طي سالهاي پس از انقلاب اسلامي، غرب، تلاشي گسترده را در زمينه آشنايي بيشتر با جهان اسلام دنبال کرده است. تا پيش از اين دوره، آنچه در موسسات و دانشگاههاي اروپا و امريکا مورد توجه بود و در قالب تحقيقات شرق شناسانه عرضه ميشد، بيشتر مربوط به گذشته تمدن اسلامي بود. موضوعات مورد توجه در آن تحقيقات،مربوط به متون قديمه اسلامي و ارزيابي آنها بود. اما اين گرايش در سالهاي پس از انقلاب اسلاميبه خصوص در دهه اخير کاملا دگرگون شده است. موضوعاتي که در حال حاضر مورد توجه است، بيشتر مربوط به وضع فعلي مسلمانان و شرايطي است که به لحاظ فکري و تاريخي در آن بسر ميبرند. در اين نوشتهها ، کار تاريخي روي جريانها و تشکلها و فرقههايي است که امروزه در جهان اسلام فعال هستند و به گونه اي خاص نقش آفريني دارند. در حال حاضر اين تحقيقات در اروپا و امريکا با شتاب بسيار زياد در حال جريان است و هر روزه دهها عنوان کتاب جديد که به نوعي صبغه تاريخي و سياسي دارد در باره جهان اسلام انتشار مييابد.
زمينه شيعه شناسي يکي از زمينههاي مورد توجه در اين تحقيقات است. دليل آن نيز آشکارا به تحولات مربوط به انقلاب ايران و به خصوص در چند سال گذشته، به وضعيت افغانستان و عراق و القاعده و غيره باز ميگردد. نقش شيعيان در تحولات خاورميانه از مسائل غير قابل انکار است. جوامع شيعه هرچند در اقليت باشند اما طي دو سه دهه اخير نشان داده اند که به عنوان يک گروه فعال ميتوانند تاثير گذار باشند.يک زمينه پزوهش عمده، مربوط به تحقيقاتي است که در باره جوامع شيعي در کشورهاي مختلف ميشود. تحقيق در باره وضعيت شيعه در عربستان، بحرين، کويت و به خصوص در عراق سخت مورد توجه قرار گرفته است. در باره ايران و ماهيت شيعي انقلاب ايران نيز تاکنون صدها عنوان کتاب و هزاران مقاله به رشته تحرير درآمده است.ميتوان پرسيد که هدف اصلي مراکز علميغربي در اين تحقيقات چيست؟ در باره آنچه که سابقا در شرق شناسي رواج داشت، شناخت انگيزه ميتوانست ساده تر و قابل فهم تر باشد. آن تحقيقات در ظاهر به وضعيت روز مسلمانان کاري نداشت و صرفا تحقيقي تاريخي به حساب ميآمد. نهايت آن که افکار غربي به نوعي در آن تحقيقات منعکس ميشد و ميتوانست روي نگاه خوانندگان مسلمان تاثير بگذارد. انگيزههاي مهم تر ميتوانست آن باشد تا برتري تمدن غرب بر ساير تمدنها و از جمله تمدن اسلاميآشکار شود. يا حتي با اين انگيزه باشد که تمدن غرب با اين قبيل تحقيقات بر آن باشد تا از بهترينهاي ديگر تمدنها استفاده کند و تمدن خويش را غني تر سازد. به هر حال، مهم ترين اشکال آنها نگاه تحقير آميزي بود که در نوع آن تحقيقات جريان داشت.اما هدفي که در پشت سر تحقيقات فعلي قرار دارد، آشکارا سياسيتر است.
در حال حاضر هم سازمانهاي اطلاعاتي و هم وزارتخانههاي دفاع در امريکا و ديگر کشورها بودجه هنگفتي را صرف توسعه اين قبيل تحقيقات ميکنند. دليل آن هم روشن است. آنان نياز به کارمندان زيادي دارند که بتوانند در جريان حضور بيشتر آنها در خاورميانه و کشورهاي اسلاميبه آنان کمک کنند. اين افراد هم بايد زبان عربي را خوب بدانند و هم از فرهنگ اسلاميآگاهي داشته باشند و هم از نقاط قوت و ضعف مسلمانان آگاهي يابند و بتوانند با آگاهي بيشتر تصميم بگيرند.در حال حاضر وزارت دفاع آمريکا بودجه قابل توجهي را در اختيار دانشگاهها قرار ميدهد تا مربي زبان عربي و محقق علوم اسلاميتربيت کند. آنان دريافتهاند که نميتوانند به مسلماناني که در کشورهاي آنان زندگي ميکنند اعتماد کافي داشته باشند و بنابر اين تلاش ميکنند تا از درون جامعه امريکايي کساني را براي اين کار تربيت کنند.اما بايد توجه داشت محققاني هم هستند که صرفا به کارهاي پژوهشي ميانديشند و فارغ از اين انگيزههاي بازاري و سياسي به کارهاي علمي اشتغال دارند. اين قبيل کارها به دليل اين که از سوي محققان برجسته صورت ميگيرد و با حوصله و دقت دنبال ميشود ميتواند راهنماي خوبي براي پزوهشهاي داخلي باشد. در اين زمينه به خصوص آنچه در باره شيعه انتشار مييابد در هر دو بعد بايد مورد دقت و توجه قرار گيرد. طبيعي است که نبايد تصور کرد هرچه در آن بلاد انتشار مييابد غير قابل اعتماد يا از روي غرض ورزي است.به اين نکته هم بايد توجه داشت که بسياري از اين تحقيقات چه آنها که در خدمت اهداف سياسي است چه آنها که صرفا با انگيزههاي علمي ارايه ميشود از سوي شرقيهاي مقيم آن کشورهاست. اين افراد در مقايسه با مشابههاي خارجي خود گاه فعال تر و دقيق تر هستند و از داشتن اشتباهات شگفت مصون ترند. وجود نسل عظيمياز اين افراد در آن کشورها رنگ و بوي تحقيقات غربي در باره بلاد شرقي را متفاوت از گذشته کرده است.
تحقيقات در مورد شيعه هم به همين شکل در دو قالب پيشگفته دنبال شده است. هم کارهاي علمي– سياسي وجود دارد که تلاش ميکند با روشنگري در باره ماهيت شيعه به دانش کارمندان خارجي که در صدد توسعه نفوذ غرب در خاورميانه و کشورهاي اسلاميديگر هستند اطلاعات برساند و هم کارهايي وجود دارد که ربطي به اين ماجرا نداشته و صرفا با هدف علميانتشار مييابد. فهرستي از کارهاي علميدر زمينه شيعه شناسي در غرب در مقاله اي که در شماره اخير کتاب ماه دين انتشار يافته توسط دوست عزيز جناب آقاي رحمتي گزارش شده که گويا ادامه نيز دارد. دو سال پيش کتابي با عنوان Tradition and survival در باره ميراث علميشيعه در قرن اول و دوم هجري انتشار يافت که نويسنده آن استادي ايراني و روحاني و استاد دانشگاه پرينستون است. استاد حسين مدرسي طباطبائي که پيش از انقلاب آثار متعددي در حوزه تاريخ قم انتشار داد ، پس از انقلاب و تحصيل در آکسفورد به امريکا رفت وبه تدريس حقوق پرداخت. با اين حال کار در زمينه فرهنگ شيعه را يکسره دنبال کرده و کار اخير او محصول يک تلاش چندين ساله در باره فرهنگ شيعه ميباشد.
کار اصلي مؤلف در اين کتاب ارائه فهرستي از مؤلفان شيعه در قرن اول و دوم هجري است. آگاهيم که از اين دو قرن نوشتههاي مکتوب اندکي برجاي مانده و آثار حديثي و غير حديثي موجود در تمدن اسلامي عمدتا از قرن سوم به بعد نوشته شده است. با توجه به اين که شيعيان از ابتدا به مساله نگارش حديث اهميت ميدادند، توجه به اين مسأله و روشن کردن ابعاد آن ميتوانست کاري سودمند در زمينه فرهنگ شيعه و تاثير آن در کليت فرهنگ اسلاميباشد. اين کتاب در سه بخش به معرفي ميراث مکتوب شيعه در دو قرن اول اسلامي پرداخته است. در فصل نخست از امامان و برخي از خويشان و اطرافيان آنان که نوشتههاي مکتوب از خود برجاي گذاشته اند سخن گفته شده است. طبعا دراولين مرحله از مکتوبات امام علي (ع) سخن گفته شده است.
بخش دوم کتاب به مؤلفان اماميمذهب در دوره اموي اختصاص داده شده و جمعا از سيزده مؤلف که بخشهايي از آثار آنان برجاي مانده بحث شده است. از جمله آنان سليم بن قيس و کتاب اوست. بخش سوم کتاب اختصاص به مؤلفان شيعه در دوره عباسي تا اواخر قرن دوم هجري دارد که در اين بخش که مفصل ترين بخش کتاب است از 234 مؤلف ياد شده است.ويزگي عمده اين اثر آن است که پس از ارائه شرح حالي از مؤلف از بخشهاي برجاي مانده اثر او در کتابهاي بعدي ياد شده و مواردي که مؤلفان بعدي از آثار آن دوره استفاده کرده اند تک تک گزارش شده است. با اين تحقيق ميتوان دريافت که آثار حديثي شيعه در دوره بعد، مانند کتاب شريف کافي و نيز آثار صدوق عمدتا از روي کتابهاي کهن تر که توسط شيعيان و اصحاب ائمه در قرن دوم تاليف شده بوده، تدوين شده است. طبعا با اين تحقيق اتفان و درستي اين قبيل آثار بهتر آشکار ميشود.
اين کتاب با عنوان «ميراث مکتوب شيعه» انتشار يافته (قم ، کتابخانه تخصصي تاريخ اسلام و ايران، 1383) و همانگونه که گذشت، به عنوان مجلد اول، شامل اطلاعات مربوط به مؤلفان شيعه در قرن اول و دوم است.
مجلد دوم آن که هنوز به انگليسي هم انتشار نيافته، اختصاص به مؤلفان اماميقرن سوم دارد.
