ديدار رسمي دو روزه ولاديمير پوتين، رييس جمهور روسيه از آنكارا كه از شنبه اين هفته و سه دهه پس از آخرين ديدار نيكولاي پودگورني از پايتخت تركيه در سال 1973 به عنوان رييس جمهور اتحاد جماهير شوروي آغاز شد نشانگر تغيير رويكردها و ديدگاههاي استراتژيك بازيگران كليدي منطقه اوراسيا است.
اين ديدار به فاصله اندكي پس از سفر رجب طيب اردوغان، نخستوزير تركيه به ايران و تلاش دو كشور براي كنارگذاشتن اختلاف نظرهاي تاريخي و ايدئولوژيكشان در سايه تحولات منطقهيي انجام ميشود. آنچه در اين ميان مشهود است فاصله گرفتن تركيه از ايالات متحده به عنوان مهمترين متحدش در سازمان پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) و اسراييل به عنوان متحد منطقهيي خود است.
سفر 1973 پودگورني به آنكارا هم به واقع تلاش مقامات تركيه براي نشاندادن خشم و اعتراضشان به هشدارهاي واشنگتن مبني بر عدم استفاده از تسليحات امريكايي در جنگ با يونان بر سر قبرس بود. آن سفر در اوج دوران جنگ سرد انجام شد اما اين بار رييس جمهور روسيه در دوران پس از جنگ سرد، بعد از حملات يازدهم سپتامبر 2001، تهاجم ائتلاف تحت رهبري ايالات متحده به عراق و مخدوش شدن شرايط امنيتي منطقهيي به پايتخت تركيه سفر ميكند. تصميم ماه مارس گذشته پارلمان تركيه كه اتفاقا با اكثريت آرا در مخالفت با گشايش جبهه دومي عليه عراق از طريق مناطق جنوبي تركيه و استفاده گسترده ارتش امريكا از بنادر و فرودگاههاي اين كشور راي داد نقطه عطفي در روابط تركها با واشنگتن تلقي شد.
براي اولينبار پس از قرنها و فروپاشي اتحادجماهير شوروي در اوايل دهه نود، تركها و روسها از مجاورت و همسايگي با هم محروم شدند اما شكلگيري كشورهاي آسياي ميانه به عرصهيي براي همكاريهاي دو كشور تبديل شد اگرچه وجود رقابتهاي استراتژيك بين مسكو و آنكارا در اين منطقه اجتنابناپذير به نظر ميرسيد. گستره همكاريهاي دو كشور در زمينه امنيت منطقهيي و اتكاي رو به فزوني تركيه به منابع انرژي روسيه و ضرورت همزيستي در سطوح سياسي به منزله فاكتورهايي در برابر سياستهاي مناقشهانگيز عمل كرد.
شايد مهمترين تحول مثبت در روابط تركيه و روسيه در سالهاي اخير رشد سالانه 15 تا 20 درصدي تجارت اين دو كشور با يكديگر بوده است. تجارت دو سويه مسكو آنكارا كه پانزدهسال پيش از دويست ميليون دلار در سال فراتر نميرفت پيشبيني ميشود كه در سال جاري ميلادي به هشت ميليارد دلار بالغ شود. تركيه در سال گذشته ميلادي طيف وسيعي از كالاها به ارزش 3\1 ميليارد دلار به روسيه صادر كرد در حالي كه وارداتش از اين كشور به 4\5 ميليارد دلار رسيد.
تا اواسط دهه 90 ميلادي تجارت دو طرف در وضعيت موازنه بود اما با افزايش مراودات تجاري دو كشور روسيه اكنون پس از آلمان دومين شريك تجاري تركها به شمار ميرود. تركها در بخشهاي مختلف اقتصادي روسيه حضور دارند. شركت vestell با سرمايهگذارييي پانزدهميليون دلاري در روسيه تلويزيونهاي رنگي توليدميكند، فروشگاههاي زنجيرهيي متعلق به تركها در روسيه در حال افزايش هستند و فعاليت شركتهاي ساختمانسازي تركيه در قلمرو روسيه كاملا محسوس است.
در حالي كه سرمايهگذاران و تجار ترك دامنه فعاليت خود در روسيه را گسترش ميدهند روسها نيز متقابلا حضور خود را در بازارها و صنايع تركيه پررنگتر كردهاند. روسها در روند خصوصيسازي صنايع بزرگ تركيه ايفاي نقش ميكنند و به عنوان نمونه شركتTanneft روسيه در مناقصه احداث بزرگترين مجموعه پتروشيمي تركيه و چهارمين كارخانه بزرگ پتروشيمي اروپا برنده شد.
روسيه همچنين علاقهمند عرضه تسليحات به تركيه است. در اواسط دهه 90 ميلادي تركيه به اولين كشور عضو ناتو تبديل شد كه از روسها سلاح خريداري كرد. تسليحاتي خريداري شده اقلامي چون سلاحهاي سبك، هلي كوپتر و... را شامل ميشد. تركها به دليل تحريم تسليحاتي غرب و ممنوعيت به كارگيري سلاحهاي غربي عليه كردها براي سركوب جنبشهاي جداييطلب كرد به تسليحات روسي روي آوردند.
تعداد گردشگران روس كه از تركيه ديدار به عمل ميآورند نيز در حال افزايش است. در سال 2003 در حدود 2\1 ميليون نفر از اتباع روسيه از تركيه ديدار كردند و تخمين زده ميشد اين تعداد تا پايان سال جاري ميلادي به 7\1 ميليون نفر برسد.
خط لوله انتقال گاز طبيعي روسيه به تركيه پايه و مبناي افزايش مبادلات تجاري دو طرف و اتكاي بيشتر آنكارا به مسكو خواهد بود. تركيه در سال 1986 قراردادي براي خريد شش ميليارد متر مكعب گاز طبيعي از روسيه طي 25 سال امضا كرد. قرارداد مشابهي براي خريد هشت ميليارد متر مكعب گاز طبيعي با يك شركت خصوصي حوزه گاز روسيه در سال 1998 منعقد شد. مسكو مترصد امتداد اين خط لوله تا اسراييل است. سال گذشته ميلادي و در سفر اردوغان به مسكو مشكلات موجود در زمينه انتقال گاز طبيعي روسيه به تركيه از طريق خط لوله بين دو كشور موسوم به Blue Streamمرتفع شد. شركت گاز دولتي روسيه موسوم به گاسپروم با كاهش قيمت و عرضه گاز به ميزان نياز تركها در هر مقطع از سال موافقت كرد.
اكنون روسها به گسترش خط لوله موجود بين دو كشور علاقه نشان ميدهند. تحقق اين هدف به روسها اجازه ميدهد نفت خود را به فراسوي مديترانه عرضه كنند بيآنكه به گذر از تنگه بسفر نياز باشد. ترافيك نفتي در اژه در ساليان اخير بشدت افزايش يافته است بطوري كه در حال حاضر و با افزايش سالانه 30 درصدي، روزانه 8\2 ميليون بشكه نفت از طريق اژه از درياي سياه به درياي مديترانه منتقل ميشود. اين ميزان با تكميل خط لوله قفقاز كه كشورهاي صادركننده نفت حوزه خزر را از طريق قزاقستان به پايانههاي نفتي سواحل درياي سياه متصل ميكند به 67 ميليون تن در سال افزايش خواهد يافت.
افزايش قابل توجه ترافيك نفتكشها در درياي اژه يكي از موارد مورد اختلاف آنكارا و مسكو طي ساليان اخير بوده است. با ايجاد خط لوله شمال شرق تركيه به بندر ايبريكابا در جنوب درياي اژه به ميزان قابل توجهي از حجم ترافيك نفتكشها در درياي اژه و تنگههاي بسفر و داردانل كاسته خواهد شد و اين خط لوله در صورت ساخت ميتواند سالانه 60 ميليون تن نفت را به سواحل مديترانه در جنوب تركيه منتقل كند. دولت تركيه از اين ايده حمايت ميكند اما حاضر به سرمايهگذاري در اين زمينه نيست.
طرح ايجاد خط لوله مذكور با هدف فايقآمدن بر محدوديتهاي اعمالشده از سوي تركيه براي عبور و مرور نفتكشها از درياي اژه كه حامل نفت روسيه و قزاقستان به بازارهاي جهاني هستند پيشنهاد شده است. در سال گذشته هشت هزار نفتكش از اژه گذر كردند كه در قياس با چهار هزار نفتكش كه در سال 1996 از اين دريا گذشتند مبين افزايش صددرصدي است.تركيه همچنين مترصد جلب نظر و حمايت روسها در مناقشه شمال قبرس است. روسيه به عنوان يكي از پنج عضو دايم شوراي امنيت سازمان ملل متحد حامي يوناني تبارهاي ارتدوكس مذهب قبرسي است كه در همهپرسي سازمان ملل متحد در آوريل سال جاري براي اتحاد مجدد قبرس و الحاق جزيره متحد قبرس به اتحاديه اروپايي مخالفت كردند. يونانيهاي قبرس مانع به ثمررسيدن تلاشهاي سازمان ملل و اتحاديه اروپايي براي پايان دادن به انزواي تركهاي اين جزيره هستند. تركيه در حاشيه نشست اواسط ژوييه كشورهاي عضو سازمان كنفرانس اسلامي در استانبول شاهد ديدار سرگئي لاروف، وزير امور خارجه روسيه با محمت علي طلعت نخستوزير بخش تركنشين قبرس بود.
روابط با فدراسيون روسيه
پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي ديدارهاي پياپي و بسياري بين مقامات روسيه و تركيه شكل گرفت. اين ديدارها با سفر حكمت جنين، وزير امورخارجه وقت تركيه در سال 1992 به مسكو آغاز شد. اين سفر در اواخر ماه ژانويه انجام شد و كمتر از يك ماه بعد آندره كوزيرف، وزير خارجه وقت روسيه به آن پاسخ گفت و راهي آنكارا شد.
در ضمن ديدار دو روزه 25 و 26 ماه مه 1992 سليمان دميرل، نخستوزير تركيه از مسكو پيمان تبيين خطوط كلي روابط تركيه و فدراسيون روسيه به امضا رسيد. اين معاهده سنگ بناي روابط دو كشور شد و از سوي كارشناسان نمادي از عزم مسكو و آنكارا براي ارتقاي روابط دو جانبه تلقي شد.
به رغم ديدارهاي مكرر مقامات دو كشور در سالهاي بعد و سفر دو روزه ميخاييل كاسياتف، وزير كشور اسبق روسيه از آنكارا در اكتبر سال 2000 ميلادي كه به همراهي تعداد قابل توجهي از مقامات ارشد روسيه انجام شد عبدالله گل، وزيرخارجه تركيه اولين مقام ارشد ترك بود كه پس از هشت سال در اوايل سال جاري ميلادي راهي مسكو شد.
دو طرف در اين ديدار اتهاماتي كه هر يك در زمينه پناه دادن به گروههاي تروريستي به ديگري وارد ميآورد را مورد بررسي قرار دادند. روسها اعتقاد داشتند تركها از رزمندگان چچني حمايت به عمل ميآورند و آنكارا در مقابل، مسكو را به حمايت از گروههاي كرد ماركسيستي چون حزب كارگران كردستان تركيه يا pkk متهم ميكرد.
حمله تروريستي چچنيها در تئاتر مسكو و انجام اقدامات تروريستي ديگر از سوي عوامل اين گروه و حملات تروريستي استانبول دو كشور را به دستيابي به توافقي اوليه براي مقابله با تروريسم رهنمون ساخت. اگرچه دو طرف در مورد توافقات به دست آمده سكوت كردند و مفاد توافقنامه دو طرف براي مبارزه با تروريسم افشا نشده است اما گل در كنفرانس خبري خود در مسكو و در پايان سفرش به روسيه اعلام كرد مقامات روسيه فهرستي از اسامي تركهايي كه در اقدامات تروريستي سهيم هستند را در اختيار وي قرار دادهاند.
او پذيرفت ممكن است برخي از جنگجويان چچني از اتباع تركيه باشند اما تاكيد كرد اين به معناي حمايت آنكارا از چچنيها نيست. او از مسكو خواست pkk را كه اكنون نامي جديد براي خود برگزيده به عنوان گروهي تروريستي شناسايي كند و اعلام كرد مقامات مسكو به وي قول دادهاند اين خواسته آنكارا را مورد بررسي قرار دهند.
همكاريهاي نظامي دو كشور مبناي ديگري براي رسيدن به تفاهم در زمينه مقابله با گروههاي تروريستي و تقويت روابط مسكو و آنكارا است. پس از انعقاد قرارداد همكاريهاي نظامي و تعامل در زمينه آموزش نيروهاي نظامي كه در ديدار ژانويه 2002 ژنرال آناتولي كواشنين، رييس ستاد مشترك ارتش فدراسيون روسيه از آنكارا منعقد شد زمينه همكاريهاي نظامي دو كشور فراهم آمد.
ژنرال حسين كويراوغلو، رييس ستاد مشترك ارتش تركيه پنجماه بعد و در ژوئن 2002 ديدار همتاي روس خود را پاسخ داد و به روسيه سفر كرد. اين ديدار زمينهساز شكلگيري اولين كميسيون همكاريهاي فني نظامي دو كشور شد كه در سپتامبر همانسال در آنكارا برگزار شد و يك سال بعد با تشكيل جلساتي در نوامبر 2003 در مسكو پيگيري شد.
رقابت در آسياي ميانه
به استثناي حوزه نفتي خزر و قزاقستان، ايالات متحده خيلي زود علاقه خود به كشورهاي آسياي ميانه را پس از استقلال اين كشورها از اتحاد جماهير شوروي از دست داد.
ذخاير حوزه خزر بين يكصد تا دويست ميليون بشكه برآورد ميشود. ايالات متحده از عسگر آقايف رييس جمهور قرقيزستان حمايت به عمل آورد و سعي كرد به حاكميت او وجههيي دموكراتيك دهد و در سال 1998 از عضويت اين كشور در سازمان تجارت جهاني حمايت به عمل آورد. تنها دليل اين كمكها و حمايتهاي سخاوتمندانه تبديل قرقيزستان به كشوري دوست در آسياي ميانه بود تا ايالات متحده بتواند ادوات و پرسنل جاسوسي خود را براي تحت نظر گرفتن چين و روسيه در منطقه مستقر كند. اين در حالي بود كه آقايف به لحاظ عملكرد در زمينه دموكراسي پيشينه چندان بهتري در قياس با ساير حكام منطقه آسياي ميانه نداشت.
اوايل دهه نود براي تركها دوران سراسر موفقيت بود. آنكارا تحت حاكميت پرتحرك تورگوت اوزال به سوي توسعه اقتصادي گام برميداشت و بهبود توان اقتصادي و توسعه صادرات مهمترين اولويت حاكميت اوزال بود. بسياري از تركها به دليل قرابت زباني، نژادي و مذهبي در دولتهاي كشورهاي آسياي ميانه به مشاورت دولتهاي منطقه گمارده شدند.
تركيه در سطوح ملي و خصوصي حضور و سرمايهگذاري گسترده در منطقه آسياي ميانه و بويژه آذربايجان داشت. دولت تركيه به جمهوري آذربايجان، تركمنستان، ازبكستان و قزاقستان كمكهاي مالييي به ارزش بيش از 750 ميليون دلار اعطا كرد. سرمايهگذاري تركها در زمينه هتلداري، صنايع نساجي و ساير بخشهاي اقتصادي در كشورهاي آسياي ميانه به چندين ميليارد دلار ميرسد.
تركيه در همان سالهاي ابتدايي استقلال كشورهاي آسياي ميانه با اعطاي بورسيه به ده هزار تن از معلمان و دانشجويان كشورهاي آسيايي ميانه براي تحصيل در دانشگاههاي اين كشور موافقت كرد. آنكارا بسيار تلاش كرد گويش تركي مورد استفاده در تركيه را در ساير كشورهاي تركزبان آسياي ميانه رواج دهد. زبان تركي رايج در اين كشور طي ساليان اخير و با تلاش گسترده از عبارات فارسي و عربي پالايش شده و به جاي آنها كلمات معادل فرانسوي جايگزين شده در حالي كه گويش تركي كشورهاي آسياي ميانه به گويش آذري نزديك است. مقامات آنكارا با هدف اشاعه گويش تركي اين كشور دهها مدرسه در كشورهاي تركزبان آسياي ميانه احداث كرده و حتي در تلاشي نافرجام شبكه ماهوارهيي Avrasia را راهاندازي كردند.
اوزال طراح و حامي اصل ايده اتحاد كشورهاي تركزبان آسياي ميانه و تركيه و ايجاد بلوك تجاري سياسي ترك بود اما با مرگ او در سال 1993 اين پروژه به فراموشي سپرده شد. اوزال بسيار تلاش كرد تا پيمان سنتو را كه با پيوستن كشورهاي آسياي ميانه گسترش يافته بود به سازمان همكاريهاي اقتصادي منطقهيي تبديل كند اما در اين زمينه توفيق چنداني به دست نيامد.
مشكلات قفقاز
روسها در پايان دوران حاكميت اتحاد جماهير شوروي مرزهاي سياسي كشورهاي آسياي ميانه را به گونهيي تعيين كردند كه اين كشورها پس از استقلال دچار اختلاف ارضي شديد با يكديگر باشند. مسكو براي حفظ سلطه خود در اين منطقه پايگاههاي نظامي خود در ارمنستان، آذربايجان و گرجستان را حفظ كرد و حفاظت از مرزهاي اين سه كشور را برعهده گرفت.
توجه خاص روسها به قفقاز موجب شد تا در سالهاي پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي طيف وسيعي از نيروهاي تاثيرگذار، از سياستمداران مليگرا، ژنرالهاي ماجراجو، مافياي محلي و گروههاي ترك گرفته تا مديران شركتهاي نفتي براي ايفاي نقش در شطرنج قدرت قفقاز و امتيازگرفتن از برآيند معادلات اين منطقه وارد صحنه شوند.
آنكارا هنوز هم از جانب پايگاههاي روسيه در گرجستان و همكاريهاي امنيتي روسها با همتايان خود در جمهوري آذربايجان و قزاقستان احساس نگراني ميكند. تركها در ژانويه 2002 قرارداد امنيتييي با جمهوري آذربايجان و گرجستان منعقد كردند كه در آن بر همكاريهاي گسترده براي كسب امنيت منطقهيي تاكيد شده است. آنان علاقهمندند نيروهاي حافظ صلح كشورهاي آسياي ميانه در قفقاز با نيروهاي فرامليتي جايگزين شوند چرا كه بخش اعظم اين نيروها روسي هستند.
اين در حالي است كه مسكو نيز از برخي اقدامات آنكارا از جمله همكاري تركها در روند نوسازي پايگاه هوايي مارنلي در نزديكي تفليس، پايتخت گرجستان احساس ناخرسندي ميكنند. خصوصا آنكه گرجستان به اميد پيوستن به ناتو در تلاش است تا تمامي اركان كشور را در اين راستا سازماندهي كند.به نظر ميرسد به رغم مخالفت روسها همه به ياري باكو شتافتهاند. به عنوان مثال چكمه سربازان گرجستان را تركيه تامين ميكند و لباس آنها با هزينهيي بالغ بر يازده ميليون دلار از ايتاليا تامين ميشود. علاوه بر اين دو كشور بلغارستان، روماني، انگليس و اسراييل نيز به ياري اين كشور شتافتهاند. مطبوعات گرجي اين تحولات را كتمان نميكنند. تفليس جايي است كه نقطه برآيند تحولات منطقه و بازي شطرنج روسها و تركها در قفقاز تلقي ميشود.
