با فروپاشى اتحاد جماهير شوروى و استقلال جمهوريهاى تازه تأسيس، جمهورى آذربايجان، ارمنستان و گرجستان در شمال غربى مرزهاى ايران توجه بسيارى را به خود جلب كرد.

وجود برخى فرصتهاى اقتصادى به همراه تهديدات امنيتى موجود در اين منطقه سبب شد موضوع تأمين امنيت قفقاز از همان ابتدا به بحث داغ محافل سياسى تبديل شود. وجود منابع انرژى، پتانسيل هاى تجارت منطقه اى و نيز وجود روح جدايى طلبى و ناامنى در برخى مناطق اين حوزه از علل پررنگ شدن بحث امنيتى قفقاز به شمار مى رود. از سوى ديگر، تلاش قدرتهاى منطقه و نيز فرامنطقه اى براى تسلط بر اوضاع سياسى و اجتماعى قفقاز و نيز به دست گرفتن مديريت انرژى اين منطقه سبب شده است تا علاوه بر كشورهاى واقع در قفقاز، كشورهاى مجاور و فرامنطقه اى نيز براى حضور خود طرحهاى مختلفى ارائه كنند.

ايران، روسيه، تركيه، كشورهاى عضو اتحاديه اروپا و نيز آمريكا از جمله كشورهايى هستند كه با ارائه طرحهاى متنوع امنيتى سعى دارند به نوعى، حضور خود در منطقه قفقاز را پررنگ كنند. در اين حال، صرف نظر از نقش ساير كشورها، در خصوص جايگاه ايران در اين منطقه بايد به دو نكته اساسى اشاره كرد:

نخست آنكه، ايران به سبب مشكلات ناشى از جنگ كه همزمان با تأسيس اين جمهوريها بود، نتوانسته است آنگونه كه بايد، در استراتژى امنيتى قفقاز ايفاى نقش كند.

فرصتها و تهديداتى كه بدان اشاره شد، از دلايلى هستند كه حضور ايران را در اين منطقه ضرورى مى نمايد و اين در حالى است كه به سبب بى توجهى به نقش ايران، راهكار مناسبى در اين خصوص يافت نشده است.

دوم آنكه، به رغم تمام فرصتهاى از دسته رفته، بايد اذعان كرد كه به لحاظ ژئوپولتيك خاص منطقه قفقاز هنوز هيچ يك از طرحهاى ذكر شده نتوانسته اند آنچنان بر سيستم امنيتى منطقه مسلط شوند و اين، در واقع، فرصتى براى ايران است تا با اتكا به موقعيت و پتانسيل خود، نقش جدى امنيتى را در قفقاز دنبال كند.

توجه به اين نكته ضرورى است كه وقتى تركيه به خود اجازه داده است نقش درجه اول را در منطقه قفقاز تصاحب كند ـ البته در تئورى ـ چرا ايران نتوانسته است از قابليتهاى خود در اين راستا بهره جويد. البته به نظر مى رسد سفر اخير «ميخائيل ساكاشويلى»  به ايران و نيز بحث انتقال انرژى ارمنستان باب مناسبات جديدى را در رابطه با ايران با قفقاز باز خواهد كرد، ولى با اين وجود، صاحب نظران و سياستگذاران كشورمان بايد با درك درست از موقعيت و قابليتهاى ايران آينده روشنى را براى كشورمان ترسيم كنند.

۱ـ طرح امنيتى جمهورى آذربايجان: اين كشور بنا به ماهيت سياست خارجى خود بيشتر مايل است تا روند افزايش حضور قدرتهاى فرامنطقه اى را در جهت امنيت منطقه دنبال كند. براين اساس، الگويى كه باكو مطرح كرده، الگويى است به نام ۳+2+2 كه در اين طرح، رقم سه بيانگر سه كشور واقع در منطقه قفقاز، رقم دوم عنوان كننده حضور دو كشور منطقه اى يعنى تركيه و روسيه و رقم آخر، معرف آمريكا و اتحاديه اروپا به عنوان دو قدرت فرامنطقه اى است.

آنچه كه از بررسى اين مدل حاصل مى شود، اين نكته است كه به موازات افزايش حضور قدرتهاى فرامنطقه اى تلاش شده است تا به نوعى نفوذ و قدرت ايران در اين منطقه ناديده گرفته شود.

بررسى سياست خارجى جمهورى آذربايجان در قبال تحولات منطقه و بى توجهى به پتانسيل موجود در همسايه جنوبى خود، يعنى ايران سبب شده است تا على رغم اعتراض مقامات ايرانى به نحوه تدوين استراتژى امنيتى طرح و نيز وعده هاى اميدواركننده «حيدرعلى اف» رئيس جمهورى فقيد آذربايجان شاهد تغيير خاصى به نفع حضور ايران در اين طرح نباشيم. هر چند، برخى از ناظران به تغيير اين طرح پس از روى كار آمدن «الهام على اف»  اميدوارند، اما به دلايل ذكر شده، تقويت نقش ايران در طرح امنيتى باكو بعيد به نظر مى رسد.

۲ـ طرح امنيتى ارمنستان: طرح امنيتى ارمنستان تقريباً مشابه طرحى است كه توسط سازمان كنفرانس امنيت و همكارى اروپا براى منطقه قفقاز طراحى شده است.

اين شباهت به حدى است كه با چشم پوشى از برخى جزييات، هر دو طرح را مى توان منشعب از يك نمونه اصلى دانست.

در اين طرح كه به ۳+3+2 مشهور است، سه كشور واقع در قفقاز به همراه سه كشور منطقه يعنى ايران، روسيه و تركيه به اضافه دو قدرت فرامنطقه اى يعنى آمريكا و اتحاديه اروپا، اعضاى امنيتى منطقه قفقاز محسوب مى شوند.

همچنان كه مشاهده مى شود، يكى از طرحهاى واقع بينانه كه به جايگاه ايران در منطقه توجه كرده، الگوى اخير است ،هرچند به تعبير سياستمداران ايرانى ، حضور قدرتهاى فرامنطقه اى در طرحهايى نظير اين الگو توجيه منطقى ندارد.

۳ـ طرح امنيتى گرجستان : در زمان حكومت «ادوارد شواردنادزه» طرح امنيتى خاصى در گرجستان به نام «قفقاز صلح خواه» پايه ريزى شد. ليكن با توجه به عدم انتشار جزئيات اين طرح ونيز سقوط دولت شواردنادزه، احتمال مى رود اين طرح دستخوش تغييرات بنيادى شود، بويژه اينكه رئيس جمهورى جوان گرجستان با سفرهاى دوره اى اخير خود به كشورهاى همجوار نشان داده كه اهميت ويژه اى براى كشورهاى همسايه قائل است.

باتوجه به روند جارى همكاريهاى تهران وتفليس، قرارگرفتن ايران در طرح گرجستان چندان دور از انتظار نيست.

۴ـ طرح امنيتى تركيه: آنكارا به لحاظ اصول سياست خارجى خود ـ برترى خواهى و افزايش حضور ـ سعى كرده است تا با ارائه الگويى به موازات حذف نقش اساسى دوكشور منطقه، يعنى ايران و روسيه، برميزان نقش وجايگاه خود در منطقه بيفزايد.

الگويى كه تركيه مطرح كرده است ، يعنى ۲+۱+۳ ؛ سه كشور منطقه قفقاز به همراه تركيه به عنوان قدرت منطقه اى و دو قدرت فرامنطقه اى پيشين، اعضاى تأمين كننده امنيت قفقاز به حساب مى آيند. جالب اينجاست كه كل مرز مشترك تركيه با منطقه قفقاز كمتر از ۵كيلومتر است كه آن هم به دلايل امنيتى منطقه قره باغ قابل استفاده در حمل ونقل و ارتباطات نيست وآنچه كه هنوز مبهم مى نمايد، اين نكته است كه تركيه چگونه توانسته است نقش كشور مهم منطقه، يعنى ايران وروسيه را كه بيشترين مرز مشترك باكشورهاى منطقه قفقاز دارند، ناديده بگيرد.

۵ـ طرح امنيتى روسيه : مسكو على رغم اين كه به نقش ايران در تحولات منطقه معطوف است، وليكن به لحاظ دغدغه هاى امنيتى و وابستگى هاى پيدا وپنهان جمهوريهاى تازه استقلال يافته به روسيه تلاش دارد تا نه تنها حضور ايران راكمرنگ نمايد، بلكه نقش آمريكا، اتحاديه اروپا وحتى تركيه را نيز ناديده بگيرد وبه عبارت بهتر، تلاش دارد تا با اتكا به قدرت خود، نقش يكتاو بى همتايى را در امنيت قفقاز ايفا كند. در طرح روسيه موسوم به «قفقاز ۴» با صرف نظركردن از تأثير كشورهاى منطقه و نيز فرامنطقه، تنها به حضور ۳كشور واقع در قفقاز به همراه روسيه اكتفا شده است.

۶ـ طرح امنيتى ايران: باتوجه به فرصتهايى كه ايران به سبب درگيربودن درمشكلات جنگ تحميلى وبازسازيهاى پس از جنگ از دست داده است ، طرح ايران مى كوشد تا اين فرصتها را به نوعى بازيابد، اگرچه شايد براى رسيدن به اين هدف، هزينه هاى بيشترى متوجه ايران مى شود.

طرح امنيتى ايران با نام ۳+۳ با مطرح كردن سه كشور واقع در قفقاز به همراه سه كشور منطقه يعنى ايران ، روسيه وتركيه در تلاش است تا با حذف حضور قدرتهاى فرامنطقه اى، زمينه هاى همكارى كشورهاى واقع درمنطقه ومجاور آن را تقويت كند گرچه هنوز پاسخى براى اين سؤال پيدا نشده است كه آيا باتوجه به علاقه مندى كشورهاى اين حوزه به حضور قدرتهايى چون آمريكا واتحاديه اروپا، مخالفت ايران و روسيه به نتيجه خواهد رسيد يا خير؟

۷ـ طرح امنيتى اتحاديه اروپا: دراين طرح كه توسط سازمان كنفرانس امنيت وهمكارى اروپا تهيه شده به نقش ۳كشور منطقه قفقاز به اضافه ۳همسايه منطقه ، يعنى ايران تركيه و روسيه دركنار آمريكا و اتحاديه اروپا تأكيد شده است.

اين طرح كه هدف از آن ، «ثبات قفقاز» عنوان مى شود، همچون طرح ارمنستان ، با درگيركردن كشورهاى متقاضى سعى دارد تا الگوى واقع بينانه ترى در قفقاز ارائه كند. دراين حال ، پس از بررسى طرحهاى ذكرشده ، بايد اعتراف كرد كه الگوى ارمنستان يا همان اتحاديه اروپا به لحاظ درنظر داشتن همه جوانب امر به عنوان واقع بينانه ترين طرح موجود و الگوى روسيه نيز به دليل پشتوانه اجرايى آن از اجرايى ترين طرحها به شمار مى رود. ضمن آنكه طرح ايران از اين لحاظ كه مقوله امنيت را تنها برعهده ۶ كشور ذينفع مى گذارد، بسيار مناسب است هرچند كه آمريكا آشكار وپنهان با آن مخالفت مى ورزد و كارشكنى مى كند.