از نخستين روزهاي دي ماه سال جاري درگيري ها و ناآرامي هاي حاصله بين مسلمانان خشمگين معترض و نيروهاي امنيتي پليس نيجريه در منطقه شمال شرقي اين كشور منجر به بحران سياسي _ امنيتي جدي براي دولت «اوباسانجو» رئيس جمهور نيجريه شده است.

تاكنون بر اثر ادامه اين درگيري ها حداقل ۱۰ هزار نفر از سكنه شهرك هاي «كاناما»، «جيدام» و «دانكالاوا» واقع در شمال شرقي اين كشور پرجمعيت آفريقاي غربي از خانه و كاشانه خود فرار كرده اند و به همين علت مسئولان شهر «يوبه» (Yobe) در نزديكي محل حادثه اقدام به ارائه سرويس هاي مختلف رفاهي، غذايي و درماني براي حادثه ديدگان كرده اند.

مسلمانان خشمگين مسلح وابسته به حركت اهل سنت و جماعت اسلامي طي دو سال گذشته فعاليت هاي اسلامي و اعتراض آميز خود را شروع كرده و هدف عمده و اصلي آنها سعي در ايجاد و تشتت شريعت اسلامي در ايالت هاي نيجريه است. آنها كه داراي افكار بنيادگرايي هستند به نظر مي رسد دنباله رو افكار طالبان در افغانستان هستند. براي نمونه آنها ضمن اشغال محدود منطقه كاناما حامل پرچمي بودند كه عبارت افغانستان روي آن نوشته شده بود. تظاهركنندگان اخير كه حداقل ۲۰۰ نفر بودند پس از حمله به پاسگاه هاي پليس توسط پليس نيجريه متفرق شدند.حوادث اخير در نيجريه كه تازگي نداشته و سابقه آن به چند سال قبل برمي گردد واكنش ها و بازتاب هاي مختلفي را داشته است. «معلم ابراهيم شكارو» فرماندار ايالت كانو ضمن اعلام ضرورت وحدت بين آحاد مسلمانان كشور حركت اخير مسلمانان را نوعي سياست طالباني در غرب آفريقا خواند و استاد «ابراهيم عمر كابو»، رئيس كميته شريعت كانو، علما و مسلمانان كشور را به انسجام و وحدت فراخواند.

مسلمانان متعرض طي سال گذشته نيز فعاليت هاي ضددولتي داشته اند اما اولين باري است كه به صورت مسلح وارد ميدان شده اند. هر چند كه اين عده ۴ سال است كه سابقه فعاليت هاي تبليغي داشته اند ليكن حركت اخير آنها دال بر اعلام خشونت  مضاعفي است كه دولت نيجريه را نگران ساخته است.

نيجريه كه بيشترين جمعيت كشورهاي قاره آفريقا را دارد (حدود ۱۲۰ ميليون نفر) داراي اكثريت جمعيت مسلمان است و سابقه اختلاف و تنش بين مسلمانان و مسيحيان به سال ها پيش مي رسد. اما سئوال مهم اين است كه وراي خواسته هاي مسلمانان نيجريه اي در تثبيت شريعت اسلامي و درگيري هاي چندين ساله اسلام و مسيحيت چه عامل سياسي در حال ايفاي كاركرد سياسي خود است؟ آيا مي توان ارتباطي بين حوادث مذهبي اخير با گرايشات سياسي كشور نيجريه برقرار ساخت؟

۱- مسئله شريعت در ايالات مسلمان نشين شمال نيجريه، خصومت ديرينه مسلمانان و مسيحيان را بار ديگر مورد تحريك قرار داده است و از زماني كه فرمانداري ايالت «زامفارا» (Zamfara) موفق شد در ماه ژانويه ۲۰۰۰ ميلادي، لايحه شريعت را به تصويب برساند، تنش در ارتباطات درون ديني و نژادي نيجريه به طور بي سابقه اي به خصوص در دوران بحث ورود نيجريه به سازمان كنفرانس اسلامي رو به افزايش گذاشت و ترس از اثرات بعدي تحولات شريعت در كشور، جامعه مسيحيت را در برگرفت. در حالي كه مسئولان حكومتي ۱۲ ايالت شريعت را به عنوان قانون رسمي دادگاهي پذيرفته بودند و اعلام كردند كه اين قانون صرفاً در خصوص مسلمانان است با اين حال اين ضمانت  شفاهي مسيحيان را قانع نكرد و كار دولت از سوي آنها مزورانه تلقي شد.

مسئله درخواست شريعت در ايالت هاي مختلف تكرار شد ولي همان نتيجه معكوس را براي مسيحيت دربر داشت. مثلاً فرماندار ايالت زامفارا كه قول داده بود مسيحيان كشور تحت شمول اين قانون قرار نگيرند بعدها آن را براي مسيحيان نيز جاري دانست و زمينه را جهت اعتراض گسترده عليه مسلمانان فراهم ساخت. متقابلاً مسلمانان بر عقيده خود اصرار ورزيده و به تدريج اختلاف و تنش بين اسلام و مسيحيت در نيجريه گسترش يافت. در آغاز اين گستره خشونت، و اعتراض مسيحيت عليه مسلمانان نيجريه در فوريه سال ۲۰۰۰ ميلادي صدها تن در شهر «كادونا» جان خود را از دست دادند. متعاقباً به تلافي قتل عام مسلمانان، از قبيله هوسا _ فولاني در كادونا، درگيري هاي ديگري روي داد كه فقط در ماه سپتامبر ۲۰۰۱ در منطقه «جاس» نيجريه بيش از يك هزار نفر از مسلمانان و مسيحيان جان خود را از دست دادند.ريشه اصلي اين درگيري ها واهمه اي بود كه مسيحيان از روي كار آمدن مسلمانان به خصوص بر پست هاي مهم و كليدي كشور داشتند. البته هم زماني اين درگيري ها با حادثه ۱۱ سپتامبر، فرآيند ديگري را در جامعه بحران زده نيجريه به وجود آورد.

تظاهرات و راهپيمايي جوانان مسلمان نيجريه اي در كانو ناگهان به شورشي تبديل شد كه كشته شدن حدود ۲۰۰ نفر از جوانان مسلمان در اين ماجرا از نتايج آن بود. اعتراض آنها نه فقط عليه حمله آمريكا به افغانستان بلكه انتقاد عليه حكومتي بود كه پس از واقعه ۱۱ سپتامبر از آمريكا طرفداري كرده بود.بعد از روي كار آمدن «ابيولا» به عنوان رئيس جمهوري نيجريه از قبيله «يوروبا» هراس شديدي در دل اكثريت هوسا _ فولاني در خصوص ارجحيت نژادي قبيله يوروبا پديد آمد. بدين ترتيب افزايش تنش هاي مذهبي _ سياسي از يك سو و ضعف دولت ابيولا از جانب ديگر، بحث «استراتژي شريعت» را در كشور اولويت بخشيد.

اينك حكومت اوباسانجو اين نگراني را افزايش داده كه فرآيند برگشت برتري مسلمانان بر مسيحيان جامعه و خاصه در ساختار امنيتي و حكومتي كشور جدي است.

براساس اطلاعات واصله، دولت وي بيشتر مسلمانان را از ساختار نظامي كشور خارج ساخته و ماموران مسيحي را جايگزين آنها كرده است. در مقر حكومتي اوباسانجو به نام «آسو راك» (Aso Rock) كه قبلاً سه باب مسجد وجود داشت و كليسايي نبود، اكنون يك كليسا در حال احداث است. مسلمانان به واسطه برنامه هاي پنهان مسيحيت به تكاپو افتادند و تلاش ايالات كشور جهت معرفي و تثبيت شريعت در واقع مقابله ريشه اي با چنين نگراني بود.

۲- هر چند به تعبيري طرفداران بن لادن در آفريقا فعال هستند، اما اين بدان معني نيست كه اكثريت مردم آفريقا هم عقيده با آن جريان باشند. دين اسلام در آفريقا (نيجريه) هم مردمي است و هم صاحب قدرت فراوان. حمله آمريكا به عراق و تقويت اسرائيل مسلمانان نيجريه را همسان اكثريت مسلمانان آفريقا به خشم آورده است. شايد بعضي رفتارهاي تند را به دنبال بياورد ليكن بايد به خاطر داشت كه حتي بيشتر دستگيرشدگان القاعده در آفريقا نيز از كشورهاي عربي مهاجرت كرده اند.

بررسي هاي به عمل آمده نشان مي دهند كه واژه «تروريسم» نمي تواند براي قاره آفريقا به طور عام و مسلمانان به طور خاص به كار رود و كوشش هايي نيز كه جهت تحميل تفكرات القاعده در اين منطقه شده نتايج مثبتي نداشته است. حال اگر اعتقاد و باور بر اين است كه مسلمانان آفريقايي (نيجريه اي) اكثراً زندگي عادي و متعادلي را به دور از افراط و تفريط دارند چگونه مي توان برخي اخبارها در خصوص فعاليت هاي القاعده در آفريقا را توجيه كرد؟

واقعيت اينكه حضور دين اسلام در شمال و غرب آفريقا سابقه اي ديرينه دارد و در كشور نيجريه، ريشه حركت ها و فعاليت هاي اسلامي به چندين دهه پيش مي رسد، كشوري كه حدود دو قرن پيش شاهد قريب ۱۰۰ سال حكومت اسلامي (عثمان دان فوديو) بوده و به طور كلي مقوله «شريعت خواهي» مفهومي ريشه دار و اصيل ميان مسلمانان نيجريه بوده و پديده جديدي نيست كه بتوان تحولات آن را با رشد تروريسم و القاعده هم راستا دانست. در واقع با مطالعه تاريخچه نهضت هاي اسلامي در آفريقا نمي توانيم به راحتي نام بنيادگرايي را بر اين گونه حركت ها بگذاريم و دو دين اسلام و مسيحيت در نيجريه سابقه درگيري فراواني داشته اند اما به هنگام ايستادگي در برابر استعمار با توجه به ملاحظات منطقه اي، سياسي، اقتصادي و امنيتي توانسته اند از وحدت ملي لازم برخوردار باشند.

اما به هر حال امروزه نه تنها نمي توان دهه ها تلاش مسلمانان نيجريه را جهت تكميل انديشه هاي جهادي به خصوص پس از دهه ۱۹۸۰ به فراموشي سپرد بلكه بنا به گفته «لطيف آد كبيته» مديركل شوراي عالي امور اسلامي نيجريه مسلمانان نيجريه جديت فراواني نسبت به تقويت حركت اسلامي شريعت دارند. وي مي گويد: «من موافق با اين فرضيه نيستم كه حركت اخير شريعت در ايالت هاي نيجريه مقوله اي صرفاً سياسي باشد بلكه عمدتاً مذهبي و اسلامي است. بايد اذعان كرد شريعت نوعي بيداري اسلامي و به دنبال تقويت هويت اسلامي مسلمانان اين كشور است اما نياز به رهبري قوي دارد»، اينك به نظر مي رسد كه زمان وقوع انقلاب اسلامي در نيجريه فرا نرسيده است.