در این مقاله نویسنده به بنیان صنعت دفاعی روسیه اشاره می کند و به مسایل و مشکلاتی که این صنعت با آن روبرو است، می پردازد. گرچه به صورت مختصر در این زمینه صحبت می کند اما اطلاعات مفیدی را در اختیار خواننده قرار می دهد. نویسنده معتقد است که کشور روسیه در بازار تسلیحات در حال سود آوری بوده و با رویکرد تازه خود در پی موفقیت در این بازار است. او معتقد است که هزینه بالای تجهیزات غربی و تحریم تسلیحاتی برخی از کشورها توسط غرب باعث می شود بسیاری از کشورها برای تأمین تسلیحات خود به شرق و از جمله روسیه توجه کنند.

رکود اخیر اقتصاد جهانی در مرحله حساسی برای روسیه رخ داد؛ زمانی که روسیه مجدداً در حال توسعه بنیان صنعت دفاعی اش بود. به نظر می رسد مسکو مجبور است مشی خود را برای حمایت از اصلاحات تازه شروع شده تغییر دهد. از طریق اصلاحات ساختاری مهم و استراتژی های به هم پیوسته صادرات، در این مدت نسبتاً کوتاه اقداماتی برای افزایش کیفیت رقابت هم از نظر داخلی و هم از نظر بین المللی انجام شده است.

مسایل اقتصادی اخیر – از رکود اعتبار مالی تا وضعیت بد سرمایه گذاری که همگی در اثر کاهش قیمت نفت به وجود آمدند – اجرای برخی راهبردها را تهدید می کنند. با این وجود، دلایل قوی ای وجود دارد که معتقدیم مسکو به این برنامه تغییرات ادامه خواهد تا بتواند به اهداف خود در مسلح شدن مجدد دست یابد: هم ابزارها و هم نیت هنوز آشکار هستند.

گزارش پیشرفت اصلاح صنایع

بنیان صنعت دفاعی روسیه در حالی وارد دهه اخیر شد که از زمان اتحاد شوروی به طور جدی بازسازی نشد. بوریس آلیوشین؛ رئیس جامعه روسی کمک به شرکت های دفاعی، در سال 2007 هشدار داد که الگوی کار صنعت دفاعی روسیه منسوخ شده است. این بخش با اعمال مدیریتی از کار افتاده، بنیان صنعتی خرد شده، ساختارهایی که نسبت به ابتکارهای فردی بی تفاوت است و همچنین با سرمایه گذاری ناکافی در تولید تسهیلات مواجه بوده است.

هزینه ناکافی تحقیق و توسعه هم مسأله مهمی است. این هزینه در دهه 1990 و اوایل دهه جاری به شدت کاهش یافت در حالی که رویکرد ناهماهنگ فروش های خارجی منجر به نوعی اوراق سازی در بازارهای بین المللی شد. با این وجود، تغییرات مهم پیگیری شدند.

اصلاح ساختاری از طریق ایجاد شرکت های صاحب سهم بزرگ دولتی در سرمایه صنایع دفاعی احاطه شده بود. OPK Oboronprom یک نمونه اولیه را فراهم کرد؛ این شرکت برای متحد کردن بخش هلیکوپتر، جنگ های الکترونیکی و موتورهای هواپیمایی استفاده شد.

بزرگ ترین گام از طریق ایجاد شرکت متحد هواپیمایی در سال 2007 انجام شد. این سازمان 48 میلیارد دلاری از امتیاز حدود 20 شرکت هواپیمایی که سوخو و توپولوف هم جزء آنها بودند به وجود آمد. روسیه همچنین اقدام هایی برای غلبه بر شکاف تکنولوژی انجام داد که در نتیجه تحقیق و توسعه ناکافی و از دست دادن پرسنل ماهر در جریان رکود اقتصادی دهه 1990 بوجود آمده بود. در حالی که شرکت های روسی در نوامبر سال 2007 برای یکی کردن سرمایه گذاری های دارای تکنولوژی بالا متحد شده اند، تأکید جدیدی بر سرمایه گذاری در بخش تحقیق و توسعه در برنامه تسلیحاتی 10 ساله دولت (GPV) انجام گرفت. همچنین موافقت نامه مشارکت با سازمان های پیشرفته غربی مثل DCNS و Thales فرانسه و Finmeccanica ایتالیا گسترش یافته است.

شاید بزرگ ترین مسأله ای که صنعت دفاعی روسیه با آن مواجه است نیاز به نوسازی تسهیلات صنعتی و افزایش ظرفیت تولید برای برآوردن نیازهای داخلی و سفارش خارجی زیاد باشد. این بزرگ ترین چالش بخش دفاعی روسیه به شمار می رود.

سرگئی ایوانف معاون اول نخست وزیر و وزیر سابق دفاع در سال 2007 برآورد کرد که بنیان صنعتی در حال توسعه 25/19 میلیارد دلار هزینه در برخواهد داشت. پیش بینی شده بود که بخش صنعتی 40 درصد این هزینه را از طریق وام های بازرگانی تأمین کند.



رکود اقتصادی

تأثیر شرایط اقتصادی بر صنعت دفاعی در اواخر سال 2008 مشخص شد. ایوانف هشدار داد که با رکود اعتبار مالی و کاهش سرمایه گذاری، صنایع نظامی کشور در حال زمین گیر شدن هستند. او خواستار این شد که بانک های دولتی، بودجه اضافی ای برای آرام کردن این وضعیت که می تواند کاملاً دردناک باشد، فراهم کنند.

در ضمن، لیست های بازار معوق شده اند. Oboronprom در ژانویه به فصلنامه Jane\'s گفت لیست پیش بینی شده از صنایع متبوعش یعنی هلیکوپتر های روسی، حداقل تا 2011- 2010 محقق نخواهد شد: 12 تا 24 ماه بعد از تاریخی که در گذشته پیش بینی شده بود.

تنها راه حل موجود مسکو برای غلبه بر مشکلات مالی، درگیری بیشتر حکومت در بخشی بود که تاکنون به شدت توسط دولت کنترل می شد و کمک مالی می گرفت. در ماه اکتبر دولت، وام هایی با نرخ بهره 8 تا 9 درصد به شرکت های دفاعی دولتی پیشنهاد کرد.

در دسامبر سال گذشته یک بسته 4/5 میلیارد دلاری تدوین گردید که شامل 8/1 میلیارد دلار سوبسید به بهره پرداختی وام ها و افزایش سرمایه شرکت ها و 6/3 میلیارد دلار برای ضمانت وام ها بود. پیشرفت بعدی سریع بود: تأکید بر جایگاه حکومت در این بخش. طرح های بوجود آمده در ژانویه سال 2009 یک سرمایه 5/182 میلیون دلاری اضافی از طریق یک سهم مازاد وارد شرکت هواپیمایی متحد شد. یک ماه بعد، ریانووستی گزارش داد که بزرگ ترین بانک های روسیه ( Sberbank,VTB,Vnesheconombank,Gazprombank) آماده بودند این وام ها را تا 6/1 میلیارد دلار افزایش دهند.

اقدامات انجام شده توسط مسکو برای تقویت صنایع دفاعی دو سؤال مهم را ایجاد می کند؟ وقتی خود بودجه فدرال تحت فشار است آیا توانایی این را دارد که میلیاردها دلار به بخش دفاعی تزریق کند؟ دوم اینکه، آیا روش انتخاب شده حمایتی این صنعت را در مسیر یک آینده موفقیت آمیز قرار می دهد یا به عنوان یک تلنگر کوتاه مدت عمل می کند؟

ضعف نسبی اقتصاد روسیه با کاهش قیمت نفت از نیمه سال 2008 آشکار شد؛ علی رغم برخی اقدامات برای متنوع ساختن اقتصاد روسیه، این کشور سال گذشته یک سوم درآمد صادراتی اش را از نفت بدست آورد. آلکسی کردین، وزیر امور مالی، در ژانویه تأیید کرد که اوضاع در سال 2009 دشوارتر خواهد بود به علاوه اینکه کشور مجبور خواهد بود که بخش مهمی از صندوق ذخیره اش را جهت کسری بودجه سال 2009 صرف کند. از نظر صندوق ذخیره، این کشور در یک موقعیت قوی برای پشتوانه بنیان صنعت دفاعی اش قرار دارد.

روسیه تمایل دارد که سهم خود در دارایی سیستم تسلیحات پیشرفته را از حدود 20 تا 30 درصد به 35 درصد تا سال 2010 و 45 درصد تا سال 2015 افزایش دهد، لذا برای برآورده شدن این آرزوی خود بر صنایع دفاعی اش تکیه کرده است. این هدف با مسلح و تجهیز شدن مجدد نیروهای مسلح بین سال های 2020 تا 2025 هماهنگ است. این هدف بعد از جنگ اخیر گرجستان انگیزه جدیدی نیز گرفته است؛ در نتیجه، یک برنامه آماد و پشتیبانی روزآمد اخیراً طرح ریزی شده است.

در حال حاضر کمتر می توان فهمید که حراج بخش دفاعی شیوه مناسبی است یا خیر. این بخش در گذشته با اعمال مدیریتی از کار افتاده و فرهنگی که به کارگیری یک رویکرد مناسب در این زمینه را سست کرده بود، آسیب دیده است. کنترل بیشتر حکومت هم ممکن است به این مسأله کمکی نکند.

قابل ذکر است که وضعیت اقتصادی نامناسب بیش از آنکه علت این مسأله باشد مسایلی را نشان داد که بر این صنعت تأثیر می گذارند. سازمان های کمی به عنوان شرکت های بازرگانی مناسب خواهند بود. سرگی چمزوف، رئیس فناوری های روسی و رئیس سابق Rosoboronexport در فوریه در مصاحبه با رویترز گفت یک سوم کارخانه های تسلیحاتی روسیه در آستانه ورشکستگی قرار دارند. در سال 2006 فصلنامه Jane\'s گزارش داد که بخش مهمی از سرمایه گذاری های استراتژیک متوقف شده اند اما در طول سه سال گذشته کمی اوضاع بهبود یافته است.

کارشناسان روسی فراتر از سال 2020 را می بینند

روسیه در نیمه دوم دهه اخیر بازارهای بین المللی مناسبی بدست آورده است. فصلنامه صنعتی Jane\'s گزارش کرد که رکوردهای پساشوروی با فروش خارجی 1/6 میلیارد دلار در سال 2005، 5/6 میلیارد دلار در سال 2006، 3/7 میلیارد دلار در 2007 و 8 میلیارد دلار در سال 2008 طی چهار سال ذکر شده شکسته شد.

ترکیب فشار موفقیت آمیز برای پیروزی در قرار دادهایی در بازارهای در حال پیدایش آفریقای شمالی و آمریکای جنوبی و تداوم تقاضا از مشتریان سنتی مثل چین و هند منجر به ایجاد یک منبع درآمدی مهمی شده است.

Jane\'s انتظار دارد که در دراز مدت این صادرات از سال 2012 به بعد کاهش یابد. تقاضای چین و هند برای تسلیحات روسی در طول سال های آتی کاهش خواهد یافت. چین در جهت مهارت فنی بیشتر حرکت می کند لذا وابستگی اش به روسیه را کم خواهد کرد، در حالی که هند هدفش بیشتر کردن منابع خریدش می باشد.

فرٌار بودن و اشباع سریع باعث می شود که روسیه با بازارهای کوچک تر در حال توسعه ارتباط برقرار کند. فصلنامه Jane\'s در گزارش جولای سال 2008 خود نوشت که بعید است روسیه، هند و چین در بازار دفاعی جهانی به طور کامل تقاضای کاهش یافته از مشتری های ایجاد شده را جبران کنند. برای این خوش بینی در درازمدت (2035-2020) دلایل قوی ای وجود دارد.

در بخش زمینی، فصلنامه Jane\'s نوشت فرصت های مهمی برای تجهیز مجدد کشورها با سیستم های عصر شوروی در ذخیره آمادی شان وجود خواهد داشت. این فصلنامه 40 کشور در جهان (در آفریقا، آسیای جنوب شرقی و آمریکای جنوبی) را مشخص کرد که ناوگان تانک رزمی شان با حداقل 50 درصد از تانک های مدل T-72S تشکیل شده یا وسایل و نفربرهای زرهی شان از حداقل 50 درصد BMP-1 یا BTR-60 ساخته شده است.

ترکیب هزینه تجهیزات غربی و تحریم تسلیحاتی، کشورها را مجبور می کند تا به شرق توجه داشته باشند. به نظر می رسد رویکرد تازه روسیه در ترویج بازارهای در حال پیدایش (که اغلب از ترکیب بخشش بدهی، بهره برداری انرژی و تجارت متقابل استفاده می کند) این کشور را در موقعیت سودآوری قرار داده است.

در بخش هوایی، فرصت های ارائه شده بوسیله روسیه و هند در توسعه نسل پنجم هواپیمای جنگنده جالب هستند.

Jane\'s معتقد است که توسعه موفقیت آمیز، موقعیت روسیه در بازار را بهبود خواهد بخشید. البته این امر به داشتن قابلیت های بالا و رقابت پذیر بودن قیمت منوط خواهد بود: باید بتواند به تقاضای دولت های غیر متعهد پاسخ دهد که این تقاضا می تواند از سال 2020 به بعد زیاد باشد.