لودويگ ويتگنشتاين در سال 1889 در وين چشم به جهان گشود. پدرش از صاحبان صنايع فولاد در اتريش بود. ويتگنشتاين از کودکي شيفته ماشين آلات بود و تحصيلات خود را بيشتر به خواندن رياضيات و فيزيک اختصاص داد. پس از به پايان رساندن دوره مهندسي مکانيک در برلين ، سه سال در دانشگاه منچستر دانشجوي دوره تخصصي مهندسي هوايي بود و به پژوهش درباره هوانوردي و هواپيما پرداخت . طراحي ملخ هواپيما مستلزم بحث رياضي بود. در همين ايام ويتگنشتاين مجذوب مسائل بنيادين رياضيات شد. اين چيزي بود که سرنوشت او را با فلسفه گره زد. وي با الهام از کتاب اصول رياضيات برتراندراسل ، مهندسي را رها کرد و براي خواندن فلسفه به دانشگاه کمبريج رفت و زير نظر راسل مشغول تحصيل منطق رياضي شد. اين آغازي بود براي همکاري و دوستي نزديک راسل و ويتگنشتاين . ديري نگذشت که او هر آنچه را که ممکن بود از راسل بياموزد، آموخت . از آن پس وارد تفکرات بديع و مبتکرانه اي شد که به نوشتن نخستين کتابش - رساله منطقي - فلسفي - انجاميد. اين رساله حاصل تفکرات منطقي و فلسفي ويتگنشتاين در خلال جنگ جهاني اول بود. ويتگنشتاين براستي بر اين باور بود که همه مسائل بنيادين فلسفه را در اين کتاب حل کرده است . بنابراين فلسفه را کنار گذاشت و به کارهاي ديگر (مانند تدريس در مدارس ابتدايي ، باغباني در صومعه و طراحي و ساختن خانه اي براي خواهرش در وين) مشغول شد. رساله تاثير فراواني در ميان بسياري از فيلسوفان دهه هاي نخستين سده بيستم ، بويژه پوزيتيويست هاي منطقي ، به جاي گذاشت . پس از چندي ويتگنشتاين کم کم به اين نتيجه رسيد که رساله از اساس بر خطاست و دوباره به فلسفه روي آورد. او در سال 1929 به کمبريج بازگشت و در سال 1939 در آنجا به مقام استادي فلسفه رسيد و به تدريس فلسفه پرداخت . (ويتگنشتاين به شيوه معمول درس نمي گفت و از يادداشت استفاده نمي کرد. درس گفتنش گويي انديشيدن با صداي بلند بود. بسيار پيش مي آمد که سکوتي طولاني بين درسش وقفه ايجاد مي کرد.) ويتگنشتاين در دومين دوره اقامتش در کمبريج ، رهيافتي يکسره جديد و بکلي متفاوت با گذشته پديد آورد. اين رهيافت در بقيه عمرش فقط به وسيله تماسهاي شخصي رواج يافت ، چون تا پيش از مرگش در سال 1951 چيزي منتشر نکرد. دو سال پس از مرگش در سال 1953 کتاب دومش - پژوهش هاي فلسفي - منتشر شد.در اينجا به پديده اي شايان توجه و شگفت انگيز برمي خوريم و آن اين که فيلسوف نابغه اي در دو مرحله مختلف در زندگي خود دو فلسفه متباين به وجود مي آورد که هر کدام يک نسل را تحت تاثير قرار مي دهد. بيشتر شگفتي اين مساله از نکته دوم ناشي مي شود. اين دو فلسفه با وجود مبانيت ، برخي ويژگي هاي مشترک نيز دارند: هر دو اهميت زبان را در زندگي و انديشه آدمي در کانون توجه قرار مي دهند و در هر دو محور دلمشغولي ها و مرزبندي بين کاربرد درست و نادرست زبان است .

نگرش ويتگنشتاين اول نسبت به فلسفه

به نظر ويتگنشتاين فلسفه يکي از علوم طبيعي نيست . او مي نويسد: واژه «فلسفه» بايد بر چيزي دلالت کند که جايگاه آن فراتر يا فروتر از علوم طبيعي است نه در کنار آنها. اين نظر مستقيما از آموزه ويتگنشتاين در باب «آنچه مي توان گفت» ناشي مي شود. فلسفه به نظر وي هيچ چيزي درباره حقايق به ما نمي گويد ، پس وظيفه و کارکرد آن چيست يا چه بايد باشد؟ پاسخهاي ويتگنشتاين چنين است : هدف فلسفه روشن سازي منطقي انديشه هاست . فلسفه يک آموزه نيست ، بلکه يک فعاليت است . يک اثر فلسفي عمدتا از روشن سازي ها تشکيل شده است . نتيجه فلسفه گزاره هاي فلسفي نيست ، بلکه روشن شدن گزاره هاست . بدون فلسفه انديشه ها انگار تيره و تار و مبهم است : وظيفه فلسفه روشن کردن آنها و تعيين مرز دقيق آنهاست . فلسفه براي حيطه چون و چراپذير دانش طبيعي مرز مي نهد. فلسفه مي بايد عنصر انديشيدني را کرانمند کند و بدان وسيله عنصر ناانديشيدني را نيز چنين کند. فلسفه مي بايد عنصر ناانديشيدني را از درون به وسيله عنصر انديشيدني محصور سازد. فلسفه نشانگر عنصر ناگفتني خواهد بود، بدين طريق که عنصر گفتني را بروشني بازمي نمايد. ويتگنشتاين در پيشگفتار رساله مي نويسد: «پس هدف اين کتاب کرانمند ساختن انديشه است» ؛ يعني مرز دقيق نهادن بين آنچه مي توان انديشيد (يا گفت) و آنچه نمي توان انديشيد. به نظر او فيلسوفان گذشته در فهم منطق زبان خود شکست خورده اند . پس از آن مي گويد: «فلسفه سراسر «سنجش زبان است». پس فلسفه در رساله يک فعاليت ايضاح و روشن سازي است . فلسفه منطق زبان ما را به وسيله نماياندن آشکار آنچه مي توان گفت ، نشان مي دهد. اما روش درست فلسفه چيست؟ ويتگنشتاين پاسخ مي دهد: «روش درست فلسفه شايد اين مي بود: هيچ چيز نبايستي گفت مگر آنچه را مي توان گفت ؛ يعني گزاره هاي علم طبيعي بنابراين چيزي را که اصلا با فلسفه سر و کار ندارد؛ پس هر گاه کس ديگري بخواهد چيزي متافيزيکي بگويد، بايد براي او ثابت کرد که به پاره اي از نشانه ها در گزاره هاي خود نشانگري = معنا نبخشيده است . هر چند اين روش براي فرد ديگر خرسندکننده نيست چون او اين احساس را نخواهد داشت که ما به او فلسفه مي آموزيم ولي شايد اين يگانه روش فرسختانه صحيح است.» اين تصور از فلسفه در طول تاريخ انديشه ها بي سابقه است و گسست فلسفه ويتگنشتاين را از تفکرات سنتي نشان مي دهد. پس فلسفه از نظر ويتگنشتاين متقدم کارکردي سلبي دارد؛ يعني بايد براي کسي که مي خواهد گزاره متافيزيکي بگويد، ثابت کنيم که گزاره هاي او بي معناست . روش اثبات بي معنا بودن اين گزاره ها روش تحليل است ؛ بدين ترتيب که اگر کسي گزاره اي متافيزيکي بيان کرد ، گزاره او را با طرح اين سوالات تحليل کنيم : «مقصودتان از اين يا آن اصطلاح چيست؟» ، «چگونه مي گوييد اين گزاره صادق است؟» و مانند اينها. سرانجام او ناچار خواهد بود مقصود خود را برحسب گزاره هاي بنيادي توضيح دهد و سپس مي توانيم به او نشان دهيم که به نشانه هاي معيني در گزاره اش معنا نداده است . ويتگنشتاين رساله را با اين جمله به پايان مي برد: «آنچه درباره اش نمي توان سخن گفت ، مي بايد درباره اش خاموش ماند» ، آنچه مي توان گفت يعني گزاره هاي علوم طبيعي ، مي تواند به وضوح گفته شود؛ آنچه را نمي توان گفت رازآلود، فقط مي توان نشان داد. تلاش براي گفتن آنچه را نمي توان گفت ، بلکه فقط مي توان نشان داد، نتيجه اش بي معناست ؛ پس بايد خاموش بمانيم . اين کل مفهوم آخرين جمله رساله است . در اينجا «خاموشي» يا «سکوت» را نبايد به مفهوم عادي ادا نکردن صدا تفسير کرد؛ بلکه معناي آن اين است که «نکوش تا چيزي را بگويي که نمي توان گفت » زيرا آنچه را مي توان نشان داد، نمي توان گفت . يکي از نکات مهم رساله تمثيل ، نردبان است . ويتگنشتاين مي نويسد: «گزاره هاي من بدين راه روشن کننده اند: آن کس که نگريسته مرا دريابد، هنگامي که طي گزاره هاي من يعني برپايه آنها از گزاره هاي من بالا رود، آنها را بي معنا مي يابد. (به يک تعبير او پس از بالا رفتن از نردبان ، بايد نردبان را به دور افکند)». ويتگنشتاين در پيشگفتار گفته بود که «صدق انديشه هايي که در اينجا توضيح داده ام ، به نظرم قطعي و دست نخوردني مي نمايد» اما اکنون او گزاره هايش را بي معنا مي داند. آشکارا تناقضي وجود دارد. راسل هم در ديباچه خود بر رساله ، به اين مطلب اشاره کرده است . انتقادهاي فراواني به استعاره نردبان وارد شده است که در اينجا از ذکر آنها خودداري مي کنم . با تامل در باب گفته هاي ويتگنشتاين درباره فلسفه چند نکته بر ما آشکار مي شود:

1- کارکرد فلسفه سلبي است يعني کارش اين است که به ما نشان دهد چه چيزي را نمي توان گفت و درباره چه چيزي نمي توان انديشيد (مراد از گفتن و انديشيدن در اينجا معناي خاصي است که ويتگنشتاين از اين واژه ها اراده مي کند.) آشکار است که اين برداشت از فلسفه با تلقي ساير فيلسوفان از اين دانش بسيار متفاوت است.

2- فلسفه براساس تصور ويتگنشتاين ، هويت خود را به عنوان يک دانش مستقل از دست مي دهد و به فعاليتي ميان رشته اي تبديل مي شود (چيزي مانند روش تحقيق). هنگامي که مي گوييم کار فلسفه روشن سازي انديشه ها و سنجش زبان است ، واضح است که انديشه و زبان به يک حوزه معرفتي خاص محدود نمي شود و در همه حوزه ها مي توانيم کار فلسفي بکنيم.

3- براساس دو نکته بالا مي توان گفت ارتباط فلسفه با جهان و هستي قطع مي شود. ديگر فلسفه نه عهده دار بحث از هستي است نه وظيفه اش بررسي ارزشها و اصول اخلاقي است نه اثبات وجود خدا و نه جاودانگي نفس و به طور کلي نه خداشناسي است نه انسان شناسي و نه جهان شناسي.

دوره انتقال