يکي از قيامهاي خونين مردم مسلمان ايران به رهبري مراجع تقليد در قرن معاصر، که نقطه عطفي در تاريخ قيامهاي اسلامي در تاريخ صد ساله اخير است، قيام مردم مسلمان در مسجد گوهرشاد، در کنار مرقد مطهر حضرت امام رضا(ع) عليه ماموران ديکتاتوري رضاخان، و کشف حجاب است.

* مأموران ترويج فرهنگ غرب

مطالعات جامعه شناسي و روان کاوي، ترديدي باقي نگذاشته که مذهب به گونه يک اصل پايدار در اعماق وجود انسان ريشه دارد و بينش مذهبي در مشرق زمين بسيار عميق تر از غرب است، شايد به دليل اينکه نخستين جوانه هاي تمدن در شرق ظاهر گشته و پيامبران نيز از شرق برخاسته اند.

اين مطلب نيز ثابت شده که «مذهب اصيل” موجب استقلال فکري و عملي انسانها شده و آنها را از بيهوده زيستن باز مي دارد و سد خلل ناپذيري در برابر نفوذ فرهنگ غرب و استعمار غرب خواهد بود.

از آنجا که استعمار غرب براي دست يافتن به ثروتهاي شرق از هيچ تلاشي دريغ نمي ورزد مذهب اسلام را به عنوان يک مکتب سازنده ضد استعمار مي داند و در مطالعات خود به اين نتيجه رسيده که آيين اسلام در برابر مطامع و منافع غرب سد محکمي ايجاد مي کند. بنابراين براي دستيابي به اهداف شوم خود، بايد براي براندازي اسلام نهايت کوشش را نمود و در اين راستا از هيچ کوششي فروگذار نکرد، استعمار غرب براي نيل بدين مقصود به دو ترفند دست يازيد:

1 - براي جداسازي مردم مسلمان از محتواي ناب اسلام، به مذهب سازي پرداخت، حزب هايي زير نقاب اسلام پديد آورد. استعمارگران با اين کار دو موضوع را نشانه گرفتند، نخست تفرقه و اختلاف شديد بين مسلمانان را جايگزين وحدت صفوف آنها کنند، دوم اينکه مردم جهان و مسلمانان را از اسلام ناب جدا سازند و آنها را از درون بي محتوا کنند و به اين وسيله زمينه سازي عميق و وسيعي براي نفوذ فرهنگ غرب در اذهان به وجود آورند، پرواضح است که جداسازي اسلام و مسلمين از ماهيت اصيل خود، از بين بردن موانع براي ورود و نفوذ فرهنگ غرب خواهد شد.

2 - سعي فراوان کردند تا با سياست بازيهاي گوناگون، توسط مزدوران خود با طرح برنامه هاي مختلف، فرهنگ منحط غرب را جايگزين فرهنگ اسلام کنند.

استعمارگران، براي رواج فرهنگ غرب درآسيا، سه عنصر فرومايه را مأمور کردند تا همزمان در ايران، ترکيه و افغانستان به اسلام زدايي بپردازند و فرهنگ غرب را جايگزين اسلام کنند، اين سه عنصر عبارت بودند از: رضاخان در ايران، امان ا... خان در افغانستان و کمال آتاتورک در ترکيه.

کمال آتاتورک رژيمي خودکامه در ترکيه به وجود آورد، او در سال 1924 ميلادي(1343 قمري) در ترکيه مذهب را در همه جا حذف کرد و دستور داد هر چيزي که مربوط به تاريخ گذشته ترکها و امپراتوري عثماني، يا درباره اسلام باشد، از برنامه هاي درسي همه مدارس ترکيه حذف شود، نظام «لائيک” و جدايي سياست از دين بر جامعه حاکم گردد، او براي برقراري چنين نظامي موضوع متحدالشکل بودن لباس زنان ومردان را جزو برنامه هاي خود قرار داد و کشف حجاب را در همه جا رسمي کرد.

عنصر ديگر، امان ا... خان، ديکتاتور افغانستان بود که تصميم گرفت در افغانستان به اسلام زدايي بپردازد و فرهنگ منحط غرب را جايگزين فرهنگ سازنده اسلام کند، ولي به هدف خود نرسيد.

رضاخان در ايران با حمايت انگليس روي کار آمد. او از عوامل گوناگون براي گسترش فرهنگ غرب و برچيدن فرهنگ اسلام بهره جست، گستاخي او به حدي رسيد که در کشور ايران، در روز هفدهم دي ماه سال 1314 شمسي، اعلام کشف حجاب اجباري نمود و در اين خصوص پافشاري عجيبي کرد.

* کشف حجاب اجباري از طرف رضاخان

هنگامي که رضاخان کشف حجاب اجباري را به اجرا گذاشت، علماي وقت از هر سوي کشور، اعتراض شديد خود را اعلام داشتند، از جمله مراجع و علماي برجسته مشهد مقدس در آن وقت، آيات عظام قمي، شيخ محمد آقازاده، شيخ هاشم قزويني، سيد عبدا... شيرازي، سيد علي اکبر خويي، غلامحسين قزويني، سيدعلي سيستاني و... اعتراض شديد خود را طي تلگرافي به رضاخان ابلاغ نمودند، اين تلگراف با امضاي 31 نفر از علماي برجسته مشهد مزين شده بود.

در ميان مراجع و علماي وقت، نام مرحوم آيةا... حاج آقا حسين قمي، با قيام خونين مسجد گوهرشاد، آميخته شده است، چرا که او نقش بيشتر در اين قيام داشت، او در آغاز ماه ربيع الثاني سال 1354 قمري از مشهد به تهران هجرت کرد و در باغ سراج الملک شهر ري به تحصن نشست، هنگامي که مردم از ورود وي به تهران با خبر شدند، گروه گروه به صورت دسته هاي عزاداري به ديدار او مي شتافتند، به طوري که جمعيت زيادي در آن باغ و اطرافش اجتماع نمودند، رژيم رضاخان که سخت هراسناک شده بود، به وسيله کماندوهايش، آن باغ را محاصره کردند و از ورود علما و مردم به آن جا جلوگيري نمودند، به اين ترتيب آية ا... قمي را در آن باغ زنداني کردند.

او در يکي از جلسات با صراحت فرمود: «امروز اسلام فدايي مي خواهد، بر مردم است که قيام کنند.” به اين ترتيب راهنمودهاي مراجع و علما از يک سو و پافشاري و لجاجت رژيم رضاخاني در کشف حجاب و پيروي از فرهنگ غرب از سوي ديگر، موجب شد که روحانيان و مردم مسلمان در گوشه و کنار کشور به رژيم اعتراض شديد کردند.

* شيخ محمدتقي بهلول و قيام گوهرشاد

جمعيت بسياري به عنوان اعتراض به رژيم، در مشهد در کنار حرم حضرت رضا(ع) در مسجد گوهرشاد متحصن شدند و روحاني مبارز، محمدتقي بهلول با سخنراني هاي خود، به شدت به اقدامات ضد اسلامي رضاخان اعتراض نمود.

حجةالاسلام شيخ محمد تقي بهلول، با قاطعيت و صراحت به تبيين خطر فرهنگ غرب مي پرداخت و مردم را به قيام دعوت مي نمود، مردم ابراز احساسات مي کردند و تنفر خود را نسبت به رژيم ضد اسلامي رضاخان اظهار مي نمودند، به گفته آقاي بهلول حدود چهار ساعت از شب گذشته، به دستور رضاخان، دژخيمان او با حمله ناجوانمردانه به مسجد گوهرشاد، مردم را به گلوله بستند که در اين کشتار جمعي، حمام خون به راه افتاد و حدود سه هزار نفر به شهادت رسيدند. در اين مورد ارتشبد سابق، حسين فردوست مي نويسد: «در مشهد يک روحاني به نام بهلول به شدت با اقدامات رضاخان مخالفت مي کرد و در سخنراني هايش به شدت به او حمله مي نمود، عده زيادي از مردم در حرم حضرت رضا(ع) متحصن شدند و اعلام کردند تا مسأله کشف حجاب حل نشود، ما از اينجا خارج نمي شويم، فرمانده لشگر مشهد به نام سرتيپ ايرج مطبوعي در اين باره به رضاخان گزارش داد، رضاخان دستور داد سربازان به صحن حرم وارد شوند و مردم را تهديد کنند و اگر مردم خارج نشدند تيراندازي کنند... رضاخان براي تشديد کار، سرتيپ البرز را به مشهد فرستاد، به دستور مطبوعي و البرز، واحدهاي لشگر مشهد وارد صحن شده و مردم را به گلوله بستند.”

سرتيپ مطبوعي در دادگاه انقلاب در اين خصوص مي گويد: «به من دستور داده شده بود که فوراً عده اي نظامي را در اختيار استاندار مشهد قرار دهم، من در حدود 250 سرباز در اختيار او گذاشتم... در همين هنگام سرتيپ البرز همراه دادستان ارتش، وارد مشهد شدند و لشگر در اختيار سرتيپ البرز قرار گرفت، او اسدي نايب التوليه آستان قدس را(به جرم عدم جلوگيري از مبارزين) اعدام کرد... سرهنگ قادري همراه سربازان از راه پشت بام وارد صحن شده و با افراد متحصن گلاويز شدند، در اين جريان حدود 25 نفر از مردم کشته و چهل نفر مجروح شدند.”

* حمله به مسجد گوهرشاد

صبح جمعه 20 تير سال 1314، قزاقان رضاخان براي متفرق ساختن مردم وارد عمل شدند و بي محابا به روي مردم تيراندازي کردند و در اين ماجرا، حدود يکصد نفر کشته و زخمي شدند، اما مردم متفرق نگشتند و مقاومت کردند. پس از اين هجوم، مردم از اطراف با ابزاري از قبيل داس، بيل و چوب و... به طرف مسجد سرازير شدند. مسجد گوهرشاد لبريز از جمعيت گرديد. روحانيان به ترتيب بر بالاي منبر حضرت صاحب الزمان(عج) قرار گرفتند و به سخنراني پرداختند. روز شنبه 21 تيرماه در مسجد؛ شعارهاي ضد سلطنت و ضد حجاب زدايي داده مي شد و مسجد يکپارچه سرود مقاومت سر داده بود. وحشت مقامات دولتي را فرا گرفت. سرانجام رضاشاه دستور داد که همه را دستگير و مجازات نمايند. سران شهرباني و آگاهي، نيروهاي خويش را هماهنگ کرده، قرار گذاشتند پس از نيمه شب، تهاجم خود را آغاز نمايند. قزاقان نيز از قبل در نقاط حساس شهر و اطراف مسجد گوهرشاد مستقر شدند و مسلسل هاي سنگين را بر بامهاي مشرف به مسجد کار گذاشتند.

* تبعيد همه علماي مبارز مشهد از طرف رضاخان

رضاخان براي رسيدن به اهداف شوم اربابانش، به اين جنايت اکتفا نکرد و چون احتمال قيام عمومي مي داد، همه علماي مبارز مشهد را دستگير کرده و از مشهد مقدس تبعيد نمود.

از جمله از اين تبعيدشدگان به تهران، سه نفر از مراجع و علماي معروف بودند که عبارتند از: آية ا... حاج آقا حسين قمي، آية ا... سيد يونس اردبيلي و آيةا... شيخ محمد آقازاده.

کشتار مردم در اين مسجد به اندازه اي بود که به نقل از شاهدان عيني 56 کاميون جنازه از صحنه کشتار خارج کردند. يک روز پس از اين فاجعه عمليات دستگيري علما و روحانيون آغاز شد و تعداد کثيري از آنان بازداشت و روانه زندان شدند.

قيام مسجد گوهرشاد براي هميشه در دفتر اقدامات سلسله پهلوي ثبت شد. گفتني است اين قيام يک سال پس از بازگشت رضاخان از سفر به ترکيه و در پي مشاهده بي بند و باري و بي حجابي زنان ترکيه توسط وي، به وقوع پيوست.

* امام خميني(ره) و قيام گوهرشاد

امام خميني، در گفتارخود به طور مکرر ديکتاتوري رضاخان و کشتار عمومي گوهرشاد را يادآوري کرده و مردم مسلمان را به نهي از منکر و مبارزه و مقاومت در برابر استعمارگران و مزدوران روسياه آنها فرا مي خواند.

امام خميني در اين باره فرمود: «انگليسي هاي جنايت کار، رضاخان را اسلحه دار کردند، اين آدم ناشايسته بي اصل را با اسلحه آوردند و مسلط کردند... اسلحه در دست بي عقل بود... آن جنايات و کشتار عامي که در مسجد گوهرشاد واقع شد، به دنبال آن، علماي خراسان را گرفتند آوردند به تهران حبس کردند و بعضي شان را هم محاکمه کردند و بعضي شان را هم کشتند، براي اينکه اسلحه در دست بي عقل بود.”

منابع:

1 - پاسدار اسلام، مرداد 1377، شماره 200

2 - مسجد گوهرشاد و آخرين ارتشبد به روايت اسناد

3 - زمانه، سال چهارم، تير 1384، شماره 34

4 - واقعه خراسان، به کوشش مسعود کوهستاني نژاد

5 - پيامدهاي واقعه گوهرشاد در اسناد نويافته، فصلنامه تاريخ و فرهنگ معاصر، شماره 22