چين علاقه زيادي به همكاري بين المللي در فضا دارد. سند نوامبر ۲۰۰۰ به طور مشروح به اين موضوع مي پردازد. اين كشور داراي موافقتنامه هاي همكاري با چندين كشور از جمله روسيه، برزيل و اروپاست. بين چين و آمريكا همكاري در سطح دو دولت در عرصه فضايي وجود ندارد، هرچند كه ناسا مشاركتهاي اندكي با چين داشته است.

مركز پژوهشهاي كنگره آمريكا

جمهوري خلق چين نخستين فضانورد خود را به نام سرهنگ دوم يانگ ليوي روز ۱۵ اكتبر (۲۴ مهرماه) پارسال به فضا پرتاب كرد. با اين كار چين پس از روسيه و آمريكا سومين كشوري شد كه مي تواند انسان به فضا بفرستد. يانگ ليوي در جريان سفر فضايي خود كه ۲۱ ساعت و ۲۳ دقيقه طول كشيد، ۱۴ بار به دور زمين چرخيد.

چين نخستين ماهواره خود را در سال ۱۹۷۰ به فضا پرتاب كرد. با فرستادن ليوي به فضا، چين هفتاد و نهمين مأموريت فضايي را نيز انجام داد. از اين تعداد ۶۷ مأموريت موفقيت آميز، ۸ مأموريت شكست كامل و ۴ مأموريت نسبتاً شكست بود، يعني ماهواره هاي آن در مدارهاي نادرست قرار گرفته بودند. بيشتر اين مأموريتها براي پرتاب ماهواره هاي ارتباطاتي، هواشناسي، سنجش از راه دور، ناوبري يا علمي بودند. برخي از اين ماهواره ها نظامي بودند يا كاربرد دوگانه داشتند. برخي از اين مأموريتها به صورت تجاري و براي كشورها يا شركتهاي خارجي انجام شد. چين سه جايگاه پرتاب دارد. جيوكوان (معروف به شوانگ چنگ - تسو) در صحراي گبي، كي چانگ در جنوب شرقي كشور و تاي يوان در جنوب پكن. جيوكوانگ اولين جايگاه پرتاب چين است كه از آن براي انجام انواع مأموريتها از جمله مأموريتهاي سرنشين دار استفاده مي شود. كي چانگ كه در سال ۱۹۸۴ افتتاح شد، مختص مأموريتهاي بالاي استوا، بالاي دو قطب و ماهواره هاي هواشناسي است.

چين چند سفينه پرتاب مختلف دارد كه بيشتر آنها چانگ ژنگ (به معناي راهپيمايي طولاني) يا به طور اختصار CZ نام دارد. نمونه SZ2F در برنامه فضانوردي سرنشين دار مورد استفاده است. اين كشور اكنون در حال توليد خانواده جديدي از پرتاب كننده ها به نام كاتيوژه (به معناي پيشتاز) است. پرتاب آزمايشي اولين نمونه از اين سفينه در شهريورماه پارسال در تاي يوآن انجام شد.

سير تكامل برنامه فضايي چين را مي توان به چهار دوره تقسيم كرد.

اول: ۱۹۵۶ تا ۱۹۶۶، كه برنامه فضايي چين به رغم برخي وقايع سياسي از قبيل جهش بزرگ به جلو و توقف حمايت شوروي از علم و فناوري اين كشور پا گرفت؛ دوم ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۶، كه برنامه فضايي چين به رغم تلاطمات ناشي از انقلاب فرهنگي ادامه يافت؛ سوم ۱۹۷۶ تا ۱۹۸۶، دوره اي كه برنامه فضايي به فراموشي سپرده شد و از سال ۱۹۸۶ به بعد كه دولت برنامه فضايي را به بخشي مهم از توسعه علم و فناوري ملي بدل كرد.

مأموريتهاي فضايي سرنشين دار

ساعت ۹ صبح روز ۲۴ مهرماه ۱۳۸۲، سرهنگ دوم يانگ ليوي از ارتش آزاديبخش خلق به عنوان اولين فضانورد چين با فضاپيماي شن ژو ۵ راهي مدار زمين شد. وي روز بعد در ساعت شش و بيست و سه دقيقه پس از ۱۴ چرخش به دور زمين بازگشت.

برنامه جاري مأموريتهاي فضايي سرنشين دار چين با عنوان «طرح ۹۲۱» آغاز شد. دو متخصص چيني در مركز آموزش فضايي روسيه در شهر ستاره در نزديكي مسكو آموزش ديدند. براساس برخي گزارشهاي مطبوعات چين، گروه فضانوردان چين شامل ۱۲ كارآموز و دو استاد است كه همه خلبان هواپيماي جنگي هستند.

طرح فضاپيماي شن ژو از طراحي فضاپيماي سايوز روسيه اقتباس شده است، هرچند كه چيني ها اصرار دارند اين فضاپيما تماماً در چين ساخته شده است. شن ژو از سه اتاقك تشكيل شده است: اتاقك فرود، اتاقك پشتيباني و اتاقك مداري. در پايان هر مأموريت، اتاقك فرود و اتاقك پشتيباني از اتاقك مداري جدا مي شود. اتاقك پشتيباني اتاقك فرود را براي بازگشت تنظيم و موتورهاي آن را براي فرود روشن مي كند. سپس اتاقك پشتيباني از اتاقك فرود جدا و در اثر برخورد با جو زمين منهدم مي شود، اما اتاقك فرود به زمين بازمي گردد. اتاقك مداري چندين ماه در مدار زمين باقي مي ماند.

اتاقكهاي فرود كه به زمين بازمي گردند، قابل استفاده مجدد نيستند. شن ژو۱ روز ۲۰ نوامبر ۱۹۹۹ به فضا پرتاب شد و اتاقك فرود آن ۲۱ ساعت در مدار بود. دولت چين تا زماني كه اين فضاپيما با موفقيت به زمين بازنگشته بود، پرتاب آن را اعلام نكرد. شن ژو، ۲ روز ۱۰ ژانويه ۲۰۰۱ با تعدادي حيوان به فضا پرتاب شد. اين فضاپيما پس از ۷ روز به زمين بازگشت اما منتشر نشدن تصاويري از فرود شن ژو ۲ اين باور را در ميان تحليلگران غربي تقويت كرد كه اين مأموريت موفقيت آميز نبود. شن ژو ۳ و ۴ به ترتيب در روزهاي ۲۵ مارس ۲۰۰۲ و ۳۰ دسامبر ۲۰۰۲ به فضا پرتاب شدند. اتاقك مداري شن ژو۱ پس از يك هفته به جو زمين برگشت. بقيه بين ۷ تا ۸ ماه در مدار ماندند.

طرح هاي آينده

بنا بر اعلام منابع چيني، مأموريت سرنشين دار بعدي ظرف يك يا دو سال آينده انجام خواهد شد. اغلب از قول مقامات چيني جزئيات يك طرح سه مرحله اي مأموريت سرنشين دار نقل مي شود. فرستادن انسان به مدار زمين، توقف فضاپيما براي ايجاد آزمايشگاهي كوچك و نهايتاً ساختن ايستگاه فضايي بزرگ. حتي برخي نشريات چيني از طرح فرستادن انسان به كره ماه صحبت كرده اند كه با ايجاد آزمايشگاه هاي فضايي در مدار زمين آغاز مي شود، با فرستادن كاوشگرهاي مكانيكي ادامه مي يابد و نهايتاً به فرستادن انسان به كره ماه ختم مي شود. چين در مورد مشاركت در برنامه ايستگاه فضايي بين المللي ابراز علاقه كرده اما آمريكا از پذيرش آن امتناع كرده است.

اصول حاكم و بودجه

دولت چين در نوامبر سال ۲۰۰۰ سندي را منتشر كرد كه اهداف و اصول حاكم بر برنامه فضايي آن را اعلام مي كند. اولين اصل آن به اين قرار است:

- پيروي از اصل توسعه پايدار و ثابت در درازمدت در خدمت راهبرد توسعه جامع در آوردن فعاليتهاي فضايي دولت. چين اهميت فراواني را براي نقش مهم فعاليتهاي فضايي در اجراي راهبرد پوياسازي علم و آموزش كشور و راهبرد توسعه پايدار و نيز بازسازي اقتصادي، امنيت ملي، توسعه علم و فناوري و پيشرفت اجتماعي قائل است. توسعه فعاليتهاي فضايي را دولت در قالب جدايي ناپذير راهبرد توسعه جامع كشور تشويق و حمايت مي كند.

زي مينگ بائو رئيس دفتر مهندسي فضايي مأموريتهاي سرنشين دار چين در مصاحبه با خبرگزاري شين هوا گفت اين كشور ۱۸ ميليارد يوآن (حدود ۲/۲ ميليارد دلار) صرف پنج فضاپيماي مدل شن ژو كرده كه تا به حال به فضا پرتاب شده است. دكتر جون جانسون - فريس رئيس گروه مطالعات امنيت ملي در دانشكده جنگ نيروي دريايي آمريكا برآورد مي كند كه چين ساليانه بين ۴/۱ تا ۲/۲ ميليارد دلار صرف فعاليتهاي فضايي مي كند.

فعاليتهاي فضايي تجاري

چين در سال ۱۹۸۶ قصد خود را براي ورود به عرصه فعاليتهاي فضايي تجاري اعلام كرد. اين خدمات از طريق شركت صنايع ديوار بزرگ چين ارائه مي شود. تقريباً تمام ماهواره هاي ارتباطاتي كه نيازمند خدمات پرتاب تجاري است، يا در آمريكا ساخته مي شود يا در ساخت آن قطعات آمريكايي به كار رفته است و در نتيجه فرستادن آنها به چين مستلزم مجوز صادراتي آمريكايي است. در دوره زمامداري ريگان در سال ۱۹۸۸، نخستين مجوز صادراتي براي فرستادن سه ماهواره به چين صادر شد، البته با اين شرط كه چين سه معاهده بين المللي را در زمينه پذيرش مسئوليت در برابر خسارت ناشي از پرتاب، مذاكره با آمريكا درباره موافقتنامه تجاري عادلانه براي خدمات پرتاب و توافق در مورد حفاظت فناوري ماهواره ها در زماني كه در چين هستند، بپذيرد. تا ژانويه ۱۹۸۹ هر سه شرط محقق شد.

اما پس از واقعه ميدان تيان آن من در سال ۱۹۸۹، دولت بوش صدور مجوز صادرات را به حال تعليق درآورد. اين مشكل پس از چندي برطرف شد اما اين حادثه نشان دهنده حساسيت رابطه كلي بين آمريكا و چين با مسئله صدور مجوز صدور ماهواره بود. در خلال دهه ۱۹۹۰ در چند نوبت ديگر اين حادثه تكرار شد.

در سال ۱۹۹۷ اتهاماتي در اين باره مطرح شد كه چين از رهگذر پرتاب ماهواره هاي آمريكايي، اطلاعاتي كسب مي كند كه مصارف نظامي دارد. اين اتهامات ناشي از كمك دو شركت آمريكايي به نام هاي لوران و هيوز براي رفع نقص پرتابگرها بود كه مانع از فرستادن ماهواره ها به مدار زمين شده بود. از ۱۵ مارس ۱۹۹۹، وزارت خارجه آمريكا هيچ مجوز صادراتي براي فرستادن ماهواره به چين صادر نكرد و در نتيجه برنامه عمليات فضايي تجاري چين به حال تعليق درآمده است.

فعاليتهاي فضايي نظامي

مقامات چيني دائماً از استفاده از فضا براي اهداف صلح آميز صحبت مي كنند و در محافلي مانند كنفرانس خلع سلاح سازمان ملل ضدنظامي شدن فضا صحبت مي كنند. با اين حال، در سند نوامبر ۲۰۰۰، امنيت ملي به عنوان يكي از اهداف برنامه فضايي برشمرده شده است. به علاوه ماهواره هاي سنجش از راه دور، ارتباطات و ناوبري اين كشور مي توانند كاربرد نظامي و غيرنظامي داشته باشند. دو ماهواره چين (ZY-۲B و ZY-۲) در غرب به عنوان ماهواره هاي شناسايي نظامي معروف هستند. برنامه فضايي چين توسط شركت علم و فناوري هوافضاي چين اجرا مي شود كه يك شركت دولتي سازنده موشكي استراتژيك و تاكتيكي است.

كارشناسان وزارت دفاع آمريكا معتقدند فرستادن فضانورد توسط چين به فضا نهايتاً به اهداف نظامي كمك مي كند. به علاوه آنان مي گويند چين احتمالاً سرگرم كار روي سلاح هاي ضدماهواره فضايي، شبكه هاي اختلال در ماهواره ناوبري و ليزرهاي زميني مخصوص نابودي حس گرهاي نوري ماهواره هاست.

همكاري بين المللي

چين علاقه زيادي به همكاري بين المللي در فضا دارد. سند نوامبر ۲۰۰۰ به طور مشروح به اين موضوع مي پردازد. اين كشور داراي موافقتنامه هاي همكاري با چندين كشور از جمله روسيه، برزيل و اروپاست. بين چين و آمريكا همكاري در سطح دو دولت در عرصه فضايي وجود ندارد، هرچند كه ناسا مشاركتهاي اندكي با چين داشته است.

اما پكن در زمينه فناوري فضايي با اروپا و روسيه مشاركتهاي گسترده اي داشته است.

روسيه در سال ۱۹۹۴ موافقتنامه فضايي دوجانبه شامل همكاري در زمينه مأموريتهاي روبات به مريخ و مأموريتهاي سرنشين دار امضا كرد. بنا بر گزارشها فضانوردان چيني از لباسهاي روسي استفاده مي كنند و روسيه در زمينه ساخت فضاپيماهاي شن ژو به چين كمك كرده است.

چين با چندين كشور اروپايي وارد همكاري فضايي شده است. در سال ۱۹۹۲، سوئد ماهواره فريا را با پرتابگر چين در مدار زمين قرار داد. به علاوه پكن با آژانس فضايي اروپا نيز همكاري مي كند. اين آژانس و چين مشغول ساخت ماهواره هاي پژوهشي علمي با نام «دوستاره» براي مطالعه در جو زمين هستند. قرار است اين دو ماهواره پنج حس گر اين آژانس را حمل كنند. در سپتامبر ۲۰۰۳ چين و اتحاديه اروپا موافقتنامه اي را جهت مشاركت چين در سامانه ناوبري ماهواره اي گاليله امضا كردند. اين سامانه مشابه سامانه موقعيت جهاني آمريكاست.

روسيه و كانادا نيز در اين طرح سهيم هستند. چين و برزيل نيز با همكاري هم در حال ساخت ماهواره هاي سنجش از راه دور هستند. اولين ماهواره از اين دست در سال ۱۹۹۹ و دومي در سال ۲۰۰۳ به فضا پرتاب شد.

پرتاب دو ماهواره ديگر از اين نوع پيش بيني شده است.