در سايه طرح‌هاي بزرگ سدسازي، اکتشاف نفت و گاز و کشتي‌راني دولت شوروي در مسير رود ولگا و درياي خزر، همراه با سرازير نمودن انبوهي از پسماندهاي سمي و خطرناک شيميايي به اين دريا، حيات جانوري و گياهي درياي خزر و به ويژه ماهيان خاوياري آن که از شهرتي جهاني برخوردار مي‌باشد، در معرض انقراض کامل قرار گرفته است. نويسنده با اشاره به اينکه رودهاي محل تخم‌ريزي ماهيان خاوياري به دليل انجام پروژه‌هاي سدسازي، ديگر قابل استفاده نيست و بايد از روش‌هاي مصنوعي تخم‌ريزي بهره‌گيري شود، معتقد است که به دليل اجراي پروژه‌هاي مختلف نفتي، افزايش صيد قاچاق، آلودگي گسترده آب، فقدان دولت‌هاي مقتدر و نظارت‌کننده، حاکميت فقر، شکل‌گيري گروه‌هاي مافيايي و در نهايت، وجود فساد دولتي، تا چند سال آينده، ديگر هيچ خاوياري در اين دريا قابل استحصال نخواهد بود. بدين ترتيب، تا چه زماني آمريکايي‌ها مي‌توانند با مصرف خاويار سياه در سيني‌هاي نقره‌فام خود فخرفروشي کنند؟

در کمتر از 70 سال، دولت کمونيست شوروي، ساکنان منطقه زرخيز اوراسيا را به ملتي تبديل نمود که به گندم‌هاي اهدايي ايالات متحده و کمک‌هاي خارجي دولت‌هاي ديگر که در قالب پاهاي مرغ يخ‌زده به آنها ارائه مي‌شد، نيازمند بودند (روس‌ها از اين پاهاي مرغ به عنوان نوگي بوشا و يا پاهاي جورج بوش پدر که اين هدايا را براي آنان ارسال مي‌کرد، ياد مي‌کنند.)

تنها غذايي که شوروي گرسنه براي دشمنان سرمايه سالار خود تهيه مي‌ کرد، غذايي لذيذ و عالي به نام خاويار بود. اما آيا لوکس‌ترين کالاي توليد شده در روسيه، همچنان بر روي سيني‌هاي نقره‌فام ميزهاي غذاي آمريکايي‌ها، وجود خواهد داشت؟ پاسخ اين سؤال، احتمالاً منفي است.

خاويار سياه روسيه (که در پاره‌اي موارد، خاکستري، قهوه‌اي و يا کهربايي نيز است) از ماهي‌هاي اوزون‌بورون به دست مي‌آيد که از 3 ميليون سال پيش تاکنون در درياي خزر مي‌زيسته‌اند. در آن زمان، ارتباط اين درياي بزرگ با درياي سياه، درياي مديترانه و اقيانوس آتلانتيک قطع شد.

امروزه در اروپا، آسيا و آمريکاي شمالي 27 گونه مختلف از ماهي اوزون‌بورون زندگي مي‌کند که تخم‌هايي به نام خاويار توليد مي‌کنند. البته از دويست سال پيش، يک توافق جهاني به وجود آمد که براساس آن، خاويار درياي خزر، لذيذترين خاويار توليد شده در سراسر دنيا به شمار مي‌رود. همچنين بهترين خاويارها هم از ماهي خاوياري بلوگا و در رتبه‌هاي بعدي، ماهي‌هاي سوروگا و اوکترا قرار دارند. در يکي از شگفت‌انگيزترين اتفاقات تاريخي بشريت، رژيم نوظهور کمونيست در سال‌هاي دهه بيست ميلادي، انحصار استحصال اين مرواريدهاي سياه را به يک فرد ثروتمند واگذار نمود. در شهر باستاني آستاراخان که در مسير جاده کهن ابريشم قرار گرفته و آب رود ولگا به دلتاي وسيعي در جوار درياي خزر مي‌ريزد، يک شرکت وابسته به دولت اتحاد جماهير شوروي با تجاري سازي روش‌هاي سنتي نمک زدن به تخم‌هاي خاويار، منبع ارزشمندي را براي درآمدهاي ارزي دولت کرملين فراهم آورد.

بي‌ترديد در تاريخ معاصر، هيچ دولتي اين گونه بي‌رحمانه با منابع طبيعي خود رفتار ننموده و يا چشمان خود را بر روي نابودي محيط زيست طبيعي کشورش نبسته است. در طول دوره حکومت اتحاد جماهير شوروي، رود 23 هزار مايلي ولگا به يک کانال فاضلاب گسترده و عظيم تبديل گرديد که بيش از شصت ميليون انسان، پسماندهاي خود را در آن مي‌ريختند. بيش از 3000 کارخانه صنعتي نيز همه ساله بيش از يک ميليون متر مکعب از پسماندهاي مايع آلوده به مواد مختلف سمي و شيميايي تصفيه نشده خود را به درياي خزر سرازير مي کردند.

ماهي‌هاي اوزون‌بورون درياي خزر، ماهي‌هايي غضروفي هستند که زندگي آنها وابسته به آب رودهاي ولگا و خزر مي‌باشد. اين ماهي‌ها عموماً در کف درياها و رودها به دنبال موادغذايي مي‌گردند. شکم صاف اين گونه از آبزيان، هنگامي که در رودها حرکت مي‌کنند، به کف بستر ساييده مي‌شود و بيني‌هاي محکم آنان به دنبال مواد موجود مي‌گردد. ماهي اوزون بورون براي حفاظت از خود در برابر شکارچيان، يک زائده مثلثي محکم و استخواني در پشت خود دارند. هنگامي که 4 زائده موجود در سر آنها، وجود يک ماده غذايي را احساس مي‌کنند، دهان‌هاي بدون دندان خود را براي شکار کرم‌ها و لاروها و سخت‌پوستان و نرم‌تنان مي‌گشايند. اين ماهي‌ها پس از يک دوره 6 تا 12ساله زندگي در آب شور درياي خزر، براي تخم‌ريزي روانه رودهاي سرازير شده به اين دريا مي‌شوند. هر ماهي اوزون‌برون ماده تا 2 ميليون تخم خود را در سرچشمه‌هاي اين رودها باقي مي‌گذارد. در حالي که رود پرآب ولگا در گذشته، محل تخم‌ريزي بيش از 70 % ماهي‌هاي اوزون‌بورون بوده است و اين ماهي‌ها تا يکصد مايل در طول آن پيش مي‌رفتند، ساخت سد عظيم ولگاگراد (استالين‌گراد)، مهاجرت آنها را در اين رود براي هميشه متوقف نمود.

در نتيجه، دولت شوروي برنامه‌اي را تدارک ديد که براساس آن، تخم‌ريزي اين ماهي‌ها به صورت پرورشي انجام مي‌گرديد. در حالي که دولتمردان کمونيست به صيد بي‌رويه ماهي‌هاي ارزشمند در منابع طبيعي خود مي‌پرداختند، شرکت دولتي استحصال خاويار، در آن دوره، کنترل و نظارت شديدي را بر صيد ماهي‌هاي اوزون‌بورون توسط قاچاقچيان و ماهي گيران غيرمجاز محلي اعمال مي‌نمود. به دنبال سقوط نظام کمونيستي- با وجودي که اين شرکت همچنان به فعاليت خود ادامه مي‌داد- فروپاشي شوروي سابق، تبديل آن به چندين کشور مختلف مجاور درياي خزر و از بين رفتن نظام قانوني و سياسي متقدر حاکم، ديگر اهرم‌هاي پيشين براي جلوگيري از فعاليت‌هاي غيرمجاز افراد سودجو وجود نداشت. بدين ترتيب صدها شرکت صيد ماهي‌هاي اوزون‌بورون تأسيس گرديد که به دليل سودآوري هنگفت فروش غيرقانوني خاويار در بازار سياه کشورهاي ثروتمند غربي، هزاران نفر از صيادان محلي، باندهاي مافيايي و مسئولان فاسد دولتي را به سوي صيد اين ماهي‌هاي در معرض انقراض ترغيب نمود.

در اين ميان، صدها صياد فقير محلي هم، شبانه با روانه شدن به دريا، تورهاي خود را در سراسر طول رودهاي محل تخم‌ريزي اوزون‌بورون‌ها پهن مي‌نمودند. از سوي ديگر، باندهاي مسلح مافيايي با استفاده از قايق‌ها و کشتي‌هاي مجهز به دستگاه‌هاي پيشرفته ارتباطي، به زد و خوردهاي مسلحانه با مأموران دولتي مي‌پرداختند. هر چند بسياري از دولتمردان فاسد هم با دريافت رشوه، عملاً چشمان خود را بر روي اين اقدامات مخرب مي‌بستند. همچنين در سراسر روسيه، مقامات دولتي مبارزه کننده با غارت غيرقانوني منابع طبيعي، با اقدامات خشونت‌بار گروه‌هاي مافيايي روبه‌رو مي‌شوند. در پاييز سال گذشته، آدمکش‌هاي اجاره‌اي، يکي از فرمانداران منطقه‌اي را که از دسترس گروه‌هاي مافيايي به ذخاير آبزيان جلوگيري نموده بود، در يک سوءقصد به قتل رساندند.

در سال‌هاي اخير، همه دولت‌هاي حاشيه درياي خزر، محدوديت‌هايي قانوني را براي صيد ماهي و استحصال غيرقانوني اين گونه‌ها تصويب نموده‌اند. اما به دليل قيمت بالاي خاويار، فقر مزمن موجود در اين منطقه و وجود فساد دولتي، اين محدوديت‌ها چندان با موفقيت روبه‌رو نبوده است. دفتر صندوق جهاني حيات‌وحش در روسيه تخمين مي‌زند که 80 % ماهي‌هاي اوزون‌بورون عرضه شده در بازارهاي شهر مسکو، به بازار سياه تعلق دارد. دولت روسيه به صورت رسمي 25 ميليون دلار خاويار را به صورت قانوني در سال 1999 ميلادي صادر نموده است. کارشناسان معتقدند که سهم تجارت غيرقانوني خاويار، 10 برابر اين رقم است. سازمان حمايت از حيات‌وحش و ماهي‌هاي ايالات متحده نيز چندي پيش اعلام نمود که بيش از نيمي از تجارت جهاني خاويار به صورت غيرقانوني انجام مي‌گردد. در سال 2000 ميلادي هم دولت ايالات متحده، دو واردکننده را به دليل استفاده غيرمجاز از برچسب‌هاي روسي بر روي خاويارهاي قاچاق شده، جريمه نمود. ايالات متحده همچنان به عنوان بزرگ‌ترين واردکننده خاويار در سراسر دنيا شناخته مي‌ شود، اما عرضه اين مرواريدهاي سياه به شدت در حال کاهش است. بدين ترتيب، با وجود ثابت ماندن تقاضا، قيمت يک اونس خاويار [معادل 35/28 گرم] بلوگا به 80 دلار و يک اونس خاويارهاي اوکترا و سوروگا نيز به 60 و 45 دلار رسيده است. فراموش نکنيد که نسل ماهي‌هاي بلوگاي توليدکننده خاويار سياه و اوکترا تقريباً در حال انقراض کامل مي‌باشد. ائتلافي از گروه‌هاي محافظه‌کار بين‌المللي هم اخيراً مصرف خاويار سياه را تحريم نموده‌اند.

به دليل شرايط فاجعه‌آميز ماهي‌هاي خاوياري درياي خزر، فعالان بازار در تجارت اين محصول گران قيمت، تصميم گرفته‌اند که از خاويارهاي استحصال شده در ساير نقاط دنيا استفاده نمايند. امروزه در سراسر دنيا، کارآفرينان سرمايه‌گذاري‌هاي گسترده‌اي را در جهت ساخت استخرهاي پرورش ماهي‌هاي خاوياري انجام داده‌اند، هر چند آنان براي بهبود بازاريابي محصولات خود از برچسب‌هاي خاويارهاي روسي بهره مي‌برند. در مناطق داکوتاي شمالي و مونتانا نيز هم اينک سالانه 3 تن خاويار به دست مي‌آيد. همچنين صاحبان اين مزارع آموخته‌اند که چگونه خاويارهاي موجود در بدن ماهي‌ها را بدون کشتن آنها از طريق سزارين و يا لوله‌هايي ويژه خارج کنند. به هرحال، آينده ماهي‌هاي خاوياري رود ولگا و درياي خزر، در ‌هاله‌اي از ابهام قرار دارد. از سوي ديگر، رود درياي خزر که در گذشته به عنوان منطقه‌اي پاک و سالم به شمار مي‌رفت، امروزه در سايه استخراج نفت، کار گذاشتن لوله‌هاي عظيم انتقال نفت خام و حضور نفت‌کش‌هايي بزرگ که وظيفه عرضه نفت به کشورهاي مشترک المنافع را برعهده دارند، با آينده‌اي مبهم روبه‌رو است. تا چه زماني، ما آمريکايي‌ها مي‌توانيم همچنان به مصرف خاويارهاي سياه درياي خزر فخرفروشي کنيم؟