نماز جمعه يكي از اجتماعات پرشور عبادي ـ سياسي است كه شكوه و جلال و انسجام آن شوكت و عظمت نظام اسلامي است و همواره بايد صفوفش به هم فشرده و نماز گزارانش كثير باشند.

نماز جمعه مثل هر پديده اجتماعي ديگر داراي خصائص ضعفها و نقايص و آسيبهاست. آسيبها و علل و عوامل آنها بايد به جد مورد توجه قرار گيرند.

هر قدر كه زمان مي گذرد و ارتباطات گسترش مي يابد انتظارات از تريبونهايي همچون نماز جمعه نيز پا به پاي رشد و توسعه افزايش مي يابد و نياز به تحول اساسي پيدا مي كند.

امروزه كه در اقصي نقاط ميهن اسلامي مان اينترنت ماهواره و تلويزيون با چندين شبكه كاري مشغول اطلاع رساني و تبليغ اند نماز جمعه ما هم كه رسالت هدايت و ارشاد و ايجاد وحدت در جامعه را عهده دار است بايد به طور جدي مورد نقد و بررسي و آسيب شناسي واقع شود تا با رفع كاستيها و نقايص بتواند نقش حياتي خود را ايفا نمايد و بي شك

اين تحول نياز به يك پشتوانه فكري و نظري قوي و نيرومندي دارد و بدون آن نمي توان نهادي قوي و پويا داشت. و برخورداري از نهاد سالم و پويا در گرو بررسي و برطرف كردن نقاط ضعف است كه اين مهم به غايت ضروري به نظر مي رسد.

البته نماز جمعه نياز به يك آسيب شناسي جامع و كامل و كارشناسانه و مفصل دارد كه از حوصله اين مقال و از وسع علمي نگارنده خارج است ولي از باب “آب دريا را اگر نتوان كشيد پس به قدر تشنگي بايد چشيد” در حد توان به ذكر و توضيح تعدادي از آسيبهاي نماز جمعه خواهيم پرداخت شايد گره اي از مباني نظري و فكري اين حركت سازنده باز شود.

خداي را سپاس بيكران مي گوييم كه نعمت عظيم قلم را بر انسان ارزاني داشت تا مافي الضمير خود را ابراز و حقايق بيرون از خود را توصيف كندو به زيور طبع و تحرير و كتابت بيارايد.

در پايان “اين نقد” از كليه خدمتگزاران به ائمه جمعه و بزرگان و فرهيختگان انديشمندي كه مقاله اين ناچيز را مطالعه خواهند فرمود به خاطر وجود سهوها و قصورها و تقصيرات در متن صفحات آينده پوزش طلبيده و اميد قبول اعتذار را دارد.

صلوات و رحمت خداوند بر تمام انبيا و اولياي الهي به ويژه آخرين پيام آور صلح و آزادگي و شرف و خداپرستي و انسانيت و اخلاق حضرت ختمي مرتبت (ص) و آخرين ذخيره الهي كه از پس پرده غيبت ناظر اعمال و كردار ماست و سلام بر روح بلند امام راحل (ره) و ارواح طيبه شهيدان راه حق بالاخص شهداي محراب كه با خون سرخ خويش درخت تناور انقلاب را آبياري كردند و درودي به پاكي آفتاب و به زلالي آب و به ثقل سحاب به محضر مقام معظم رهبري اين چشم بيدار امت اسلامي و محور وحدت و محبت و كانون اتحاد مي فرستيم و براي آن بزرگ طول عمر همراه با عزت و اقتدار و شوكت و عظمت و شكوه از خداوند منان خواستاريم و اميدواريم كه مشمول شفاعت اهل بيت و شافعين روز جزا واقع شده و با اهل بيت (س) محشور شويم.

“يا ايهاالذين آمنوا اذا نودي للصلواه من يوم الجمعه فاسعوا الي ذكر الله و ذر والبيع ذلكم خير لكم ان كنتم تعلمون”

نماز عبادي سياسي جمعه فرآيند و نتيجه تلاش و زحمات مجموعه اي از انسانهاي متدين و تلاشگر و ارگانهاي ذيربط است و مثل هر پديده و برنامه ديگر داراي مشكلات نقايص و آسيبهايي است كه توجه جدي كارگزاران و دست اندركاران اين امر را مي طلبد و براي هر كار و عملي برنامه و نظريه علمي لازم است تا پشتوانه نظري آن امر باشد ما نيز برآن شديم تا با قلم قاصر و بضاعت اندك علمي و تحقيقاتي خويش مطالبي را فراخور حال به رشته تحرير درآوريم و براي اتمام اين مقال از خداوند منان و از ادعيه ذاكيه بقيه الله الاعظم ارواحنا فدا استعانت جسته و طلب ياري مي كنيم.

هر موضوعي را مي توان از جهات و حيثيات مختلف به قسمتهاي مختلف و متعدد و گوناگون تقسيم كرد ما نيز آسيبهاي نماز جمعه را از نظر منشا به سه دسته تقسيم كرده و برآن شديم كه هر كدام را مورد بررسي و تحقيق قرار دهيم و نظر به اينكه اين تحقيق ميداني است نه كتابخانه اي داراي منابع و مآخذ فراوان نيست.

اما سه دسته از آسيبها از اين قرارند:

1 ـ آسيبهايي كه منشا آنها خطيب و امام جمعه است.

2 ـ آسيبهاي شكلي نماز جمعه

3 ـ آسيبهاي تداركي و اجرايي نماز جمعه

با توجه به كشش و گنجايش مقاله صاحب اين قلم بر آن شد كه دسته اول آسيبها را نظر به اهميت آن و ارتباطش به امام جمعه و اطرافيان به صورت مبسوط و وسيعي مورد بحث و بررسي قرار داده و از دو دسته ديگر به ذكر فهرست و اهم موضوعات اكتفا نمايد.

آسيبهايي كه از امام جمعه ناشي مي شوند

بدون ترديد امام جمعه ركن ركين نماز جمعه بوده و نماز جمعه بدون او معني و مفهوم ندارد لذا تمامي اعمال فردي و اجتماعي او در كيفيت و كميت نماز جمعه و نمازگزاران تاثير گذار است و اين امر به هيچ عاقلي پوشيده نيست.

1. تعلق امام جمعه به گروه و تفكر خاص

به عقيده قاصر نگارنده يكي از آسيبهاي مهم در اين برهه از زمان كه جامعه ما چند صدايي است و خطوط و افكار متعددي در جامعه وجود دارد همين تعلق و گرايش خاص است كه در اكثر مواقع موجب بي رونقي و خلوتي نماز جمعه مي شود.

بخواهيم يا نخواهيم مردم به يك تفكر خاص راي داده و آن تفكر را در چهار چوب نظرات رهبري و قانون اساسي بر سرنوشت اجرايي يا تقنيني خود حاكم كرده اند و از آن حمايت و پشتيباني مي كنند. امام جمعه نيز امام همين مردم است و رهبري فكري و معنوي همين امت را عهده دار است. پس اگر گرايش و فكر سياسي خود را ـ كه هيچكس نمي تواند بدون گرايش باشدـ در سخن و عمل بروز دهيم و در اعمال سياسي و اجتماعي و فرهنگي دخيل كنيم قاطبه مردم و اكثريت آنها از دور ما پراكنده شده و به تبع آن نماز جمعه رونق چنداني نخواهد داشت و بدين وسيله تعداد زيادي از مردم به طور اتوماتيك از گردونه شنيدن احكام نوراني اسلام و قرآن و اهل بيت (ع) محروم خواهند شد.

امام جمعه بايد خود را متعلق به همه اقشار بداند و اين تعلق را در عمل نيز تحقق بخشد و دقيقا آن گونه عمل كند كه مقام معظم رهبري در محيط حكومت اسلامي و نظام عمل مي كنند. همانند يك پدر كه فرزنداني با افكار و انديشه اي مختلف دارد و مانند كسي كه فرزندانش را دوست دارد و همه را به يك چشم مي نگرد. خلاصه كلام امام جمعه براي اجراي فرمان مقام معظم رهبري در جهت هدايت عموم مردم كه داراي افكار و انديشه هاي گوناگونند بايد داراي اعمال و رفتاري باشد كه از آن بوي گروه و جناح يا فكر خاصي به مشام نرسد.

توضيح بيشتر اينكه امروزه احزاب و گروههاي متعددي در كشور ما و در سايه نظام ما در حال فعاليت و تكاپويند كه هر كدام از آنها داراي گرايش و فكر خاصي هستند. امام جمعه نه رئيس حزب است و نه رئيس گروه سياسي روحانيت عموما يك گروه و يا حزب نيست بلكه مجموعه اي از عالمان به دين اسلام و معارف اسلامي اند كه براي اعتلاي كلمه حق و رشد دين و دينداري مردم تلاش مي كنند و امام جمعه نيز پدر و رهبر ديني محيط خويش است. پس نبايد در اختيار گروه و جناح و منش خاصي باشد و ديكته هاي احزاب و گروه هاي سياسي را از تريبون نماز جمعه تكرار نمايد و سخنگوي آنان باشد. بلكه بايد همچون پدري مهربان و عالمي عادل و بزرگي صبور و اسوه اي مقاوم و پرهيز گار براي ايجاد و حفظ وحدت و يكپارچگي جامعه خويش بكوشد و از دامن زدن به اختلافات به شدت پرهيز كند.

نگارنده از بدو امامت جمعه شعار زيباي “اختلاف در فكر و انديشه و وحدت در عمل” را سر داده و عملا نيز براي تحقق و تبلور عيني اين شعار جميل آستين همت بالا زده و كوشيده است.

امام جمعه نبايد رنگ و بوي جناح يا گروه خاصي را به خود بگيرد. والا سخنان و كلماتش نيز جناحي شده و در مقابل تعدادي از گروههاي ديگر قرار خواهد گرفت و نخواهد توانست يك نماز جمعه پررونق و با نشاط و مردمي داشته باشد.

2. بي محتوايي يا كم محتوايي خطبه هاي نماز جمعه

به بركت انقلاب اسلامي تعداد بي سوادان در كشور ما به غايت كم شده و در دور دست ترين و محرومترين روستاهاي كشور افراد با سواد به وفور پيدا مي شوند و كار به جايي رسيده است كه در هر شهر كوچك صدها معلم دانشجو تحصيلكرده و فرهنگي با تحصيلات وجود دارد و در رشته هاي مختلف علوم از جمله معارف اسلامي و حقوق سالانه تحصيل كردگان زيادي از دانشگاه هاي ما فارغ مي شوند كه اطلاعات خوبي درباره احكام و معارف اسلامي دارند كه جاي شكر و سپاس خداوند منان است.

جامعه اي كه امام جمعه در آن مشغول فعاليت و خواندن خطبه است افراد مطلع علمي حضور دارند و از طرفي صدا و سيما به عنوان دانشگاه بزرگي است كه همه مردم شاگردان و دانش جويان اين دانشگاهند و همين مردم در پاي خطبه ها حضور دارند. اگر خطبه ها بي محتوا و خالي از مسائل علمي و اساسي جامعه باشد يا حاوي سخنان ضعيف و بي پايه و اساس باشد و به عبارتي اگر خطبه هاي نماز جمعه غناي مناسب با رشد و تعالي عالمي و اطلاعاتي جامعه را نداشته باشد نماز جمعه آرام آرام پس از مدتي درخشش زودگذر به خلوتي مفرط خواهد گراييد. ممكن است امام جمعه گوينده اي توانمند و زبردست باشد ولي در اثر كمبود وقت و پرداختن به امور غير ضروري ديگر خطبه هايش محتوا و غناي لازم را نداشته باشد.

پس بي محتوايي و كم محتوايي خطبه هاي نماز جمعه يكي از آسيبهاي بزرگ و جدي محسوب مي شود.

3. حركات غير اخلاقي خانواده امام جمعه

همانگونه كه قرآن كريم مي فرمايد: “لقد كان لكم في رسول الله اسوه حسنه” امام جمعه نيز به عنوان نماينده ولي فقيه مقتداي معنوي جامعه است و مي تواند الگوي افراد باشد. زيرا مردم دو دسته اند: يا دوستان مايند و يا دوستان ما نيستند. دوستان سعي مي كنند از امام جمعه و خانواده اش الگوي رفتاري و گفتاري بگيرند و غير دوستان نيز به دنبال يافتن نقطه ضعفها در وجود و حركات امام جمعه و خانواده او هستند.

البته خانواده هاي تمام مسئولين بايد مواظب حركات خود باشند بويژه امام جمعه كه بايد خانواده اش در كردار و گفتار و رفتار اسوه باشند و از اعمال خلاف اخلاق بپرهيزند. زيرا در غير اين صورت امام جمعه و به تبع آن نمازش آسيب جدي خواهند ديد و نبايد فراموش كرد كه حسنات الابرار سيئات المقربين. اگر امام جمعه و خانواده اش مرتكب اعمال سبكي شوند كه بعضي از افراد جامعه آن كارها را مي كنند. ديگر اسوه و الگو بودن آنها بي معنا خواهد بود و از مقوله لفظ و ظاهر تجاوز نخواهند كرد.

بايد توجه داشت كه خانواده متشكل از همسر و فرزندان است كه هر كدام وظايفي دارند و البته شرح همه وظايف آنها از حوصله اين مقال خارج است ولي تعدادي از وظايف آنها براي جلوگيري از تضعيف امام جمعه و نماز به شرح زير است:

الف) همسر امام جمعه:

بي ترديد حركات و سكنات همسر امام جمعه در رفتار زنان ديگر موثر است در اين عصر و زمان كه آراستن و زيور در جامعه رواج جدي دارد وا از ديدگاه شرع مقدس نيز مادامي كه در ديد نامحرمان و مريضان روحي قرار نگيرد اشكالي ندارد و چه بسا در بعضي مواقع هنگام نماز بر آن تاكيد شده است و همسر امام جمعه هم زني است مثل زنان ديگر ولي بايد رعايت حال اكثريت قريب به اتفاق جامعه كه براي اداره زندگي خويش در تنگنا و فشارند از استفاده كردن البسه گران قيمت و مدل بالا و داشتن زيور و زينت آلات سنگين حذر كند تا زنان مردم عادي احساس كمبود و حقارت ننمايند.

آيا جامعه مي پذيرد امام جمعه اي كه حداقل در هر هفته مردم را به تقوي و پرهيز كاري كه يك بعد آن تقواي اجتماعي و رعايت حال ديگران است. دعوت كند ولي اهل و عيالش رعايتگر تقوي نباشند آيا برانگيختن احساس حقارت در زنان فقرا و مردم عادي جامعه ولو به غير عمد تقواست.

خلاصه كلام حركات غير اخلاقي و خلاف عرف و عادت همسر امام جمعه كه در بين بانوان جامعه زندگي مي كند و مردم مي بينند. يكي از آسيبهاي جدي است.

ب) فرزندان امام جمعه:

جوانان امروز هر روز با شكل و شمايلي خاص كه معمولا با الگوگيري از غرب و شرق است در ميدان زندگي و عرصه اجتماعي ظاهر مي شوند و هر روز به شكلي در مي آيند از موي سرگرفته تا البسه و زيور و وسايل ورزشي و غيره همه يا بيشتر با الگوگيري از غرب تحقق مي يابد. اگر فرزندان امام جمعه هم شكل و شمايلي آنگونه به خود بگيرند كلمات او نافذ نخواهد بود.

فرزندان امام جمعه بايد يار و ياور پدر در امر هدايتگري جامعه باشند. شركت فرزندان امام جمعه در مراسم مذهبي و ديني و نماز جمعه انگيزه در جوانان ديگر شده و به سوي نماز عبادي سياسي جمعه كشيده مي شوند.

ناگفته پيداست كه خانواده امام جمعه آينه تمام نماي شخصيت اوست و زن و فرزندان امام جمعه در رونق و عدم رونق نماز جمعه اثر بسزا دارند.

و البته در مناطق كوچك و كم جمعيت اين آثار منفي و يا مثبت بيشتر مشهود است.

نبايد فراموش كرد كه مسئول دفتر و ساير نزديكان و اطرافيان امام جمعه نيز بايد رعايت حال ديگران را بنمايند و از ارتكاب خلاف اخلاق حذر نمايند.