مسلمانان و احتمالاً مسلمانان با غيرمسلمانان كاسته خواهد شد.

چهارم ، خيزش اسلامي با توجه به نرخ بالاي زاد و ولد در بيشتر جوامع اسلامي كه باعث ايجاد نوعي "تورم جواني " و گسترش وسعت جمعيت سني بين 16 تا 30 سال شده ، تشديد و تقويت شده است . مردان در اين گروه سني اغلب داراي تحصيلات بالاتر راهنمايي ، فني وآموزش عالي بوده و بخش بزرگي از آنها به دليل بيكاري اقدام به مهاجرت به غرب و الحاق به سازمان ها و احزاب سياسي بنيادگرا و درصدكمي نيز به عضويت گروه هاي چريكي مسلمان و شبكه تروريستي درآمده اند. مردان جوان از عوامل اصلي خشونت در تمامي جوامع هستند،و در جوامع اسلامي نيز از فراواني زيادي برخوردارند.

جنگ تمدني

اين عوامل در زمره عوامل گسترش خشونت به شمار مي روند. امروزه اين خشونت ها به نحو گسترده اي محلي ، محدود و پراكنده شده اند، اماآيا آنها مي توانند تبديل به يك خشونت عمده از نوع جنگ تمدني ميان اسلام و غرب احتمالاً ميان تمدن ها گردند؟ روشن است كه هدف اسامه بن لادن چنين چيزي است . او عليه ايالات متحده اعلام جهاد نمود و مسلمانان را به كشتن همه امريكايي ها تشويق كرد و آشكارا كوشش نمود مسلمانان را در هر كجاي دنيا براي عملي نمودن اين جهاد بسيج نمايد. او در اين كوشش خود به دليل تفاوت هاي درون اسلامي گوناگون ، موفق نشد. از طرف ديگر، در حالي كه ايالات متحده يك جنگ جهاني را عليه تروريسم به راه انداخت اما حقيقت اين است كه جنگ هاي زيادي وجود دارند كه توسط دولت هاي مختلف عليه گروه هاي مختلف تروريستي انجام مي شوند. امريكادر جهت نخست نگران القاعده است ، ديگر كشورها نيز نگران تروريست هاي محلي خودشان هستند.

برخورد كلي ميان تمدن ها در حال شكل گيري است . واكنش ها نسبت به 11 سپتامبر و واكنش امريكا در مقابل آن ، به شدت در امتدادخطوط تمدني بوده است . دولت ها و مردم كشورهاي غربي به طور كلي با امريكا ابراز همدردي نموده و در جنگ با تروريسم از اين كشورحمايت نموده و تعهداتي پذيرفته اند. اين وضعيت به طور مشخص در مورد بريتانيا، كانادا و استراليا يعني جوامعي كه داراي اشتراكاتي درزمينه فرهنگ انگليسي با امريكايي ها هستند، مصداِ مي يابد به طوري كه آنها به سرعت براي اعزام نيرو اعلام آمادگي نمودند. كشورهاي آلمان ، فرانسه و ديگر كشورهاي اروپايي از امريكا و اقدامات آن كشور حمايت قوي به عمل آورده و اعلام وفاداري نمودند. آنها حمله به امريكا را حمله به خود تلقي نمودند، ديدگاهي كه در عنوان مشهور "ما امريكايي هستيم " در روزنامه "لوموند" و در اعلاميه برليني ها با جمله رييس جمهور كندي كه "ما همه نيويوركي هستيم "، بازتاب و تجسم يافت . كشورهاي مهم غيرغربي يا تمدن هاي غيراسلامي ـ روسيه ،چين ، هند، ژاپن ـ هر يك با شدت و ضعف هاي متفاوت همدردي و حمايت خويش را از امريكا اعلام داشتند. اما، تقريباً همه كشورهاي اسلامي كه حملات تروريستي مزبور را محكوم كردند، بدون ترديد نگران تهديد گروه هاي اسلامي افراطي نسبت به رژيم هاي اقتدارگراي خودشان بودند اما از اين ميان ، تنها ازبكستان ، پاكستان و تركيه حمايت مستقيم خود را از پاسخ امريكا اعلام داشتند و از ميان كشورهاي عربي عمده ، فقط اردن و مصر اين پاسخ را مورد تأييد قرار دادند. و در بسياري از كشورهاي اسلامي بيشتر مردم حملات تروريستي رامحكوم كردند، شمار اندكي آن حملات را تأييد نمودند و شمار بيشتري نيز پاسخ امريكا (در حمله به افغانستان ) را محكوم كردند. كاربردطولاني تر و شديدتر نيروي نظامي امريكا و متحدانش عليه دشمنانشان ، مي توانست واكنش گسترده و شديدتر مسلمانان را به دنبال داشته باشد. 11 سپتامبر باعث اتحاد غرب گرديد، و يك پاسخ طولاني به 11 سپتامبر مي تواند باعث اتحاد جهان اسلام گردد.

عصر جنگ هاي مسلمانان زماني پايان خواهد يافت كه علل و عوامل آن تغيير يابند و يا تغيير داده شوند. با توجه به جايگزيني نسل هاي آينده ، از شدت و قوت بيداري اسلامي كاسته خواهد شد. همچنان كه اين وضعيت در ايران روي داده است . خشم و دشمني مسلمانان نسبت به غرب مي تواند با تغيير در سياست هاي ايالات متحده نسبت به اسراييل كاهش يابد اما در بلندمدت بهبود شرايط اجتماعي ، اقتصادي وسياسي در كشورهاي اسلامي ضروري است. دولت هايي كه از تأمين نيازهاي اوليه رفاهي و اقتصادي مردم خود برنيايند و آزادي هاي آنها راسركوب كنند، موجبات ايجاد خشونت عليه خود و دولت هاي غربي حامي خود را فراهم مي سازند. همين گونه است وضعيت كشورهاي غيرمسلمان مانند روسيه ، هند و اسراييل كه مي كوشند اقليت هاي مسلمان در كشورشان را تحت كنترل درآورند. در حالي كه آنها اداره خود به دست خودشان حتي به شيوه نادرست را ترجيح مي دهند. اين در حالي است كه به نظر مي رسد تفرقه ميان مسلمانان در سال هاي آتي ازكاهش چشمگيري برخوردار باشد، اما چشم اندازهاي جمعيت شناسانه بسيار خوش بينانه هستند. نرخ زاد و ولد در عمده كشورهاي اسلامي روبه كاهش است ، به طوري كه در بالكان كاملاً كاهش يافته اما در برخي جوامع مسلمان از جمله عربستان سعودي اين نرخ همچنان بالاست .در عين حال ، تا سال 2020 "تورم جواني " در كشورهاي اسلامي رو به كاستي خواهد نهاد. در پي آن ، عصر جنگ هاي مسلمانان نيز به گونه قابل فهمي در طول تاريخ كمرنگ خواهد شد و عصر جديدي جايگزين خواهد شد كه در آن خشونت در گستره جهاني اشكال ديگري به خودخواهد گرفت .