نشست دو روزه رهبران كشورهاى عضو ناتو در استانبول، مرحله اى ديگر در فرآيند بسترسازى براى حضور اين سازمان در جغرافيايى است كه از نظر رهبران آمريكا منطقه اى كليدى را در استراتژى جهانى اين كشور در نيمه اول قرن بيست و يكم به خود اختصاص داده است، حوادث يازده سپتامبر توجيه گر حضور ناتو در افغانستان شد. ضرورت كمك به ايجاد امنيت در عراق، دريچه ورود اين سازمان به عراق را فراهم خواهد كرد و مبارزه با بنيادگرايى در كشورهاى قفقاز، راهگشاى نهادينه شدن عملكرد اين نهاد غربى در مجاورت مرزهاى كشورهايى خواهد شد كه آمريكا خواهان كنترل آنان است. ناتو كه به عنوان يك سازمان «دفاع جمعى» حيات يافت در يك دهه اخير به شدت چه از نظر كيفى و چه از نظر كمى دچار تحول و دگرگونى گشته است. نيازهاى آمريكا به عنوان هژمون جهانى دليلى شد بر اينكه اين ساختار نظامى كه در وهله اول براى دفاع از اروپاى غربى در برابر تهاجم احتمالى اتحاد جماهير شوروى به وجود آمده بود تحولات چندى را پذيرا شود.

۱ _ ماهيت جهانى. الزامات استراتژيك بعد از پايان جنگ دوم، دو سوى آتلانتيك را از طريق تاسيس سازمان آتلانتيك شمالى در هم تنيد. ماهيت آتلانتيكى اين سازمان امروزه از بين رفته است چرا كه به رهبرى و هدايت آمريكا اين تشكيلات حوزه جغرافيايى بيرون از اروپا يا به عبارتى «منطقه خارج» را حوزه عمليات خود قلمداد مى سازد. با توجه به همين مسئله است كه ماده شش قرارداد واشنگتن كه درخصوص محدوده جغرافيايى سازمان بود عملاً ديگر معنايى ندارد. حضور نيروهاى ناتو در افغانستان براى اولين بار به طور عملى تغيير در جغرافياى عملياتى را به نمايش گذاشت. جورج دبليو بوش قبل از سفر به استانبول در اجلاس ايرلند موافقت صريح اتحاديه اروپا را براى حضور ناتو در عراق به دست آورد كه اين بيانگر اين واقعيت است كه اين سازمان، ماهيتى جهانى يافته است و حوزه ارضى آن به تبع توسعه نفوذ و قدرت آمريكا در تطابق با جغرافياى جديد مطلوب نظر آمريكا شكل گرفته است.

۲ _ ماهيت تهاجمى. همان گونه كه محدوده عملياتى دچار تحول شد پرواضح است كه علت وجودى سازمان نيز بسيار دگرگون گشته است. ناتو به عنوان يك تشكيلات دفاعى براى محافظت از جغرافياى خاصى كه از محوريت در سياست خارجى آمريكا در دوران جنگ سرد برخوردار بود به وجود آمد. امروزه ديگر تهديد مستقيمى كشورهاى عضو را تهديد نمى كند. عملاً هيچ گونه خطر ارضى ۲۶ كشور عضو را نگران نمى سازد و ماده پنج قرارداد واشنگتن كه حمله به يك عضو را مستلزم پاسخى جمعى مى داند عملاً بى معنا است. خصلت دفاعى به لحاظ شكل گيرى مفهوم جديد استراتژيك از «دفاع جمعى» به «امنيت جمعى» تبديل يافته است كه اين سياستى اشاعه اى را طلب مى كند. افزايش اعضا خود نمايشگر اين ضرورت اشاعه و گسترش است. گسترش ناتو مستلزم سياستى تهاجمى و برون گرا است كه قدرت بالاتر و ظرفيت فزون تر را چه از نظر كمى _ اعضاى بيشتر، بودجه وسيع تر و چه از نظر كيفى _ تجهيزات مدرن تر و تكنولوژى امروزى تر را طلب مى كند. بازدارندگى كه مبتنى بر چتر اتمى آمريكا بود امروزه ديگر منطق استراتژيك حاكم بر ناتو نيست. به همين روى است كه مى توان از خصلت جديد و تهاجمى در اين سازمان صحبت كرد.

۳ _ نقش جديد ناتو. مشكلاتى كه امروزه آمريكا به عنوان تهديد مورد ارزيابى قرار مى دهد بسيار متفاوت با تهديداتى است كه از نظر برنامه ريزان اين كشور در دهه هاى گذشته وجود داشت. خطر كمونيسم و شوروى از بين رفته اند و خطرات جديدى جايگزين آنان شده اند. به ضرورت اين تهديدات متفاوت مى بايستى سياست ها و خط مشى هاى به شدت متمايزترى را نيز دنبال كرد. تلاش آمريكا براى شكل دادن به جهان براساس الگوهاى رفتارى مطلوب نظر خود و ارزش هاى منطبق بر منافع اين كشور، تهديداتى را متوجه اين قدرت ساخته اند كه داراى بعد جهانى و فراگير هستند. تروريسم، اشاعه سلاح هاى كشتارجمعى به جهت ماهيت سياست خارجى آمريكا تهديدات عمده در برابر اين كشور هستند. با توجه به اين دگرگونى كيفى در ماهيت تهديدات بود كه آمريكائيان با افزايش تعداد كشورهاى عضو و وسعت دادن به حوزه عملياتى اين سازمان را براى ناتو توجيه كردند.

نقش سنتى ناتو كه نظامى محور بود در فضاى دوران پس از جنگ سرد ديگر جوابگو نيست و به همين جهت نگاه دفاعى به نگاهى امنيتى تبديل شده است. امنيت مقوله اى فراگير است كه به ضرورت چندبعدى و فرانگر نيز هست. تعديل هاى ساختارى ناتو نيز با توجه به اين منطق شكل گرفت. نقش جديد ناتو، كمك به اشاعه دموكراسى و فرآيند دموكراتيزه كردن، حفظ صلح، اعمال صلح، اقدامات انسان دوستانه و مديريت بحران ها است. در چارچوب اين تعريف جديد از ماموريت ناتو است كه حضور وسيع تر اين سازمان را در منطقه خاورميانه شاهد خواهيم بود. با توجه به اينكه سياست آمريكا خواهان پياده سازى فرآيند دموكراتيزه كردن در خاورميانه است شاهد ايجاد تنش ها و ناآرامى هاى اجتماعى و سياسى دامنه دار خواهيم بود كه اين به ضرورت، فرصت را براى ايفاى نقش به وسيله ناتو به وجود مى آورد. ناتو امروزه «جعبه ابزار» آمريكا است و طبيعى خواهد بود كه نقش وسيع و دامنه دارى براى اين سازمان در منطقه متصور شويم.