مناقشه قره باغ كه از سوى ارمنيان اشغال شده است، به عنوان يكى از چالش هاى مطرح اواخر قرن بيستم ميلادى بوده كه همچنان حل نشده باقى مانده است. در اين ميان، جمهورى آذربايجان به عنوان يكى از دوطرف اصلى مناقشه خواهان بازپس گيرى اين منطقه اشغال شده است.

در همين ارتباط ديپلماسى باكو طى ۱۳ سالى كه از استقلالش مى گذرد، تحريكات و تحولات گوناگونى را به خود ديده است كه در مصاحبه با «محمود شورى» كارشناس ارشد مسائل قفقاز و آسياى مركزى به بررسى آنها پرداخته ايم. در اينجا، توجه خوانندگان گرامى را به اين گفت وگو جلب مى كنيم.

*جمهورى آذربايجان در كنار گرجستان و ارمنستان، يكى از سه جمهورى قفقاز جنوبى است. اين منطقه كه بعد از شكست ايران از روسيه، به روس ملحق شد، بعد از دوران تزارها چه سرنوشتى پيدا كرد؟

-  جمهورى آذربايجان در سالهاى ۲۰ـ،۱۹۱۷ دوره كوتاه مدت استقلال به رهبرى حزب مساوات را كسب كرد و حكومتى مستقل در اين منطقه تشكيل شد. بعد از اين دوره، شرايطى پيش آمد كه آذربايجان مجدداً تحت حاكميت روسها درآمد و در زيرمجموعه اتحاد شوروى قرارگرفت و از آن زمان به بعد تا زمان فروپاشى اتحاد شوروى جزو ساختار آن به حساب مى آمد. در آن دوره، مخالفتهايى در آذربايجان با حكومت مركزى شكل گرفت و به طور مشخص، در زمان ميخائيل گورباچف رئيس جمهورى اتحاد شوروى، بحث قوم گرايى در اين جمهورى شدت گرفت و دو مورد كشتار در باكو توسط قواى مركزى رخ داد.

همچنين در دوره گورباچف، موضوع تعارض بين ارامنه و آذرى ها پيش آمد كه بعدها و پس از استقلال جمهورى هاى آذربايجان و ارمنستان، اين تعارض ادامه يافت و منجر به جنگ اين دو جمهورى با يكديگر شد.علت وقوع چنين حوادثى به سياست قوميت و نوع فدراليسمى برمى گشت كه روسها به آن قائل بودند. براى مثال، منطقه قره باغ كه ۷۵درصد جمعيت آن را ارمنيان تشكيل مى دهد، تحت حاكميت جمهورى آذربايجان قرارداده شده بود.اما رهبران ارمنستان معتقد بودند كه منطقه قره باغ بايد به ارمنستان واگذار شود. مردم ارمنى نشين قره باغ هم معتقد بودند كه قره باغ به ارمنستان بپيوندد. در سال ،۱۹۸۸ پارلمان منطقه خودمختار قره باغ بعد از وقوع درگيرى ميان آذرى ها و ارمنى هاى آنجا به جدايى منطقه قره باغ از جمهورى آذربايجان و پيوستن به ارمنستان رأى مثبت داد. در اوايل دهه ،۱۹۹۰ ارمنستان منطقه مورد مناقشه را كه بخش قابل توجهى (۲۰درصد) علاوه بر قره باغ را از سرزمين آذربايجان است، به اشغال نظامى خود درآورد.

* بعد از استقلال جمهورى آذربايجان، اين كشور، التهابات سياسى وسيعى را پشت سرگذاشت...

-  بله، به دليل اينكه در آن مقطع، شخصيتى كه محبوبيت عامه مردم را كسب كند و موردتوجه مردم واقع شود، در اين جمهورى وجود نداشت. در سال ،۱۹۹۲ «ابوالفضل ايلچى بيگ» رهبر حزب جبهه خلق در پى كودتايى عليه «اياز مطلب اف» به عنوان دومين رئيس جمهورى آذربايجان به قدرت رسيد. به طور كلى مسأله انسجام داخلى و جنگ با ارمنستان، دشوارى هايى را براى جمهورى آذربايجان به وجود آورد.

با اوج گيرى اختلافات داخلى، ايلچى بيگ با يك شبه كودتا در سال ۱۹۹۳ از قدرت بركنار شد و «حيدرعلى اف» به عنوان سومين رئيس جمهورى آذربايجان برگزيده شد.

حيدرعلى اف در دوران اتحاد جماهير شوروى، يكى از عناصر برجسته حزب كمونيست شوروى بود و به مقام عضويت در دفتر سياسى حزب دست يافت و يكى از شخصيتهاى شناخته شده در كل اتحاد جماهير شوروى بود. همين كه يك آذرى به چنين سمتى در اتحاد شوروى رسيده باشد، حاكى از آن است كه وى از توانايى هاى بالايى برخوردار بوده است.

با آمدن على اف به رأس قدرت در جمهورى آذربايجان، تا حدودى پراكندگى و عدم انسجام موجود در آن كشور تحت كنترل درآمد. او در سال ۱۹۹۴ آتش بس درجانبه اى را با ارمنستان برقرار كرد و توانست مسأله خارجى كشور را به حالت مسكوت درآورده تا در ابتدا به رفع مسائل داخلى بپردازد. در دوره او، مهمترين موضوعى كه به شدت پيگيرى مى شد، تلاش براى انعقاد قراردادهاى نفتى و كشاورزى و كشاندن سرمايه گذاران خارجى به جمهورى آذربايجان بود.

على اف سعى كرد كه از ابزار نفت در چند جهت استفاده كند. نخست اينكه با درآمد فروش نفت، وضعيت ورشكسته اقتصاد جمهورى آذربايجان را سروسامان دهد. دوم اينكه از اين طريق، غربيها را علاقه مند كند كه در اين جمهورى فعال شوند. نفس اين مسأله براى على اف مهم بود. چون او حضور غربيها را باعث كاهش فشار روسيه بر جمهورى آذربايجان مى دانست. به اعتقاد على اف، روسيه ابزارهايى براى اعمال فشار بر جمهورى آذربايجان در اختيار دارد كه با حضور غرب، توازنى بين روسها و غربيها ايجاد خواهدشد.

على اف در حوزه سياست خارجى با توجه به شخصيتى كه داشت، به شدت مى كوشيد كه به نوعى، كشورهاى مهم منطقه يعنى روسيه، ايران و تركيه را در حالتى نگه دارد كه در مواقع موردنياز به جمهورى آذربايجان كمك كنند و همچنين تا حدى به غير از تركيه، روسيه و ايران نتوانند در امور داخلى اين جمهورى نقشى داشته باشند و از اين طريق، اين سه كشور را كنترل كند.

* چرا على اف در عرصه اقتصادى جمهورى آذربايجان، چندان موفق ظاهر نشد؟

-  به لحاظ اينكه ساختار ادارى اين جمهورى بسيار فاسد است و باتوجه به اهميت يافتن سرمايه گذارى خارجى، مسائلى همچون رشوه خوارى شايع شد و تعداد افراد و شركتهايى كه رشوه دريافت مى كردند، به شدت افزايش پيدا كرد. به طورى كه جمهورى آذربايجان يكى از چند كشور اول دنيا در زمينه فسادپذيرى نظام ادارى اش در جهان مطرح شد.

* على اف به لحاظ سياست داخلى، چه عملكردى داشت؟

-  او با تشكيل حزب آذربايجان نوين توانست تا حدودى احزاب مخالف و از جمله جبهه خلق را كنترل و موقعيت خود راتحكيم كند.

* در قضيه قره باغ چطور؟

-  على اف خيلى تلاش كرد كه اين قضيه را با ارمنستان حل كند. با توجه به اينكه بخش قابل ملاحظه اى از خاك جمهورى آذربايجان د ر دست ارمنستان بود، هر گونه كوتاه آمدن در اين زمينه، مخالفت هاى داخلى را افزايش مى داد وهرگونه امتياز دادن به ارمنستان، پيامدهاى سياسى منفى براى آذرى ها بر جا خواهد گذاشت.

* بركنارى ايلچى بيگ به خاطر شكست در جنگ با ارمنستان بود؟

- اشغال قره باغ، چالش عمده اى را براى جمهورى آذربايجان ايجاد كرد كه منجر به آوارگى ۸۰۰هزار نفر آذرى، يعنى رقمى درحدود ۱۰ درصد از جمعيت اين جمهورى شد و حتماً ناتوانى ايلچى بيگ در بازپس گيرى قره باغ دراين مورد تأثيرگذار بوده است.

* وجود جمهورى آذربايجان چه منافعى را براى آمريكا فراهم مى كند؟

-  ايالات متحده به دلايل مختلفى علاقه مند است كه در اين جمهورى حضور داشته باشد و از اين طريق بتواند بر روس ها فشاروارد آورد، ايران راكنترل كند و هم بتواند منطقه حايلى بين ايران و روسيه قراربگيرد.وجود كشورى كه بتواند سياست هاى غرب را درمنطقه دنبال كند، براى آمريكا يك امتياز است.على اف هم سعى مى كرد كه از حضور غرب و خصوصاً آمريكا چه از طريق سرمايه گذارى خارجى و چه با علامت دادن براى حضور نظامى در منطقه، سياست هاى مورد نظر خود را پيگيرى كند. اما وسعت هر كشورى از لحاظ جغرافيايى دراهميت يافتن آن كشور، عاملى بسيار اساسى است كه جمهورى آذربايجان عليرغم ميل و اراده رهبران اين جمهورى و ايالات متحده در وضعيتى قرار ندارد كه نقش مهمى را براى آمريكايى ها بر عهده بگيرد. چون اساساً جمهورى آذربايجان در مقايسه با كشورهاى روسيه و ايران، كشوركوچكى است.

* چرا آمريكا حضور نظامى گسترده اى در جمهورى آذربايجان ندارد؟

-  اول اينكه روس ها شديداً مخالف حضور آمريكا در اين منطقه هستند.زيرا روس ها ابزارهايى در اختيار دارند كه مى تواند آذرى ها را كنترل كند. براى مثال، روسيه مى تواند در مناقشه قره باغ از ارمنستان حمايت كند ووضعيت به وجود آمده را براى آذربايجان بغرنج و پيچيده ترنمايد.

عامل دومى هم هست و آن، اين كه در سال هاى اخير، روس ها موفق شده اند از طريق ديپلماسى روابط خود را با غربى ها بهبود ببخشند و از آن طريق، تمايل آذرى ها مبنى بر گسترش حضور غرب در جمهورى آذربايجان را كنترل كنند.

در دوره «ولاديمير پوتين» و خصوصاً بعد از حادثه ۱۱ سپتامبر، ما شاهد توسعه روابط روسيه و آمريكا هستيم. در ضمن، روسيه، منطقه قفقاز جنوبى را جزو حياط خلوت خود مى داند و بعيد است حضورنظامى غرب در جمهورى آذربايجان بدون توافق روس ها صورت بگيرد.

* چرا پيگيرى سرسختانه جمهورى آذربايجان براى كشاندن غربيها به منطقه، در سالهاى اخير چندان موفقيت آميز نبود؟

-  به دليل اينكه بسيارى از سرمايه گذارى هاى غرب در زمينه نفت اين جمهورى با شكست مواجه شد. علاوه براين، جمهورى آذربايجان به آبهاى آزاد، راه ندارد و تأسيس خطوط لوله براى انتقال نفت اين منطقه، هزينه ها را افزايش مى دهد كه در نهايت، مطلوب سرمايه گذاران نيست. اما همچنانكه گفتم، اين منطقه بتازگى خصوصاً از لحاظ امنيتى، اهميت يافته است.

* برگزارى تمرين نظامى در همين سطح، چه مشكلى را فرا روى كشورهاى منطقه قرارمى دهد؟

-  مهمترين مسأله اين است كه فضا را براى نظامى كردن منطقه خزر بازمى كند و ممكن است موجب تشديد مسابقه تسليحاتى در منطقه شود.

*آيا در سالهاى اخير، اتحادى استراتژيك بين روسيه و آمريكا شكل گرفته است؟

-  آمريكايى ها ضمن تلاش براى حضور نظامى در قفقاز ارتباطات خود با روسيه را نيز دنبال مى كنند. اين بازى اى است كه آمريكا و روسيه پذيرفته اند. آمريكايى ها فضاى بازى منطقه اى براى خود تعريف مى كنند. آنها متناسب با توانايى هاى خود، با روسها يك فضا، با گرجيان يك فضا و با آذرى ها هم فضاى ديگرى را تعريف مى كنند و نقطه هاى از اين فضاها را كه با همديگر برخورد كنند، به اشكال مختلف مديريت مى كنند.درست است كه آمريكايى ها خصوصاً بعد از حادثه ۱۱سپتامبر به گسترش روابط خود با روسها اهميت دادند، ولى در مورد چچن، از آن به عنوان ابزارى براى مهار روسيه استفاده مى كنند. جمهورى آذربايجان هم مثل چچن، ابزارى جهت كنترل روسها است. آمريكا و روسيه در حوزه هاى استراتژيك در كنار يكديگر هستند، ولى در حوزه هاى تاكتيكى، رقيب هم محسوب مى شوند و جمهورى آذربايجان يكى از اين حوزه هاى تاكتيكى است. يك موقع، روسيه به آمريكا به عنوان يك قدرت مسلط نگاه مى كند كه در اين سطح، روسها در پى ايجاد چالش با آمريكا نيستند. اما از اين سطح پايين تر، آمريكا كشورى مثل بقيه كشورهاست و روسها مى خواهندبا آن مانند بقيه كشورها رقابت كنند.

*بهبود روابط ايران و جمهورى آذربايجان چه منافعى را نصيب دو كشور مى سازد؟

-  ظرفيتهاى همكارى اقتصادى بالا هست، خصوصاً در بخش نفت و گاز. اما آذرى ها تحت تأثير شركتهاى آمريكايى، مايل نيستند در اين حوزه با ايران همكارى داشته باشند. ازسوى ديگر، ايران مى تواند محصولات و موادمصرفى مورد نياز آذربايجان را تأمين كند.

* آيا سياستهايى كه تاكنون الهام على اف بعد از انتخابات رياست جمهورى در پيش گرفته، موفقيت آميز بوده است؟

-  الهام على اف قبلاً رئيس شركت نفت آذربايجان و معاون كنسرسيوم بين المللى نفت آذربايجان بوده است. مخالفان الهام معتقد بودند كه اين سمت ها نه به خاطر لياقتهاى الهام، بلكه از طرف پدرش به او اعطا شده است. البته اين شك و ترديد نخست به الهام على اف وجود داشت كه شايد او نتواند به عنوان رئيس جمهورى، اين كشور را به خوبى اداره كند. اما در اين مدتى كه الهام على اف رئيس جمهور شده، توانسته است تا حدودى فضاى كشور را در اختيار بگيرد و به نظر من، حداقل در روابط اين كشور با ايران، بحرانى نداشته ايم و بعضاً حتى جنبه هاى مثبتى را از رئيس جمهور جديد شاهد بوده ايم.

* چه جنبه هاى مثبتى؟

- چندى پيش، بحث ترجمه و چاپ كتاب آيات شيطانى در يكى از روزنامه هاى آذربايجان مطرح شد و دوشماره از آن به صورت پاورقى هم چاپ شد، ولى با توجه به فشارهاى داخلى و اعتراض ايران و كشورهاى اسلامى، از انتشار بقيه مطالب كتاب مذكور جلوگيرى شد. نتايج سفر آقاى محمدخاتمى رئيس جمهورى كشورمان از جمله تعهد طرفين به جلوگيرى از گروههاى مخالف و نيز مخالفت پارلمان جمهورى آذربايجان با اعطاى پايگاه نظامى به خارجيان از ساير اقدامات على اف است. الهام على اف، ارتباطش را با روسيه در حد اعتدال پيش برده است و اتفاقاً برخلاف انتظارها و پيش بينى ها، باتركيه در يك مورد مشكل پيدا كرد.

تركيه اعلام كرد كه مى خواهد روابطش را با ارمنستان به حالت عادى دربياورد و مرزهاى خود را با آن بازكند. الهام على اف در سفرى كه اخيراً به تركيه داشت، موضع گيرى هايى كرد كه آن را عليه اين سياست تركيه قلمداد كردند.

* رئيس جمهورى جديد آذربايجان چه موضع سياستى را در خصوص قره باغ در اين مدت دنبال كرده است؟

-  الهام على اف در تركيه اعلام كرد كه: «ما قره باغ را به هر قيمتى آزاد خواهيم كرد.»صاحب نظران اين اظهار نظر او اينگونه تفسير مى كنند كه او مى خواسته نارضايتى خود را در مورد سياست تركيه براى بازكردن مرزهايش با ارمنستان اعلام كند.تركيه به عنوان متحد جمهورى آذربايجان، از باكو در جنگ با ارمنستان حمايت كرده و در چندين سال اخير مرزهايش را با ارمنستان بسته وعملاً ارمنستان را در محاصره قرار داده است. اين اقدام تركيه، كمك بسيار بزرگى براى جمهورى آذربايجان بود. در حالى كه تا پيش از اين در باكو گفته مى شد كه ايران تنها كشورى است كه راه نفس كشيدن را بر ارمنستان باز گذاشته است.

* بحث و مناقشه قره باغ در حال حاضر به كجا رسيده است؟

-  در حال حاضر همچنان بين دو كشور ارمنستان و جمهورى آذربايجان آتش بس برقرار است. گروه مينسك متشكل از ايالات متحده آمريكا، فرانسه، روسيه و ارمنستان و جمهورى آذربايجان از طرف سازمان ملل متحد مسؤول حل و فصل مذاكرات است.مذاكرات متعددى در زمان حيدرعلى اف و رئيس جمهورى ارمنستان برگزار شد و در زمان الهام على اف هم انجام شد. ولى انتظار نمى رود كه اين مذاكرات به حل و فصل اين مسأله منجر شود. چون اكثريت قره باغى ها حاضر نيستند كه حاكميت جمهورى آذربايجان را به رسميت بشناسند.الان قره باغى ها در ارمنستان قدرت زيادى كسب كرده اند و اتفاقاً رئيس جمهور ارمنستان يعنى «روبرت كوچاريان» فردى قره باغى است.

* وقتى كه رئيس جمهور اهل قره باغ باشد، امكان حل مناقشه منتفى است؟

- بله، عملاً مذاكرات به بن بست رسيده است. طرح هاى مبادله سرزمينى بين دو كشور مطرح شد. مثلاً اينكه قره باغ در اختيار ارمنستان باقى بماند ولى بخش جنوبى ارمنستان به طول ۴۰ كيلومتر كه هم مرز با ايران است به جمهورى آذربايجان واگذار شود تا ارتباط منطقه نخجوان با سرزمين اصلى جمهورى آذربايجان از طريق دالانى زمينى عملى شود، ولى ارمنستان اين طرح را قبول نكرد. چون ارمنستان علاوه بر همسايگى با جمهورى آذربايجان، با گرجستان، ايران و تركيه همسايه است كه تركيه هم پيمان آذربايجان است و اگر ارمنستان منطقه هم مرز با ايران را به آذربايجان اعطا كند، تنها ناحيه ارتباط خود را با دنياى خارج از مناطق قفقاز و تركيه از دست خواهد داد.

* چرا اين مناقشه، تا به اين اندازه جنجال برانگيز شده است؟

قضيه قره باغ، بحثى قومى است. حتى اگر رؤساى جمهورى دو كشور درگير در اين مناقشه به نحوى به توافقى برسند، معلوم نيست كه نيروهاى داخلى دو كشور با چنين توافقى كنار بيايند. البته اين بحث هم مطرح شده است كه جمهورى آذربايجان و ارمنستان روابط دوطرفه را مانند هند و پاكستان كه بر سر كشمير دچار مسأله هستند، برقرار كنند و در نهايت، به موضوع قره باغ رسيدگى نمايند و بدينگونه چشم انداز روشنى را براى حل و فصل مناقشه ايجاد كنند، ولى در شرايط فعلى، چنين چشم اندازى را نمى توانيم متصور باشيم.از يك طرف، ارمنستان ادعاهاى خاص خود را مطرح مى كند و از طرف ديگر، جمهورى آذربايجان هم، خود را كشورى اشغال شده و زخم خورده مى داند كه پاره اى از خاك خود را از دست داده است و بر اثر اين مناقشه، بخش عظيمى از جمعيت اين كشور آواره شده اند و به مشاغل كاذب روى آورده اند.اين جمعيت عظيم آواره، بحران اجتماعى بزرگى را براى كشور كوچك جمهورى آذربايجان به وجود آورده است و با وسعت كمى كه اين كشور دارد، ادامه اشغال بخش عمده اى از خاك آن به عنوان عقده اى تاريخى براى مردم آن درخواهد آمد.