| تعریف ترور
در فرهنگ و عرف سياسى، تعاريف مختلفى از ترور، تروريست و تروريسم ارائه شده كه در عين تنوع، بسيار به هم شبيهاند. در عوض، معناى ترور در اسلام چندان پراكندگى ندارد و اغلب در يك گستره و فضاى محدود بهكار رفته است. به همين جهت، قبل از ورود به بحث، تشريح مفهوم ترور در فرهنگ علوم سياسى كه بيشتر از فرهنگ غرب متأثر است و نيز توضيح ترور در فرهنگ اسلامى اجتنابناپذير است.
الف ــ ترور در فرهنگ علوم سياسى
تروريسم كه از ريشه لاتين terror به معناى ترس و وحشت گرفته شده است، به رفتار و اعمال فرد يا گروهى اطلاق مىشود كه از راه ايجاد ترس و وحشت و به كار بستن زور مىخواهد به هدف سياسى خود برسد. همچنين، كارهاى خشونتآميز و غيرقانونى حكومتها براى سركوب مخالفان خود و ترساندن آنان نيز در رديف تروريسم قرار دارد، كه از آن به عنوان تروريسم دولتى ياد مىشود.[1]
شيوههاى تروريستها عبارت است از: هواپيما ربايى، گروگانگيرى، خرابكارى، بمبگذارى، بانكزنى، آدمربايى سياسى و آدمكشى. سازمانهاى تروريستى نوعاً سعى مىكنند با اقداماتشان توجه رسانههاى گروهى و مردم را جلب نمايند. بسيارى از دولتها نيز براى نيل به اهداف سياسىشان از اشكال گوناگون تروريسم، از جمله ضربات هوايى، اعدامهاى وسيع و بازداشتهاى گسترده، استفاده مىكنند.[2]
در قانون داماتو اصطلاح اقدام تروريستي بينالمللى به عملى گفته مىشود كه: الفــ براى جان انسان، خشونتآميز يا خطرناك باشد، يا اينكه ارتكاب آن در حوزه صلاحيت ايالات متحده يا هر كشور ديگر، جرم جنايى محسوب شود؛ بــ ظاهراً با اهداف زير انجام شود: 1ــ ايجاد ارعاب و وحشت و فشار بر اشخاص غيرنظامى 2ــ حكومت از طريق ارعاب و فشار 3ــ تأثيرگذارى بر رفتار حكومت از طريق سوء قصد يا آدمربايى.[3]
بــ ترور در ادبيات عرب
معادلى كه براى واژه ترور، در ادبيات قديم و جديد عرب بهكار مىرود، با هم متفاوت است؛ امّا در معنا، تفاوتى بين آن دو به چشم نمىخورد. در مجموع، در زبان عربى براى كلمه ترور سه معادل زیر وجود دارد:
1- فَتْكْ: در كتاب فرهنگ اصطلاحات معاصر، فتك به معناى ترور كرد، كشت، از ميان برد، و به قتل رسانده، آمده است.[4] در لسانالعرب، الفتك يعنى هر شخصى كه فردى را بىخبر و از روى غفلت بكشد، و نيز، به معناى شخصى است كه از غفلت فرد ديگرى استفاده مىكند و او را مىكشد يا مجروح مىسازد.[5]
2- اِرْهابْ: كلمه ارهاب و مشتقات آن، در ادبيات قديم عرب به معناى ترس، ترسانيدن و دچار هراس كردن بود. قرآن هم بر همين معنا تأكيد ميكند. به عنوان نمونه به اين آيه بنگريد: ايَّاىَ فَاُرْهَبُونِ( بقره/40) و در راه اداي وظيفه، و عمل به پيمانها، فقط از من بترسيد. الاءِرْهابّى يعنى كسى كه براى برپا داشتن قدرت و سلطه خود به ترساندن متوسل مىشود. الحكم الاءِرْهاءَبّى، نوعى حكومت است كه بر پايه ارعاب و زور قرار دارد.[6]
3ــ اغْتيال: اغتيالاً يا قَتَلَهُ غيلَتاً يعنى پنهانى و به شكلى كه مقتول با خبر نشود، او را از پاى در آوردن.[7] در المنجد، الغِيْلَهًْ به معنى فريب دادن و بهناگاه كشتن و قَتَلَهُ غِيْلَهًًْ به معنى به او نيرنگ زد و به ناگاه او را كشت، آمده است.[8] از سوي ديگر، اغتيال به معناى ترور و سوء قصد و مُحاوَلَةُ الاءغتيال به معناى طرح ترور و توطئه ترور بهكار مىرود.[9]
جــ ترور در زبان فارسى
در فرهنگ فارسى عميد ترور به معنى ترس زياد، بيم هراس، خوف و وحشت است، و در اصطلاح سياست، يعنى كشتن و از بين بردن مخالفان و ايجاد رعب و وحشت در ميان مردم. تروريست به عامل ترور، طرفدار ترور، آدمكش، آنكه براى رسيدن به هدف خود كسى را غافلگيرانه بكشد يا وحشت و هراس ايجاد كند. تروريسم روش كسانى است كه آدمكشى و تهديد مردم و ايجاد خوف و وحشت را به هر طريق كه باشد، براى رسيدن به هدفهاى سياسى خود از قبيل تغيير حكومت يا در دست گرفتن زمام امور لازم و مباح مىدانند.[10]
در لغتنامه دهخدا آمده است: ترور مأخذ از فرانسه و به معنى قتل سياسى بهوسيله اسلحه است و در فارسى متداول شده است. تازيان معاصر اِهراق را به جاى ترور بهكار مىبرند، و اين كلمه در فرانسه به معنى وحشت و خوف آمده و حكومت ترور هم اصول حكومت انقلابى بود كه پس از سقوط ژيروندنها (از سيويكم مه 1793 تا 1794) در فرانسه مستقر گرديد و اعدامهاى سياسى فراوانى را به دنبال داشت. تروريست در زبان فارسى به شخصى اطلاق مىشود كه با اسلحه مرتكب قتل سياسى شود و تروريسم به اصلى گفته مىشود كه در آن از قتلهاى سياسى و ترور دفاع گردد.[11]
در مجموع و بهطور خلاصه مىتوان گفت ترور در لغت به معناى ترس، هراس، خوف و وحشت است و در اصطلاح سياسى به معناى كشتن و از بين بردن مخالفان و ايجاد رعب و وحشت ميان مردم مىباشد. تروريست به كسى اطلاق مىگردد كه براى رسيدن به هدف خود، كسى را غافلگيرانه بكشد يا وحشت و هراس ايجاد نمايد.
تروريسم روش كسانى است كه آدمكشى و تهديد مردم و ايجاد خوف و وحشت را به هر طريقى كه باشد، براى رسيدن به هدفهاى خود لازم و درست مىدانند. در نتيجه، علاوه بر شيوه و روش اقدام، انگيزه افراد يا گروهها براي اجراي آن اقدام، ملاك تروريستى بودن يا نبودن عمل است؛ يعنى اگر فرد يا گروهى با هدف سرقت يا كسب منفعت اقتصادى به آدمكشى اقدام نمايد، به اين عمل، عمل تروريستى اطلاق نمىگردد؛ چرا كه بايد انگيزه فرد يا گروهى كه به آدمكشى يا ايجاد رعب و وحشت دست مىزنند، سياسى باشد. به عنوان مثال، پس از پيروزى انقلاب اسلامى در ايران، برخى از گروههاى سياسى، با قتل، آدمكشى و ايجاد رعب و وحشت، قصد داشتند انقلاب اسلامى را ساقط نمايند و زمام امور را به دست گيرند؛ يعنى براى وصول به اهداف سياسى، به قتل و خونريزى اقدام مىكردند، لذا اقدام آنها دقيقا يك اقدام تروريستى بود.
حرمت شرعی ترور
آيات و روايات متعدد و فراوانى در حرمت و منع ترور و قتل پنهانى وجود دارد كه هيچگونه ترديدى را درباره حرمت ترور از ديدگاه اسلام باقى نمىگذارد. از جمله:
1ــ «بگو: بياييد آنچه را پروردگارتان بر شما حرام كرده است، برايتان بخوانم: اينكه چيزى را شريك خدا قرار ندهيد! و به پدر و مادر نيكى كنيد! و فرزندانتان را از (ترس) فقر، نكشيد! ما شما و آنها را روزى مىدهيم، و نزديك كارهاى زشت نرويد، چه آشكار باشد چه پنهان! و انسانى را كه خداوند محترم شمرده، به قتل نرسانيد! مگر به حق (و از روى استحقاق)، اين چيزى است كه خداوند شما را به آن سفارش كرده، شايد درك كنيد!» (انعام)
2ــ «بر بنىاسرائيل مقرر داشتيم كه هركس، انسانى را بدون ارتكاب قتل يا فساد در روى زمين بكشد، چنان است كه گويى همه انسانها را كشته، هر كس انسانى را از مرگ رهايى بخشد، چنان است كه گويى همه مردم را زنده كرده است. و رسولان ما، دلايل روشن براى بنىاسرائيل آوردهاند، اما بسيارى از آنها، پس از آن در روى زمين، تعدى و اسراف كردند.» (مائده/32)
در نتیجه، در آيات قرآن، از كلمه فتك، اغتيال يا ارهاب به معناى ترور، استفاده نشده بلكه در آن كلمه قتل آمده كه اعم از كشتن پنهانى است. بنابراين، مىتوان دريافت كه قرآن با كشتن انسانها به غير حق مخالف است. به عنوان مثال، خداوند در آيه 178 بقره، اگرچه قصاص را حق اولياى دم مىداند، از آنان مىخواهد قاتل را عفو كنند يا اينكه فقط از او ديه دريافت نمايند. و نيز، توصيه مىكند دو طرف در دريافت و پرداخت ديه انصاف را رعايت كنند.
روايات متعددى در منع ترور وجود دارد كه در ذيل به چند مورد آن اشاره مىشود:
1ــ پيامبراكرم(ص) فرمود: وقتى در معراج بودم، چيزها و مواردى را ديدم. پرسيدم اينها چيست؟ گفتند: اينها نشانههاى آخرالزمان است. پرسيدم: چه زمانى آخرالزمان است؟ خداوند عزوجل فرمود: آخرالزمان وقتى است كه علم محو شود و جهل ظاهر گردد، قاريان قرآن زياد شوند و عمل كاهش يابد، ترور بالا رود، فقهاى هدايتگر اندك و فقهاى گمراه و خيانتكار زياد و شعر فراوان شود.[12]
2ــ در شرح نهجالبلاغه ابن ابىالحديد آمده است: «هنگامى كه پيامبر(ص) رحلت فرمود و على(ع) به غسل و دفن آن حضرت مشغول بود، با ابوبكر بيعت شد. در اين هنگام زبير و ابوسفيان و گروهى از مهاجران با عباس و على(ع) براى تبادل نظر و گفتوگو خلوت كردند. آنان سخنانى گفتند كه لازمه تهييج مردم و قيام بود. عباس (كه خدايش از او خشنود باد) گفت: سخنان شما را شنيدم و چنين نيست كه به سبب اندك بودن ياران خود از شما يارى بخواهيم و چنين نيست كه به سبب بدگمانى، آراى شما را رها كنيم. ما را مهلت دهيد تا بينديشيم، اگر براى ما راه بيرون شدن از گناه فراهم شد، حق ميان ما و ايشان بانگ برخواهد داشت؛ بانگى چون زمين سخت و دشوار، و در آن صورت دستهايى را براى رسيدن به مجد و بزرگى فرا خواهيم گشود كه تا رسيدن به هدف، آنها را جمع نخواهيم كرد. و اگر چنان باشد كه به گناه درافتيم، خوددارى خواهيم كرد و اين خوددارى هم به سبب كمى شمار و كمى قدرت نخواهد بود. به خدا سوگند اگر نه اين است كه اسلام مانع از هرگونه غافلگيرى (فتك و ترور) است، چنان سنگهاى بزرگ را بر هم فرو مىريختم كه صداى برخورد و ريزش آن از جايگاههاى بلند به گوش رسد.»[13]
3ــ ابوصباح كنانى به امام جعفر صادق(ع) مىگويد: يكى از همسايههايم كه از قبيله همدان و نامش جعد بن عبدالله است، به على(ع) دشنام مىدهد. آيا اجازه مىدهى كه او را بكشم؟ فرمود: اسلام ترور را منع كرده است.
نتيجهاى كه از اين روايات مىتوان گرفت، آن است كه ايمان مانع ترور است و مؤمن ترور نمىكند. بنابراين، از روايات استفاده مىشود كه هرگونه كشتن به صورت پنهانى (ترور) شرعاً حرام و ممنوع است. اسلام حتى خدعه و نيرنگ در جبهه اسلامى و خودى را جايز نمىداند.
تفاوت ترور با مجازات در اسلام
در برخى از آيات و روايات، به ظاهر منعى بر كشتن برخى از انسانها وجود ندارد، اما بررسى عميق اين آيات و روايات، نتيجه ديگرى در بر دارد.
الفــ قرآن مجيد
در آيات ذيل، كشتن برخى از انسانها مجاز شمرده شده است: 1ــ اى افرادى كه ايمان آوردهايد! حكم قصاص در مورد كشتگان، بر شما نوشته شده است.[14] 2ــ كيفر آنكه با خدا و پيامبرش به جنگ برمىخيزند، و اقدام به افساد در روى زمين مىكنند (و با تهديد اسلحه، به جان و مال و ناموس مردم حمله مىبرند) فقط اين است كه اعدام شوند، يا به دار آويخته گردند.[15]
مراد از قصاص قاتل و مجازات فاسد محارب چيست؟ و اينها چه كسانى هستند؟ قصاص در اصطلاح قرآن، نوعى قانون كيفرى براى مجازات قاتل است. بنابراين، قصاص در آيه 178 بقره، فقط به معناى كشتن نيست، بلكه كشتن آشكار قاتل، يكى از اقسام آن است؛ قاتلى كه به عمد مرتكب قتل شده است، هم مىتوان او را به قتل رساند و هم اولياى دم مىتوانند او را ببخشند و فقط وى را با پرداخت ديه، مجازات نمايند. بدين سان، قصاص فقط راهى براى از بين بردن افراد مزاحم و زمينههاى جرم و دريچهاى به سوى حيات اجتماعى و نيز ضامن آن است. زيرا قصاص در مقابل اين شعار «زياد بكشيد تا كشتار كم شود»، و نيز در مقابل شعار «عفو قاتل ممنوع است»، قرار دارد.[16]
آيه 32 مائده، كشتن قاتل و مفسد را جايز شمرده است. فاسد كسى است كه به جنگ خدا و رسول او برخيزد، يا اينكه در ميان مردم ترس و ناامنى ايجاد كند. نكته مهم ديگر اين آيه، مقام انسان در نزد خداوند است. از اين رو، از پاى درآوردن اين صاحب مقام، همانند كشتن همه مردم دانسته شده است، شايد به آن دليل كه اگر كسى دست به خون انسان بىگناهى بيالايد، آمادگى آن را پيدا مىكند كه انسانهاى بىگناه ديگرى را به قتل برساند.[17]
در آيه 33 مائده كه تنها به عصر پيامبر(ص) اختصاص ندارد، مراد از محاربان، افرادى هستند كه اسلحه بر روى مسلمانان مىكشند، و با تهديد به مرگ، و حتى كشتن، اموال آنها را به غارت مىبرند. به بيان ديگر، منظور از محارب كسى است كه با تهديد يا با بهكارگيرى اسلحه، به جان يا مال مردم تجاوز مىكند، اعم از اينكه دزد سرگردنه باشد يا در داخل شهر به اين اقدام دست زند. البته محارب با كلمه افساد آمده است. بنابراين، مراد از محاربه با خدا، افساد در روى زمين از طريق اخلال در امنيت عمومى است. جزاى چنين كسى، اگر مرتكب قتل شده باشد، قتل است و اگر فقط دزدى كرده باشد، قطع دست و پاى مخالف است و اگر فقط رعب و وحشت ايجاد كرده، نفى بلد است.[18]
نتيجهاى كه از آيات فوق و تفسير آن بهدست مىآيد، آن است كه اعدام قاتل، مفسد و محارب، در صورت تحقق شرايط لازم، صرفاً به اذن امام عادل يا نايب خاص او يا رهبر و حاكم اسلامى به شكل آشكار، بدون پردهپوشى و به منظور بازگرداندن امنيت عمومى اجرا ميشود، در حالى كه ترور عليه مخالفان سياسى و براي نيل به اهداف سياسى انجام مىگردد. بنابراين در اقدام تروريستي اذن امام عادل وجود ندارد و اغلب اين عمل پنهانى و براى ضربه زدن و اخلال در نظم عمومى اجرا ميشود.[19]
بــ پيامبر اكرم(ص)
در مجموع اقدام پيامبر(ص) در صدور حكم قتل كعب بن الاشرف و يهوديان بني نضير را نمىتوان ترور ناميد زيرا هيچكدام نشانههاى ترور را نداشت. به بيان ديگر، پيامبر(ص) حاكم اسلامى است و يكى از شئون حاكم اسلامى قضاوت است. بنابراين، پيامبر(ص)، بر اساس اين شأن، و بر پايه احراز مجرم بودن فرد، حكم قتل آن را آشكارا و نه مخفيانه صادر و نحوه اجراى آن را نيز مشخص نمود. مسأله مهم ديگرى كه در اينجا وجود دارد، آن است كه هر كس نمىتواند به تشخيص خود به ترور دست بزند، بلكه نخست بايد يك مرجع صلاحيتدار كه صلاحيت آن از نظر عقل، شرع و افكار عمومى پذيرفته است، مجرم بودن وى را تأييد و سپس فرد يا افرادى واجد شرايط حكم آن مرجع صلاحيتدار را كه مىتواند پيامبر(ص) باشد، اجرا كنند.[20] پيامبر(ص) به دليل مجرمبودن كعب دستور قتل او را صادر نمود. اما جرم او چه بود؟ جرم وي عبارت بود از: پيامبر(ص) و مسلمانان با يهوديان، پيمان عدم تجاوز و همزيستى مسالمتآميز داشتند، در حالى كه او (كعب) پيمان شكست، و به يارى دشمنان پيامبر(ص) شتافت، به آنها كمك مالى و روانى كرد و سرباز داد، آنان را تشويق كرد به پيامبر(ص) حمله كنند، و به مسلمانان اعلام جنگ داد.[21] همچنین، كعب متعرض زنان مسلمان مىشد، آنها را مورد اذيت و آزار قرار مىداد. اشرف بعد از جنگ بدر و شكست مشركان، به مكه رفت و در خانه كشتهشدگان جنگ، زنان و مردان قريش را جمع كرد، و اشعارى را در وصف كشتههاى آنان سرود، و احساسات آنان را تحريك كرد تا آنان را عليه پيامبر(ص) بشوراند و بسيج كند. او به اين وسيله زمينه جنگهاى بعدى قريش را عليه پيامبر(ص) پديد آورد. او همچنين، عليه پيامبر(ص) ياوهسرايى و شايعهپراكنى مىكرد، و اصل اسلام را زير سوال مىبرد.
جــ ائمه اطهار
در سيره ائمه معصومين(ع) نيز مواردى از تجويز قتل ديگران ديده مىشود. مثلاً: اسحاق انبارى مىگويد: امام جواد(ع) به من فرمود: اين چه كارى است كه ابوالسمهرى كه خدا لعنتش كند، انجام مىدهد، و ما را تكذيب مىكند؟ او ادعا مىكند كه خودش و ابن ابىرزقاء براى ما تبليغ مىكنند، من شما را شاهد مىگيرم كه من از آنها به سوى خدا تبرى مىجويم. آن دو فريبكار و ملعوناند. يا اسحاق، ما را از شر آنها راحت كن! خداى عزوجل با بردن تو به بهشت به تو آرامش مىدهد. عرض كردم: فداى تو شوم، كشتن آنها بر من حلال است؟ فرمود: آن دو فريبكاراند و مردم را فريب مىدهند و زندگى من و دوستانم را در معرض خطر قرار مىدهند، لذا خون آنها بر مسلمين حلال است. او را نبايستى در ملأ عام به قتل برسانى، زيرا اسلام آدمكشى در ملأ عام را نمىپذيرد، و اگر او را به صورت آشكار بكشى، ترحم و دلسوزى ايجاد مىشود، و از تو سوال مىكنند چرا او را كشتى و تو نمىتوانى دليل موجهى ارائه كنى و قادر نيستى حجتى بياورى تا از خود دفاع كنى، و خون مؤمنى از دوستان ما به خاطر يك فرد كافر ريخته مىشود. پس بايد مخفيانه به ترور اقدام كنيد.[22]
اقدام امام جواد(ع) و ساير ائمه را نيز كه به امور مشابه مبادرت كردند، نمىتوان ترور ناميد، زيرا اگرچه ائمه معصوم(ع) حاكميت نداشتند، در كنار شأنيت افتاء، داراى شأنيت قضاوت هم بودهاند. بنابراين، آنها هم، همانند پيامبر(ص) و در مقام قضاوت، پس از احراز مجرميت فرد، دستور كشتن آنها را دادند. منتها اين حكم به صورت پنهانى به اجرا درآمد، همانند شلاقى كه به دلايلى، به صورت پنهانى بر مجرم نواخته مىشود.[23] اينجا هم اين سوال مطرح است كه چرا امام جواد(ع) دستور كشتن ابوالسمهرى را صادر كرد. پاسخ اين است: اولاً، او به دروغ خود را نماينده امام معرفى، و به نام امام از مردم خمس و زكات دريافت مىكرد، و خود از آن استفاده مىنمود، در حالى كه نه نماينده امام بود و نه حق استفاده از وجوه شرعيه را داشت. علاوه بر آن، اخبار جعلى را به عنوان عقايد شيعيان ترويج مىكرد، و در اين راه، با بهرهبردارى از نام امام مردم را فريب مىداد، و هيچ راهى براى آگاه كردن مردم و دور كردن آنها از وى وجود نداشت.[24] ثانياً، او درباره امام غلو ميكرد، و بدعتهاى تازهاى در شيعه پديد آورد، آن هم به نام امام. بدين سان، عقايد شيعيان را تباه كرد. از اين رو، وجود او خطرى بزرگ و جدى براى جامعه شيعه به شمار مىآمد.[25] ثالثاً، او فردى هرزه و منحرف هم بود.[26] البته فريبكارى و هرزگى به تنهايى شخصى را شايسته مرگ نمىسازد، بلكه فريبكارى و هرزگى و بدعتگذارى توأم با حكم و تشخيص امام مىتواند او را شايسته مرگ آشكار يا پنهانى سازد. زيرا وجود چنين شخصى موجب ميشود امنيت سلب گردد، در حالى كه در مورد تروريسم، اقدام تروريستي باعث سلب امنيت مىشود.
از سيره پيامبر(ص) و امامان مىآموزيم كه آنها، در مقام حاكم اسلامى يا قاضى، به صدور حكم قتل افرادى دست زدهاند كه وجودشان جرثومه فساد و تباهى و موجب گمراهى و ضلالت جامعه اسلامى مىشد. به رغم اين، پيامبر(ص) و ائمه معصومين(ع) حاضر نشدند در خفا حكم به قتل آنان صادر نمايند، و عاملان کشتن آنها را از بازگو كردن واقعه باز دارند، يا به قصد دستيابى به هدفهاى سياسى به آن مبادرت كنند نه دينى، يا براى ايجاد رعب و وحشت در مردم، كه از شاخصههاى عمليات تروريستى است، به آن دست بزنند. البته به اين نكته اساسى هم بايد توجه كرد كه ترور مخالفان شرور در زمان صدر اسلام در ميان غيرمسلمانان، يك امر عادى بود، در حالى كه در زمان ما، چون دولتها تعهدات حقوقى در قبال هم دارند، و نيز در دنياى مدرن امروزى زندگى مىكنند، ترور منتفى است. قطعاً اگر پيامبر(ص)، و ساير معصومان(ع) در دنياى امروز مىزيستند، نسبت به تعهدات حقوقى فيمابين دولتها كه ترور را نفى مىكنند، پاىبند بودند. اما استثنائي در متون دينى وجود دارد كه بر پايه آن اجراي مجازات فرد گناهكار فوريت پيدا مىكند، و در آن رجوع به قاضى هم لازم نيست و هر فرد، در صورت مواجهه و مشاهده آن، فوراً بايد فرد خاطى را از پاى درآورد و آن سبّالنبى است؛ سبّالنبى يعنى اينكه كسى نعوذ بالله به ساحت مقدس پيامبر(ص)، ائمه هدى(ع) يا زهراى مرضيه(س) توهين و اسائهادب كند، اما همين مسأله هم در جامعهاى كه در آن حاكميت دينى وجود دارد، بايد از سوى حكومت انجام شود؛ آن هم آشكار، نه مخفى، مثل قضيه سلمان رشدى كه امام به عنوان قاضى و حاكم شرع وارد ميدان شدند و با صدور حكمى علنى تكليف رشدى را معلوم كردند.[27]
چند نمونه از نفی ترور در اسلام
در تاريخ اسلام و انقلاب اسلامى، نمونههاى فراوانى از نفى ترور وجود دارد كه به چند نمونه از آن اشاره مىشود:
1ــ مسلم بن عقيل از ترور عبيدالله بن زياد خوددارى كرد: به پيشنهاد شريك، تصميم بر آن شد كه مسلم در پستوى خانه و پشت پرده كمين كند و در وقت حضور ابن زياد، با علامتى كه به مسلم مىدهند (آب خواستن شريك) بيرون آمده و او را به قتل برساند. ابن زياد آمد و نشست و صحبتهايى كردند، ولى وقتى شريك آب طلبيد، مسلم براى اجراى طرح بيرون نيامد و با تكرار علامت، باز هم از مسلم خبرى نشد. ابن زياد كه احتمال خطرى را مىداد، از هانى پرسيد: او چه مىگويد؟ گفتند: تب كرده و هذيان مىگويد، اما عبيدالله زياد، زود از آنجا رفت. پس از رفتن او، از مسلم پرسيدند چرا نقشه را عملى نكردى؟ گفت: به خاطر سخنى كه على(ع) از پيامبر اسلام(ص) نقل كرده كه: ايمان، مانع كشتن غافلگيرانه (ترور) است.[28]
2ــ در حديثى معتبر نقل شده كه ابوصباح كنانى به امام صادق(ع) مىگويد: همسايهاى داريم كه نسبت به اميرالمومنين(ع) بدگويى مىكند. اجازه عملى ( ترور) را نسبت به او مىدهيد؟ حضرت فرمودند: آيا تو اهل كار هستى؟ گفتم: به خدا قسم اگر اجازه دهيد، در كمين او مىنشينم و هنگامى كه به دام افتاد، با شمشير او را مىكشم. حضرت فرمود: اى ابوصباح اين كار ترور است و رسول خدا(ص) از ترور نهى فرمودند. اى ابوصباح اسلام تحقيقاً قيد و مانع ترور است.[29]
3ــ آقاى سيد حميد روحانى، مورخ انقلاب اسلامى، در اين باره خاطرهای از امام خمینی(ره) نقل میکند: «ما در نجف خدمت امام رفتيم، فكر مىكرديم سيدمهدى هاشمى واقعاً مبارز است و ساواك تهمت قتل آيتالله شمسآبادى را بىخودى به او زدهاند. به امام گفتيم: سيدمهدى هاشمى در زندان است. ممكن است اعدامش كنند. اجازه مىدهيد عدهاى از روحانيون برويم در يكى از كليساهاى پاريس متحصن شويم. بلكه سيدمهدى هاشمى را آزاد كنند؟ كه امام با يك نگاه غضبآلود به ما فرمود: شما مىخواهيد براى يك قاتل اعتصاب كنيد و تحصن كنيد؟!»[30] آقاى روحانى در پاسخ به سوالى راجع به نظر حضرت امام(قدسسره) درباره ترور حسنعلى منصور گفت: امام اصولاً با ترور مخالف بود، به دليل آنكه ممكن بود پس از آن فرد يا افرادى روى كار بيايند كه بدتر باشند و ديگر اينكه ممكن بود در ترور، افراد بىگناه كشته شوند و جراحت و وحشت ايجاد شود.
4ــ در سيره حضرت امام(قدسسره)، بعد از انقلاب اسلامى هم موردى از دستور ارهابى از سوى ايشان ديده نمىشود و امامخميني آن را از ناحيه هر كسى كه بخواهد انجام شود، محكوم مىكند. وی در این باره فرموده است: «گمان نكنيد كه اينها از روى قدرت يك همچو كارهايى را انجام مىدهند، يك بمب در يك جا منفجر كردن، يك بچه دوازده ساله هم مىتواند او را بگيرد يك جايى بگذارد و خود او منفجر بشود. اين قدرتى نيست، اين كمال ضعف است. من ابنملجم را از اينها مردتر مىدانم، براى اينكه او آمد در حضور مردم، كار خودش را كرد و خداوند او را لعنت كند و اينها آن مردانگى آن نامرد را هم ندارند و به طور دزدى يك كارى انجام مىدهند و خودشان را اصلاً ظاهر نمىكنند. من آن عباس آقا را كه صدراعظم ايران (امينالسلطان) را در نزديك مجلس با هفتتير زد، در حضور همه و خودش را بعد هم ديد گرفتار مىشود، كشت، او را مرد مىدانم و اينها را نامرد. اينهايى كه از اينجا فرار كردند و از خارج دستور مىدهند كه مردم را اغتيال كنند، و به طور دزدكى بكشند، اينها تز نامردهاست.»[31]
پس در سيره عملى مردانى كه مجسمه اسلاماند، ترور جايى ندارد، زيرا ترور با ايمان و اسلام در تضاد است.
فرجام سخن
ترور اقدامى ترسآفرين، وحشتآميز، غيرقانونى، پنهانى، غافلگيرانه، رعبانگيز است كه با كشتن افراد مخالف (مخالفان سياسى) و تخريب اماكن متعلق به آنها از طريق روشهاى زورمدارانه، با وسايل و ابزار خشن اجرا ميشود، در حالى كه آيات مختلف قرآن، ترور پنهانى را مردود مىداند، كشتن انسان پاك را رد مىكند، قتل انسان غير قاتل و غير فاسد را نمىپذيرد و نيز ريختن خون انسانى كه خونش محترم است، منع كرده است. روايات اسلامى هم ترور را، به عنوان نشانهاى از علائم ظهور امام زمان(عج)، مخالف ايمان و اسلام ذكر كرده است و آن را باطل مىداند. البته قرآن در قصاص، افساد در روى زمين و محاربه با خدا و رسول خدا، دستور كشتن داده است، ولى در هيچ يك از موارد، بر خلاف ترور، قتل به صورت پنهانى، بياذن امام معصوم(ع) يا نايب آنان، يا رهبرى و حاكم اسلامى انجام نميشود و نيز بر خلاف ترور، اين اقدام به بازگشت آرامش به جامعه و بازگرداندن امنيت عمومى منجر مىگردد.
پيامبر(ص) در مواردى، دستور كشتن افرادى را صادر كردهاند؛ افرادى كه به هجو مسلمانان پرداختهاند، به دشمنان مسلمانان مدد رساندهاند، به سلب امنيت عمومى دست زدهاند، به ناموس مسلمانان تعدى كردهاند، به پيمان صلح با پيامبر(ص) پايبند نماندهاند. بنابراين، فرمان پيامبر(ص) براى كشتن آنها، ترور نبود. زيرا ترور مخفيانه اجرا ميگردد، وحشت مىآفريند و ترورشونده بدون محاكمه ترور مىشود. پيامبر(ص) در مقام حاكم اسلامى كه شأن قضاوت را نيز دارد، آشكارا دستور كشتن اين افراد را صادر كرد و اين اقدامها، آرامش را براى جامعه اسلامى به ارمغان آورد. از اين رو، در سيره نبوى نشانى از ترور به مفهوم امروزين وجود ندارد. حتى در برخى از احاديث برجامانده از پيامبر(ص) ترور نهى شده است. چگونه ممکن است پیامبری که پیامبر رحمت است، بیمحابا و بدون حساب و کتاب به قتل کسی فرمان داده باشد؟[32] در سيره امامان معصوم(ع) هم نمونههايى از كشتن افراد ديده مىشود كه حيلهگر، بدعتآور، فريبكار، غارتگر، جعلكننده احاديث، غلوكننده امام معصوم(ع)، بهتانزننده به شيعيان، تباهكننده عقايد مسلمانان، هرزه، منحرف، شرور، جرثومه فساد و تباهى، گمراهكننده مردم و... بودهاند. اقدامهاى امامان معصوم(ع) هم معنا و مفهوم ترور را ندارد، به آن دليل كه فرد كشتهشده از سوى امام معصوم(ع) كه شأنيت قضا و افتاء را داشته، مجرم شناخته شده است و مردم با نابودي از انحراف، زنان مسلمان از تجاوز، مسلمانان از بهتان، عقايد مردم از بدعت نجات يافتند، در حالى كه ترور به انحراف فكرى، سلب آسايش عمومى، برقرارى خشونت و نفى امنيت مىانجامد.
پينوشتها
[1]ــ حسين علىزاده، فرهنگ خاص علوم سياسى، تهران، روزنه، 1377، ص 274
[2]ــ جك سى. پلينو و روى آلتون، فرهنگ روابط بين الملل، ترجمه و تحقيق حسن پستا، تهران، فرهنگ معاصر، 1375، ص 243
[3]ــ زيبا فرزيننيا، از نفوذ تا سد نفوذ، فصلنامه سياست خارجى، سال 11، شماره 1، بهار 1376، ص 118
[4]ــ نجفعلى ميرزايى، فرهنگ اصطلاحات معاصر، قم، دارالاعتصام، 1376، ذيل كلمه فتك
[5]ــ لسان العرب، ذيل كلمه فتك
[6]ــ ترجمه المنجد، مترجم مصطفى رحيمى، تهران، صبا، 1377، ذيل كلمه رَهَبَ
[7]ــ جمعى از نويسندگان، تفسير نمونه، قم، دارالكتب الاسلاميه، 1368، ص 584
[8]ــ ترجمه المنجد، همان، ذيل كلمه غيله
[9]ــ احمد سياح، فرهنگ بزرگ جامع نوين، تهران، اسلام، 1365، ذيل كلمه اغتيال
[10]ــ فرهنگ فارسى عميد، ذيل كلمه ترور
[11]ــ لغت نامه دهخدا، ذيل كلمه ترور
[12]ــ جمعى از نويسندگان، تفسير نمونه، همان، ص 586؛ بحار الانوار، ج 52، ص 277
[13] ــ شرح نهجالبلاغه ابن ابى الحديد، تحقيق محمد ابوالفضل، بيروت، دارالحياهًْ التراث العربى، 1285، ص 219
[14]ــ جمعى از نويسندگان، تفسير نمونه، همان، صص 610 ــ 602؛ محمد حسين طباطبايى، تفسير الميزان، ترجمه: محمد باقر موسوى همدانى، ج1، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1364، ص664؛ بهاءالدين خرمشاهى، ترجمه و توضيحات قرآن، تهران، نيلوفر و جامى، 1374، ص 27
[15]ــ جمعى از نويسندگان، تفسير نمونه، همان، ج4، ص360؛ محمدحسين طباطبايى، همان، ج5، ص533
[16]ــ جمعى از نويسندگان، تفسير نمونه، همان، ج1، ص610 ــ 602؛ محمد حسين طباطبايى، همان، ج1، ص664؛ بهاءالدين خرمشاهى، همان، ص 27
[17]ــ جمعى از نويسندگان، تفسير نمونه، همان، ج4، ص255؛ بهاءالدين خرمشاهى، همان، ص 113؛ محمدحسين طباطبايى، همان، ج 5، ص520؛ طبرسى، مجمع البيان، ترجمه و نگارش محمد مفتح، ج 7 ،تهران، فراهانى، 1350، ص 13
[18]ــ جمعى از نويسندگان، تفسير نمونه، همان، ج 4، ص 360؛ محمدحسين طباطبايى، همان، ج5، ص 533
[19]ــ همان.
[20]ــ سخنرانى شهيد آيتالله سعيدى پيرامون ترور در اسلام در سال 1343
[21]ــ دعموش عاملى، دايرهًْالمعارف اطلاعات و امنيت در آثار و متون اسلامي، ترجمه: غلامحسين باقر مهياري و رضا گرمابدري، تهران، دانشگاه امامحسين(ع)، 1379، ص283
[22]ــ همان، ص 303
[23]ــ همان.
[24]ــ همان.
[25]ــ همان.
[26]ــ همان.
[27]ــ جمعى از نويسندگان، تساهل و تسامح، تهران، آفرينه، 1379، ص 35
[28]ــ جواد محدثى، مسلم بن عقيل، قم، دفتر تبليغات اسلامى، 1375، ص 25
[29]ــ اصول كافى، ج 7، ص 375
[30]ــ روزنامه كيهان، 5 خرداد 1368، ص 8
[31]ــ امامخمينى(ره) حاضر نشدند حكم ترور حسنعلى منصور، عاقد و طراح كاپيتولاسيون، را صادر كنند: «در قضيه ترور حسنعلى منصور با اينكه... نمايندهاى (از گروه مؤتلفه اسلامى) خدمت ايشان به نجف جهت استيذان فرستاد، آن حضرت (امام خمينىقدس سره) از صدور چنين حكمى استنكاف ورزيدند و اين (گروه) ناچار شد، به سراغ بعضى ديگر... برود.» (جمعى از نويسندگان، تساهل و تسامح، همان)
محسن رضايى در مصاحبهاى با كيهان گفت: «ايشان (امام خمينىقدس سره) خطمشى مسلحانه را نفى مىكردند؛ يعنى به عنوان استراتژى، كار مسلحانه را قبول نداشتند... (تا) جايى كه ايشان اجازه، اعدام خسرو داد (فرمانده نيروى هوايى رژيم پهلوى) را ندادند؛ يعنى آن دوستى كه واسطه ما با حضرت امام بود، گفت كه حضرت امام سكوت كردند و ما از سكوت، برداشت مخالفت كرديم... حضرت امام كار مسلحانه را به عنوان يك مشى و استراتژى قبول نداشتند. ايشان اصل مبارزه را در تودههاى مردم مىديدند و لذا بر آگاهى مردم تأكيد داشتند.» (محاصبه محسن رضايى با روزنامه كيهان، 19 بهمن 1378، ص 8) در واقع امام با هر اقدام نظامي مخالف بود. روش امام براى تأثيرگذارى و تحول اجتماعى، يك روش فرهنگى بود. رك: امامخمينى، صحيفه امام، ج 15، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى ، 1378، ص139
[32]ــ اسلام دين رحمت است. آيات ذيل رحمت بودن دين اسلام را به وضوح نشان مىدهد.
خداوند در بيان كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ (انعام/12)؛ رحمت و بخشش را بر خود واجب كرده است. از اين رو، به پيامبراكرم(ص) مىفرمايد: ما تو را جز براى رحمت جهانيان نفرستاديم.(انبيا/107)
سوتيتر:
آيات و روايات متعدد و فراوانى در حرمت و منع ترور و قتل پنهانى وجود دارد كه هيچگونه ترديدى را درباره حرمت ترور از ديدگاه اسلام باقى نمىگذارد. از جمله:
1ــ «بگو: بياييد آنچه را پروردگارتان بر شما حرام كرده است، برايتان بخوانم: اينكه چيزى را شريك خدا قرار ندهيد! و به پدر و مادر نيكى كنيد! و فرزندانتان را از (ترس) فقر، نكشيد! ما شما و آنها را روزى مىدهيم، و نزديك كارهاى زشت نرويد، چه آشكار باشد چه پنهان! و انسانى را كه خداوند محترم شمرده، به قتل نرسانيد! مگر به حق (و از روى استحقاق)، اين چيزى است كه خداوند شما را به آن سفارش كرده، شايد درك كنيد!» (انعام)
3ــ ابوصباح كنانى به امام جعفر صادق(ع) مىگويد: يكى از همسايههايم كه از قبيله همدان و نامش جعد بن عبدالله است، به على(ع) دشنام مىدهد. آيا اجازه مىدهى كه او را بكشم؟ فرمود: اسلام ترور را منع كرده است.
قصاص در آيه 178 بقره، فقط به معناى كشتن نيست، بلكه كشتن آشكار قاتل، يكى از اقسام آن است؛ قاتلى كه به عمد مرتكب قتل شده است، هم مىتوان او را به قتل رساند و هم اولياى دم مىتوانند او را ببخشند و فقط وى را با پرداخت ديه، مجازات نمايند. بدين سان، قصاص فقط راهى براى از بين بردن افراد مزاحم و زمينههاى جرم و دريچهاى به سوى حيات اجتماعى و نيز ضامن آن است. زيرا قصاص در مقابل اين شعار «زياد بكشيد تا كشتار كم شود»، و نيز در مقابل شعار «عفو قاتل ممنوع است»، قرار دارد.
| 
