| كاربرد اينترنت امكانات قدرتمندي در اختيار جامعه مدني قرار داده است و در اين ميان سازمانهاي غيردولتي ايراني به تدريج از فرصتهايي كه اينترنت در اختيار آنها گذاشتهاست، استفاده ميبرند. در اين ميان، «شبكههاي الكتروني» ابزار نيرومندي براي گسترش وتعميق فعاليتهاي سازمانهاي غيردولتي به حساب ميآيند و بايد پذيرفت كه هنوزسازمانهاي غيردولتي از مزاياي شبكهسازي استفاده چنداني نكردهاند، ولي روند تحول فعاليت سازمانهاي غيردولتي در طول سالهاي اخير نشان ميدهد كه گرايش قدرتمندي برايايجاد شبكهها وجود دارد.(1)
مريلين كلي در چند جمله مفيد ويژگيهاي منطق شبكهسازي را چنين شرح و بسط ميدهد: «عصر اتم گذشته است. نماد علم در قرن آينده شبكه ديناميك است. در حالي كه اتم نمايانگر سادگي منظم است، شبكه، قدرت به هم ريخته پيچيدگي را هدايت ميكند. تنهاسازماني كه قادر است رشد بدون جهتگيري از پيش تعيينشده با يادگيري بدون راهنما داشتهباشد، شبكه است. همه توپولوژيهاي ديگر آنچه را كه ممكن است رخ دهد، محدودميكنند. يك ازدحام شبكهاي مرزهاي متعددي دارد و لذا از هر دو طرف باز و نامحدوداست. در واقع، شبكه سازماني است با كمترين ساختار و حتي ميتوان گفت كه اصلا بدونساختار است. در حقيقت، مجموعهاي از اجزاي حقيقتا واگرا، تنها در يك شبكه ميتوانند منسجم باقي بمانند. هيچ آرايش ديگري ــ زنجيره، هرم، درخت، دايره، كانون ــ نميتواند حاوي تنوع راستيني باشد كه به عنوان يك كل عمل ميكند.»(2)
اين تعريف بسيار قابل تأملي است، زيرا در بستر يك جامعه اطلاعاتي پيچيده كاركرد مؤثر شبكه يعني «همگرايي» را تصوير ميكند و با نگاهي دقيقتر، جامعه تركيبي است ازشبكههاي متعدد: شبكههاي ميان سازمانها، شبكه درون سازماني، شبكههاي شخصي، شبكههاي رايانهاي و علاوه بر اينها شبكههاي فرامرزي. اساسا اطلاعات از طريق همين بزرگراهها جاري ميشود.
برخي از محققان از شبكهها و شبكهسازي به عنوان عوامل تحولات و تغييرات اجتماعيياد كردهاند و تأكيد داشتهاند كه شبكهها نقش مهمي در ارتقاي اصلاحات و تضمين پايداريآنها در جوامع دارند، زيرا شبكهها ابزار قدرتمندي براي تبادل اطلاعات و دانش و ايجاداجماع در خصوص رهيافتهاي جديد هستند.(3) از آنجا كه شبكهها گروههاي ذينفع را درعرصههاي مختلف حول يك موضوع گرد ميآورند، ميزان نفوذ و تأثيرگذاري آنها براجتماع بيشتر از يك سازمان غيردولتي منفرد خواهد بود. به نظر ميرسد كه منطق شبكهاي عزمي اجتماعي فراهم ميآورد و ميتواند منابع حياتي تغيير و تحول در جامعه باشد.(4) شبكهنوعي همگرايي در عين پذيرش تفاوت موجود ميان اعضاي شبكه است.
سازمانهاي غيردولتي ايراني به تدريج قدم به عرصه اينترنت ميگذارند. برخي از داشتن تنها يك پست الكتروني آغاز كردهاند و برخي ديگر داراي پايگاه اختصاصي ميباشند. برخي از اين حد پيشتر رفتهاند و بخشي از فعاليتهاي شبكهاي خود را به صورت الكتروني بهپيش ميبرند. مجموعه دورههاي آموزشي كه در مركز توانمندسازي سازمانهاي جامعه مدني ايران در طول پنج ماه گذشته در خصوص استفاده از اينترنت و كاربردهاي آن برگزار شد، حاكي از آن است كه اين سازمانها علاقه بسيار زيادي به حضور فعال در اينترنت دارند، اماعلاقه كافي نيست زيرا شبكهسازي يك هنر است. سازمانهاي غيردولتي بايد دانش لازم رابراي كاركردهاي شبكهاي اينترنت به منظور اطلاع رساني و اطلاعگيري در اختيار داشته باشند.
اصول اوليه
شبكههاي افقي يا عمودي شبكهسازي يك فعاليت ارتباطي افقي است كه در آن اعضا توانايي ارسال اطلاعات به يكديگر را دارا هستند. آنان ميتوانند اطلاعات جمعآوري كنند وبر يك پايه برابر به تبادل اطلاعات بپردازند. شبكههايي هستند كه در آن گاه اطلاعات ميانهمه اعضا تبادل نميشود(5) تا شبكه كوچكتري در ميان يك شبكه بزرگتر شكل گيرد.(6)
اين واقعيتي است كه سازمانهاي غيردولتي با استفاده از امكانات شگفتانگيزشبكهسازي در دهه آخر قرن بيستم موفق شدند دستآوردهاي گرانبهايي از خود به جايبگذارند. مبارزه با مينهاي ضد نفر، تلاش براي از ميان برداشتن بدترين اشكال كار كودكان وايجاد ديوان كيفري بينالمللي عرصههايي بودهاند كه سازمانهاي غيردولتي نقش بهسزايي درپيشبرد هدفهاي آنها داشتهاند. نكته مهم ، نوع فعاليت ارتباطي اطلاعاتي اين سازمانهااست كه با تكيه بر شبكههاي افقي صورت گرفته است. همه در تبادل اطلاعات سهيم هستند وحاصل كار قدرت دوچنداني به تماميت شبكه ميدهد. تنها سازوكار عمودي در اين شبكههايك كميته هماهنگي براي تامين مالي و هماهنگي امور براي حضور در كنفرانسها و به منظورانعكاس نتايج مباحثات بوده است.(7) نكتهاي كه بارها در اين سالها خاطر نشان شده اين كهپاينترنت يك وسيله متصلكننده است و نه يك ابزار تسلط.(8) و چنانكه «فار» خاطر نشانكرده است، اگر شبكهسازي به يك امر نفرتانگيز تبديل شود، هرگز باعث افزايش سرمايهاجتماعي نميشود.(9)
شبكهسازي در بستر جريان سيال و آزاد اطلاعات . شبكهسازي در بستر يك جامعهاطلاعاتي رخ ميدهد. بنابراين، جريان آزاد و سيال اطلاعات در درون شبكهها بايد تضمينگردد. در واقع شبكهها نوعي نمودار سازماني جديد در يك جامعه اطلاعاتياند. موهانبرساوني و دوال پاريخ هوشمندي هر شبكه را در كارآيي آن يعني در توان توزيع كردن، انباركردن و پردازش اطلاعات ميدانند(10) و اين مقدور نيست مگر آنكه جريان آزاد و برابراطلاعات در شبكه ميسر باشد. بنابراين، احترام به حرمت فضاي خصوصي فردي - كه ازحقوق بنيادين بشر است (11)، تضمين كارآيي يك شبكه اطلاعاتي است.
برخي از مزاياي شبكهسازي (در تعميق فعاليتهاي سازمانهاي غيردولتي) به اين شرحاند:
ـ كار در فضاي اينترنت بسيار ساده و مؤثر است;
ـ جريان سريع اطلاعات يكي از ويژگيهاي مهم اينترنت و شبكههاي الكتروني است وسرعت يكي از عوامل موفقيت است، بهويژه در موقعيتهايي كه سازمانهاي غيردولتي نياز به «اقدام فوري» دارند يا «اطلاعرساني عمومي» بايد صورت گيرد. سازمانهاي غيردولتي ميتوانند از اين ويژگي بسيار استفاده برند; (12)
ـ شبكهها زمينه همكاري سازمانهاي غيردولتي را به ويژه در يك حوزه خاص فراهمميآورند و به اين ترتيب باعث ميشوند كه اين سازمانها بهتر بتوانند مقاصد انساني خود راپيش ببرند;
ـ شبكهسازي و حضور در شبكهها باعث افزايش توانايي ميشود، زيرا پدانشپ به سرعت توسط اعضاي شبكه تبادل ميشود و سازمانها با فراگيري دانش، مهارتها و تجربيات توانمند ميشوند;
ـ شبكهها ضريب نفوذ سازمانهاي غيردولتي را افزايش ميدهند، بهويژه شبكههاي موضوعي (مانند تشكيل يك شبكه براي مبارزه با ايدز در كشور و يا شبكهاي براي حفاظت از محيط زيست درياي خزر) ميتوانند به عنوان عناصر قدرتمند ايجاد تغيير در جامعه ظاهرشوند، زيرا سازمانها با علائق و تجربيات متفاوت كنار هم گرد ميآيند و تخصصها و تواناييهاي خود را به مشاركت ميگذارند تا راهحلهاي عملي براي ايجاد تغييرات مثبت فراهم سازند. برخي از انديشمندان از شبكهها به عنوان ابزارهاي قدرتمند اصلاحات نامبردهاند، زيرا شبكه داراي كاركرد ايجاد گردهمآيي در طي زمان است;
ـ شبكههاي گروههاي ذينفع كه نوعي همكاري در عين پذيرش تفاوتها هستند، بهپيشبرد اهداف حداقلي سازمانهاي غيردولتي كمك بسياري ميكنند. در شبكههاي ناهمگون، سازمانهاي غيردولتي يكي از گروههاي ذينفع هستند و كارشناسان دولتي، مديران شركتهاي خصوصي، اساتيد دانشگاهها و محققان، سياستگذاران در كنار سازمانهاي غيردولتي به تبادل نظر ميپردازند;
ـ شبكهها ميتوانند مشاركت سازمانهاي غيردولتي را در همايشها و كنفرانسهاي جهاني (بهويژه مجموعه كنفرانسهاي جهاني كه سازمان ملل متحد برگزار ميكند)، تسهيل نمايند(13);
ـ اعتبار بهدستآمده از عضويت جمعي عموما به مراتب بيشتر از اعتبار ناشي از فعاليت يك سازمان به تنهايي است;
ـ شبكهها ميتوانند ابزاري براي حمايت از اعضاي خود باشند، بهويژه براي سازمانهايي كه به واسطه فعاليتهاي خود آسيبپذيرند;
ـ از آنجا كه شبكهها در دسترس همگان هستند، ميتوانند در افزايش آگاهي عمومي نقش مهمي را ايفا نمايند;
ـ شبكههاي الكتروني ميتوانند در تأمين مالي فعاليتهاي سازمانهاي غيردولتي مؤثرباشند، «كمكدهندهها» (14) به مجموعه فعاليتهاي سازمانها دسترسي و شناخت بهتري از فعاليتهاي آنها داشته باشند، به شبكهها بهتر از سازمانهاي منفرد كمك ميكنند;
ـ سرانجام اينكه شبكهها باعث افزايش نوآوري ميشوند، زيرا يك بستر ارتباط دائمي ميان اجزاء برقرار ميشود و همواره اين احتمال وجود دارد كه از ميان گفتوگوهايي كه درفضاي شبكه صورت ميگيرند، ديدگاههاي نوآورانه جديدي مطرح شوند.
اشكال شبكهها
شبكهها ميتوانند شكلهاي مختلفي داشته باشند و هر شكل توانمنديهاي خاص خود رادارد. برخي شبكهها با عضويت باز (در اين شبكهها، علاوه بر سازمانهاي غيردولتي، رسانههاو افراد نيز ميتوانند حضور يابند) و برخي ديگر با عضويت بسته هستند (مانند شبكههاي خاصي كه ميان سازمانهاي غيردولتي و فقط با عضويت اين سازمانها شكل ميگيرد) برخيداراي دسترسي باز هستند (اطلاعات درون شبكه قابل استفاده براي تمام بازديدكنندگان است) و برخي ديگر داراي دسترسي بسته هستند (اطلاعات درون شبكه فقط براي افراد داراي رمز عبور قابل استفاده است). شبكه ميتواند در درون يك سازمان غيردولتي شكل گيرد و اعضاي سازمان ميتوانند اعضاي فعال شبكه باشند. براي مثال، در حال حاضرسازمانهاي در ايران وجود دارند كه بيش از پنج هزار عضو دارند، اما هنوز يك بستر مناسب ارتباطي براي اطلاعرساني به اعضاي خود و نيز تسهيل مشاركت اعضا در برنامههاي سازمان ندارند. شبكههاي درون سازماني قدرت و توان سازمان را چندين برابر ميكنند. برخي ازشبكهها ناهمگون هستند و مجموعهاي از صاحبان منافع در آنها عضو ميشوند. شبكهها ميتوانند حول اجراي يك برنامه يا حول يك موضوع (توافق بر سر حداقلها يا حداكثرها)شكل گيرند. برخي از شبكهها ملي و برخي ديگر منطقهاي و قدرتمندترين شبكهها، شبكههايجهاني هستند.(15)
با توجه به مطالب ذكر شده، ميتوان شبكهها را بر اساس تركيب اعضاء، نوع عضويت، ميزان دسترسي به آنها ، موضوع شبكه و جغرافياي تحت پوشش تقسيمبندي نمود; هر يك بهفراخور داراي ميزان نفوذ و تأثيرگذاري متفاوتي هستند. گاه برخي از سازمانها در شبكههاي متعددي عضو هستند و از مزاياي مختلف اين تكثر استفاده ميبرند.
ويژگيهاي اصلي
برخي ويژگيهاي اصلي يك شبكه الكتروني به شرح زير است:
- ايجاد فهرستهاي توزيع پست الكتروني (16)(خبرنامههاي الكتروني) يا ايجاد گروههايمباحثه الكتروني با هدف توزيع اطلاعات. ضمنا جالب توجه است كه در برخي از پايگاهها،امكان كنفرانسهاي الكتروني هم ايجاد شده است;
- تشكيل كتابخانههاي مجازي (17) اسناد و بانكهاي اطلاعاتي (18) در يك شبكه از ضرورتهاست به ويژه بانك اطلاعاتي اعضاي شبكه;
- ارائه خدمات الكتروني به اعضا و از جمله مشاورههاي حقوقي;
- ارائه خدمات هماهنگي براي شركت در كنفرانسها و مجامع بينالمللي;
- صفحات پيوند(19) ميتوانند به عنوان درگاهي (20) براي استفاده همه صاحبان منافع و علاقهمندان عمل ميكنند;
- هر سازمان غيردولتي ميتواند داراي صفحه يا صفحات خاص خود در پايگاه شبكهباشد و از يك پست الكتروني اختصاصي بهره گيرد. به اين صورت، سازمانها ميتوانند خودرا در مجموعه شبكه معرفي نمايند.
- تأسيس يك بخش «سمينارها و كنفرانسها» ميتواند اعضا را از فعاليتهاي سازمانهاي غيردولتي ديگر مطلع كند. اعضا ميتوانند همايشهاي خود را در اين بخش معرفي كنند;
- تأسيس بخش «بهترين تجربيات» (21) در يك شبكه الكتروني سازمانهاي غيردولتي دريك شبكه الكتروني سازمانهاي غيردولتي ميتواند باعث شود تا تجربيات موفقسازمانهاي غيردولتي به همه اعضا منتقل شود.
- بخش آموزش يك پايگاه شبكهاي اهميت بسياري دارد، زيرا در عين حال ميتواند در مباحث خاص سازمانهاي غيردولتي مسائل آموزشي را مطرح سازد (نظير دروس پايه و تعاريف، پويايي گروه، روشهاي حمايتگري (22)، مديريت منابع انساني، مديريت منابع مالي،روشهاي تأمين مالي، شيوههاي رهبري، ويژگيهاي روابط عمومي، شيوههاي حضور در عرصههاي بينالمللي و يك سلسله آموزشهاي موضوعي نظير آموزش در زمينه مباحث توسعه پايدار، زيست محيطي، حقوق بشر و حقوق شهروندي، مباحث تحليل جنسيتي، موضوعات ويژه جوانان و غيره و علاوه بر اين آموزشهاي خاص فنآوري ارتباطات واطلاعات (23).
- گاه پيش ميآيد كه برخي افراد از مجموعه اطلاعات فراهم شده در يك شبكهسوءاستفاده ميكنند. به نظر ميآيد كه لازم باشد نوعي تفاهمنامه كه اصول كار در شبكه در آن ترسيم شده باشد تنظيم شود تا بتواند روابط بين اعضا را در آن تعريف كند. تجربه كارشبكهسازي در برخي از كشورهاي اروپاي شرقي نشان داده كه لازم است حداقل مقرراتي ناظر بر كليت كار شبكه باشد، زيرا «سرقت انديشهها»، «ارائه اطلاعات غلط يا ناموثق» و «تخريب تصوير يك سازمان غيردولتي» تهديد هستند كه سازمانهاي غيردولتي با آنهامواجهاند. وجود يك تفاهمنامه ميتواند به شفافسازي روابط كمك بهسزايي كند.
فهرست سرورها يا فهرستهاي مباحثه
فهرست سرورها يا فهرستهاي مباحثه (اطلاع رساني) الكتروني، يكي از اشكال موفق وبسيار مفيد فعاليت شبكهاي در اينترنت ميباشد. جوانب مثبت اين فعاليت اطلاعاتي، عبارتاند از: جريان سريع اطلاعات، هزينههاي به حداقل رسيده، صرفه جويي در زمان،امكان بحث و مباحثه الكتروني، تبادل اطلاعات، ايجاد اعتماد ميان سازمانها، اجراي طرحهاي مشترك، در دسترس بودن، جذب آسانتر منابع مالي، افزايش ظرفيتهايسازمانهاي غيردولتي، امكانيابي و چانهزني. از طرفي اين امكان داراي جوانب منفي استكه سازمانهاي غيردولتي بايد در نظر داشته باشند، نظير شك و ترديد نسبت به اطلاعات دريافت شده استفاده از منابع غيرموثق، تفسير بد از اطلاعات رسيده، شكلگيري عدم اعتماد،سرقت آراء و انديشهها، نبود مهارتهاي حرفهاي در كار با اطلاعات، تخريب آسان تصوير يك سازمان غيردولتي، فروش اطلاعات يا استفاده نابه جا از اطلاعات. با تمام اين تفاسير، فهرست سرورها امكان فوقالعاده بي نظيري براي گسترش و تعميق فعاليتهاي سازمانهاي غيردولتي به حساب ميآيد و توان شبكه سازي آنها را چندين برابر ميكند.
شبكهها در نقاط دورافتاده
در سالهاي اخير شاهد آن بودهايم كه برخي از سازمانهاي غيردولتي توسعهاي درقسمتهاي دورافتاده كشور شروع به فعاليت كردهاند. يكي از مزاياي بسيار شگفتانگيز شبكههاي مجازي اين است كه ميتوان با استفاده از روشهاي ماهوارهاي، ارتباطي را ميانسازمان غيردولتي مربوطه (كه براي مثال در روستاهاي سيستان و بلوچستان فعاليت ميكند) باسازمانهاي ديگر يا اعضاي خود در مركز مرتبط نمود. به اين طريق سازماني كه در مناطق دورافتاده يا دور از مركز فعاليت ميكند، به همان سرعتي كه در مناطق مركزي ميتواند درتبادل اطلاعات شركت جويد، از تحولات مطلع ميگردد و اين امر در توانمند شدن اينسازمان مؤثر است.
يك پيشنهاد
اگر بپذيريم كه وجود شبكههاي الكتروني ضرورتي اجتنابناپذير براي تعميقفعاليتهاي سازمان غيردولتي است، انجام يك ارزيابي از وضع موجود براي تعيين نقاطضعف و قوت، تهديدها و فرصتها، تقاضا و امكانات موجود ضروري است تا بر اساسمطالعات صورت گرفته بتوان شيوههاي شبكه سازي سازمانهاي غيردولتي را در ايرانتدوين كرد. علاوه بر اين، طراحي نرمافزارهاي مديريت محتوا براي ايجاد پايگاههاي پويا،از جمله مسائل اساسي ديگري است كه ميتواند كمك فزايندهاي به اين سازمانها به حسابآيد، زيرا ابزار مناسبي براي گسترش فعاليتهاي شبكهاي سازمانهاي غيردولتي خواهد بود.
بر اساس تحقيقات صورت گرفته در مركز توانمندسازي سازمانهاي جامعه مدني ايران،در حال حاضر حدود 30 سازمان غيردولتي ايراني داراي پايگاه اختصاصي قابل دسترس دراينترنت هستند; تعداد بسياري از اعضاي سازمانهاي غيردولتي داراي پست الكتروني شخصي هستند، ولي هنوز مسئله دسترسي به اينترنت يك مشكل اساسي در ميان سازمانهاي غيردولتي است. مشكل مهم ديگري كه بر سر راه اين سازمانها وجود دارد، موضوع زبانفارسي در اينترنت است. در حال حاضر شاهد آن هستيم كه برخي پايگاهها با استفاده از امكان يونيكد به زبان فارسي طراحي شدهاند، ولي به نظر ميآيد كه هنوز مشكلاتي بر سر راهاستفاده از زبان فارسي وجود دارد. در مجموع، ارزيابي اين مشكلات و يافتن راهحلهاي مناسب ميتواند به گسترش فعاليتهاي شبكهاي سازمانهاي غيردولتي ايراني در اينترنتبينجامد و شكاف ديجيتالي موجود ميان اين گونه سازمانها در عرصه جهاني به حداقل ممكنبرسد.
پينوشتها
1. موضوع ايجاد شبكههاي ارتباطي از سال 1374 سازمانهاي غيردولتي زنان درجمهوري اسلامي ايران به مناسبت كنفرانس جهاني زن (پكن 1995) در ميان سازمانهايغيردولتي ملموس شد. بعدها شبكه سازمانهاي غيردولتي جوانان و شبكه سازمانهايغيردولتي زيست محيطي نيز تشكيل شدند و به نظر ميآيد تلاش هايي براي تشكيل شبكههايديگر نظير شبكه انجمنهاي علمي و انجمنهاي تخصصي در حال انجام است. در چند موردبرخي از سازمانهاي غيردولتي توانمند تلاش كردند كه شبكههاي الكتروني را در اينترنتشكل دهند، ولي به سبب نا آشنايي اعضا و نيز پايين بودن ضريب نفوذ اينترنت در ايران اينفعاليتها به بوته فراموشي سپرده شد. از سال 1381 فعاليت هايي براي راه اندازي شبكههاي قدرتمند غيردولتي آغاز شده است. اميد است كه در سالهاي آتي شاهد گزارش فعاليتها و تجربيات موفق آنان در اين زمينه باشيم.
2. به نقل از مانوئل كاستلز. عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ، ظهور جامعهشبكهاي (جلد 1)، ترجمه احد عليقيان، افشين خاكباز زير نظر دكتر علي پايا. تهران، طرح نو،1380،ص 101.
3. براي اطلاع بيشتر درخصوص تأثير شبكهها در فعاليتهاي توسعهاي ميتوانيد به منبعزير مراجعه كنيد:
The Networking Revolution: Opportunities and challenges for developingCountries , The World Bank Group, June 2000(info Dev).
4. فورسايت در كتاب خود تحت عنوان «پويايي گروه» از قول لوبون مينويسد: پگروههامردم را نيز به طور چشمگيري تغيير ميدهند.پ
5. در اين گونه شبكهها، اعضا ميتوانند اعضاي ديگر را به بخش خود پدعوتپ كنند و بهاين ترتيب اطلاعات خود را با «مدعوين» سهيم شوند. در اين حالت، يك شبكه كوچكتر درميان يك شبكه بزرگتر شكل ميگيرد. براي نمونه اين فعاليت ميتوانيد مدلهاي BasicSupport for Cooperative WorkياBSCW را مورد مطالعه قرار دهيد.
6. فورسايت در كتاب خود تحت عنوان «پويايي گروهپ شكلهاي ديگري از شبكههاي ارتباطي را مطرح ساخته است و از جمله به شبكههاي كامكون اشاره كرده است كه در آنها كليه اعضا با يكديگر در ارتباط هستند و نوع ارتباط افقي ميان اعضا وجود دارد. براي اطلاع بيشتر به اين كتاب مراجعه كنيد: دانسلون آر. فورسايت، پويايي گروه، ترجمه مهرداد فيروزبخت و دكتر منصور قنادان. تهران، مؤسسه خدمات فرهنگي رسا، چاپ اول، 1380،صص 201-197.
7. به نظر ميآيد كه لازم باشد محققان اين سه پجريانپ شبكهاي را به دقت مورد بررسيقرار دهند. نتايج اين تحقيقات ميتواند در فعاليتهاي جاري اين سازمانها در عرصه جامعهمدني جهاني مؤثر باشد.
8. The Web is a linking medium and not a means of dominatioin.
9. Kim Beng Phar, Networking as the Foundation of Civil Society, HarvardAsia Quarterly, Winter 1998.
10. Mohanbir Sawhney and Daval Parikh, Where Value Lives in aNetworked World , Harvard Business Review, January 2001.
اين مقاله توسط آقاي مهندس فضل الله اميني ترجمه شده است و در ماهنامه گزيده مديريت(شماره 6، ارديبهشت 1380) تحت عنوان «ارزشيابي در دنياي شبكهاي» به چاپ رسيدهاست.
11. Right to Privacy
12. Networking and Cooperation of NGOs , Levan Berdzenishvili(http://cipdd.org).
13. در همين جا لازم است خاطر نشان شود كه سازمانهاي غيردولتي براي آماده سازيخود و شركت در كنفرانس جهاني جامعه اطلاعاتي بايد در يك شبكه به هم مرتبط شوند وضرورت راه اندازي يك شبكه الكتروني براي تسهيل ارتباطات و حضور فعال و تأثيرگذاردر اين كنفرانس به شدت احساس ميشود. از آنجا كه اين كنفرانس يك پديده زودگذر نخواهد بود و آثار و تبعات آن تا سالها باقي است، اين شبكه ميتواند به عنوان يك ابزار قدرتمند اطلاع رساني و ارتباطي كاركرد مؤثري داشته باشد. مركز توانمندسازي سازمانهاي جامعه مدني در اين زمينه طرحي را آماده كرده است و تلاش دارد كه با همكاري سازمانهاي غيردولتي اين مهم را تحقق بخشد.
14. donors
15. هانس هولمن در مقاله زير تلاش كرده است تا موضوع نمايندگي را در شبكههاي سازمانهاي غيردولتي به بحث بكشاند:
NGOs, Networking and Problems of Representation, Hans Holmen,Linkopings University and ICER, June 2002.
16. Listservers
17. Virtual Libraries
18. همواره موضوع زبان شبكه يكي از مهمترين مشكلات اساسي بوده است. در حالحاضر با شكلگيري يونيكد طراحي صفحات فارسي آسانتر شده است. اما زبان شبكه بايد متناسب با مخاطب آن تنظيم گردد.
19. Link Pages
20. Portal
21. best Pracices
22. advocacy
23. information & communication/ Technologies (ICT)
منابع
- فورسايت، دانلسون آر. پويايي گروه ، ترجمه مهرداد فيروزبخت و دكتر منصور قنادان،تهران: مؤسسه خدمات فرهنگي رسا، چاپ اول، 1380.
- كاستلز، مانوئل. عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ، ظهور جامعه شبكهاي(جلد1)، ترجمه احد عليقليان، افشين خاكباز زير نظر دكتر علي پايا، تهران، طرح نو، 138.
Basic Support for Cooperative Work-BSCW, visit http://WWW.bscw.de -
Berdzenishvili, Levan. Networking and Cooperation of NGOs, visithttp://cipdd.org.
Holmen,Hans. NGOs, Networking and Problems of Representation, -Linkopings University and ICER, Juner 2002.
Phar, Kim Beng. Networking as the Foundation of Civil Society , Harvard -Asia Quarterly, Winter 1998.
Sawhney, Mohanbir and Parikh, Daval. Where Value Lives in a Networked -World , Harvard Business Review , January 2001.
World Bank Group . The Networking Revolution: Opportunities and -Challenges for developing Countries June 2000 (infoDev). | 
