ارمنستان از قديم الايام به عنوان نزديك‌ترين و مستحكم‌ترين متحد روسيه در منطقه ناآرام و بي‌ثبات قفقاز به شمار مي‌رود. بنابراين موافقتنامه اخير منعقده بين ايران و ارمنستان، زمينه‌هاي بروز اختلاف در روابط فيمابين ايروان ـ مسكو را فراهم آورده است.

سيزدهم ماه مي ‌سال جاري در ايروان قراردادي مبني بر احداث خط لوله انرژي بين ايران و ارمنستان به امضا رسيد. طبق اين قرارداد، طول خط لوله احداثي 140 كيلومتر بوده و هزينه آن به 220 ميليون دلار بالغ مي‌شود. صد ميليون دلار از اين مبلغ بر عهده طرف ارمني خواهد بود. بر طبق پيش‌بيني به عمل آمده، اين طرح اول ژانويه سال 2007 مورد بهره‌برداري قرار خواهد گرفت. علاوه بر آن تهران و ايروان در مورد خريد گاز نيز به توافقاتي دست يافته‌اند. بر اساس گزارش خبرگزاري «مد يا ماكس»، ايروان متعهد به خريد گاز به حجم بيش از 36 ميليارد مترمكعب از ايران در طول 20 سال شده است.

خط لوله مورد توافق دو كشور بعدها مي‌تواند ضمن گذراز خاك گرجستان و نيز اوكراين تا اراضي اتحاديه اروپا نيز امتداد داشته باشد. براي نيل به اين هدف، نياز به احداث خط لوله‌اي به طول 550 كيلومتر مي‌باشد. خط لوله مذكور كه هزينه احداث آن، پنج ميليارد دلار برآورد مي‌شود، در مسير خود از زير دريا از بند سوپسا در گرجستان عبور نموده و به بند فئودوسيا در شبه جزيره كريمه (اوكراين) خواهد رسيد. طبق ارزيابي‌هاي صورت گرفته، در اين طرح مقدار گاز صادراتي توسط ايران 60 ميليارد مترمكعب خواهد بود كه از اين مقدار 10 ميليارد متر مكعب تحويل اوكراين خواهد شد.

اين معامله از اين جهت براي ارمنستان حائز اهميت مي‌باشد كه اين جمهوري مي‌تواند وابستگي بيش از حد خود در زمينه‌ انرژي به روسيه را كاهش دهد. چهاردهم ماه مي، ‌واردان اسكانيان، وزير امور خارجه ارمنستان، طي مصاحبه‌اي با تلويزيون اين كشور اعلام كرد كه ايروان، اهميت ويژه‌اي به نقش متوازن ايران در مسائل اقتصادي و ژئوپلتيك منطقه قفقاز قائل مي‌باشد. در عين حال ديگر مقامات ارمني نيز تلاش مي‌نمايند از تأثير احتمالي قرارداد مذكور بر روابط و مناسبات ارمنستان ـ روسيه بكاهند.

تا اين لحظه اين طرح مورد انتقاد روسيه قرار گرفته است. درست پس از آنكه آرين موسيسيان، وزير انرژي ارمنستان، در ماه فوريه تصميم اين جمهوري را مبني بر قريب‌الوقوع بودن انعقاد موافقتنامه احداث خط لوله‌ گاز بين تهران و ايروان رسما اعلام نمود، مقاله‌اي انتقادي عليه اين طرح تحت عنوان «ايروان طرح ضد روسي گاز را دردست بررسي و اجرا دارد» در روزنامه روسي «نزاويسيمايا گازتا » به چاپ رسيد. در چند هفته‌ اخير مسكو تا حدودي در مواضع خود در اين خصوص نرمش و انعطاف نشان داده است. كوچاريان در سيزدهم ماه مي، ‌ضمن ديدار با آلكسي ميلر، رييس شركت روسي «گازپروم » موضوع صادرات گاز به روسيه، ترانزيت ونيز مسائل مربوط به خط لوله گاز داخل ارمنستان را مورد بحث و بررسي قرار داد.

موضوع اداره مشترك شركت روسي ـ ارمني «آرمروس گازپروم» كه 45% سهم آن به شركت گاز روسيه تعلق دارد نيز از ديگر محورهاي مورد بحث در اين ديدار به شمار مي‌رود هر چند درخصوص جزئيات اين ديدار مطالب و اطلاعات زيادي منتشر نشده ولي شواهدي نيز مبني بر وجود اختلافات جدي في مابين طرفين در زمينه انرژي تاكنون بدست نيامده است. چشم‌انداز همكاري‌هاي ايران وارمنستان در زمينه انرژي علناً موجبات نگراني مسكو را فراهم آورده است. طبق گزارش‌هاي دريافتي سياستمداران و دولتمردان روسي عضويت ارمنستان (در آينده نزديك) در اتحاديه ‌اروپا را ضربه‌اي جدي به سيستم و فعاليت‌هاي اين كشور در زمينه انرژي به حساب آورده و هراس و نگراني خود را ازاين مسأله مخفي نمي‌نمايند. از سوي ديگر در صورت عملي شدن احداث خط لوله ايران به اروپا، تركمنستان نيز اين امكان را بدست خواهد آورد كه از سيستم خط لوله انرژي روسيه خارج گردد براي مقابله با چنين طرحهايي و عدم عملياتي شدن آنها احتمال مي‌رود روسيه تدابير واقداماتي را به مرحله اجرا در آورد. در تاريخ 15 ماه مي، ‌ويكتور يانوويچ، نخست وزير اوكراين، در سفري غيرمنتظره و پيش‌بيني‌نشده به روسيه با پوتين در اقامتگاهش «نووا ـ‌ او گاروا» ديدار و گفت‌وگو نمود. دو روز بعد پوتين ضمن ديدار با كمال خرازي، وزير امور خارجه ايران كه در سفري رسمي‌ در روسيه به سر مي‌برد از ايران به عنوان «شريك ثابت و ديرين» روسيه ياد نمود.

شايان ذكر است كه خبر مربوط به توافق ايران و ارمنستان در خصوص احداث خط لوله يك روز پيش از عزيمت كوچاريان، رييس‌جمهور ارمنستان، به مسكو و ديدار با رييس‌جمهور آن كشور منتشر گرديد. اين پنجمين ديدار رؤساي جمهور دو كشور در سال جاري مي‌باشد. از مذاكرات رؤساي جمهور دو كشور چنين بر مي‌آمد كه انگار اتفاقي نيافتاده و در روابط و مناسبات دو كشور خللي بوجود نيامده است. پوتين از توسعه همكاري‌هاي اقتصادي بين دو كشور اظهار خرسندي نموده و اعلام داشت كه در سال 2003 ميلادي سطح مبادلات بازرگاني بين ارمنستان و روسيه در مقايسه با سال گذشته 34 درصد افزايش يافته است. وي همچنين از هماهنگي و مواضع يكسان دو كشور در عرصه بين‌المللي به ويژه در ارتباط با جمهوري‌هاي شوروي سابق ابراز رضايت نمود. كوچاريان نيز به نوبه خود مراتب خشنودي خود را از تحكيم و تقويت مناسبات دو كشور ابراز نمود. ارمنستان بطور سنتي نزديك ترين متحد روسيه در منطقه قفقاز بشمار مي‌رود. قرار گرفتن اين جمهوري در بين كشورهاي تــــركيه و آذربايجان ( كه داراي روابط و مناسبات خصمانه با اين كشور مي‌باشند) و نيز همسايگي با گرجستان بي‌ثبات و ناپايدار هيچ راهي را فرار وي اين جمهوري جز همسويي با روسيه و حمايت از اقدامات مسكو در قفقاز باقي نمي‌گذارد. در سال 1997 ارمنستان و روسيه قرارداد مودت و دوستي را به امضا رسانده‌اند كه بر اساس آن طرفين متعهد شده‌اند، در صورت بروز جنگ و هر گونه تهديد نظامي، ‌براي هر يك از طرفين از همديگر حمايت نمايند. قرارداد مذكور به مرزبانان روسي اين امكان واجازه را داده است كه در مرزهاي (سرحدات) ارمنستان با تركيه و ايران به گشت‌زني بپردازند. ارمنستان از لحاظ اقتصادي بويژه در تأمين گاز طبيعي و سوخت اتمي‌ براي نيروگاه اتمي‌خود شديداً وابسته به روسيه مي‌باشد.

* پرويز قاسمي‌ ـ کارشناس آسياي مرکزي و قفقاز