رخدادهاى جنوب عراق در طول چند هفته گذشته، بارديگر، پتانسيل هاى نهفته در جامعه شيعه عراق را نمايان كرد. از آنجا كه شيعيان همچون كردهاى عراق همواره به عنوان متحد استراتژيك ايرانيان محسوب مى شوند، سرنوشت آنان به طور مستقيم برمنافع ايران در آينده سياسى منطقه تأثيرگذار خواهدبود.
در طول تاريخ ۸۴ساله تشكيل كشور عراق پس از تجزيه عثمانى، شيعيان عراق همواره بيشترين تأثيرگذارى را در روند شكل گيرى استقلال سياسى اين كشور از استعمار انگليس ايفا كرده اند. با اين حال، آنها هيچگاه نتوانسته اند از جايگاه شايسته اى در ساختار قدرت عراق برخوردار باشند. در اين ميان، نقش مرجعيت شيعه در راهبرى قيام هاى مردمى در طول اين سالها انكارناپذير است. نقش رهبرى مراجع عمدتاً ايرانى تبار نجف بويژه مرحوم «ميرزامحمدتقى حائرى شيرازى» در انقلاب استقلال طلبانه ۱۹۲۰ ، «آيت الله سيدابوالحسن اصفهانى» و «آيت الله محمدحسين كاشف الغطاء» در وقايع ۱۹۴۱ و نيز آيت الله « سيدعلى سيستانى » در وقايع اخير نجف نشانگر آن است كه اتحاد جامعه اكثريت شيعه در عراق مى تواند در اين برهه زمانى نيز عامل اصلى برقرارى ثبات و آرامش در مرزهاى غربى ايران باشد. نكته مهم و قابل توجه اين كه، هرگاه امنيت و استقلال كشور عراق در معرض تهديد قرارگرفته، اين رهبرى شيعيان عراق بوده است كه اتحاد و يكپارچگى ملى را در آن سامان سبب شده كه يك نمونه آن نقش مراجع نجف و كربلا در وقايع سال ۱۹۴۱ و اشغال عراق توسط نيروهاى انگليسى بود كه فتواى جهاد عليه دشمن خارجى گام تاريخى بسيار مؤثرى در جهت منافع مردم عراق به شمار مى رفت و در وقايع اخير نيز مرجعيت شيعه براى چندمين بار در طول تاريخ تأثير گذارى خود را برسرنوشت عراق به نمايش گذاشت. در نبرد اخير۲۲روزه نجف، درگيرى ها با زد وخوردهاى نيروهاى تحت فرمان آمريكا و طرفداران مقتدى صدر در نزديكى منزل او در نجف آغاز شد و ادامه نبردها برخلاف پيش بينى ها به هيچ پيروزى قطعى براى هيچ يك از طرف هاى درگير منتهى نشد.
همزمانى آغاز اين درگيرى ها با بيمارى ناگهانى آيت الله سيستانى و عزيمت ايشان به لندن فرصت مناسبى براى نيروهاى ائتلاف بود تا ضرورت انحلال تندروترين گروه شيعه عراق و حذف مقتدى صدر را از صحنه سياسى عراق به عنوان هدف اصلى مطرح كند، ولى پس از به بن بست رسيدن درگيريها براى هردو طرف درگير، بهبود بيمارى قلبى آيت الله سيستانى و مراجعت ايشان از لندن در ۲۵ آگوست و در پى آن، مذاكره با مقتدى صدر رهبر «جيش المهدى» و امضاى طرح صلح ۵ماده اى، در نهايت بازگشت آرامش را در نجف به همراه آورد.
در پى بروز وقايع اخير در عراق توجه به چند نكته بسيار حايز اهميت است.
۱ـ در يكى از بندهاى طرح صلح پنج گانه برلزوم الحاق تمامى جنبش ها و احزاب سياسى، عقيدتى اجتماعى عراق به روند انتخابات عمومى آتى تأكيد شده است؛ امرى كه در شرايط كنونى و با ابراز قدرت جيش المهدى، طرفداران صدر را جهت شركت هرچه قوى تر در انتخابات ژانويه ۲۰۰۵ مشتاق تر مى كند. همان گونه كه سخنگوى صدر اعلام كرد: جيش المهدى براى زمينه سازى در برگزارى انتخابات سراسرى و تشكيل دولت منتخب، خواهان صلح و ثبات و مشاركت در روند سياست كشور عراق است و اضافه كرد كه اين گروه از ساختار كامل سياسى و دفاتر و مراكز تبليغاتى گسترده اى در عراق برخوردار است.
۲ـ پس از فروكش بحران در نجف، شكست بزرگ نصيب دولت موقت عراق شد، دولتى كه به دليل عدم وجود ثبات و سياست مشخص پس از ناتوانى در حل بحران اخير، مى كوشيد با بهره گير ى از توان بعثى هاى سابق، تجربه صدام حسين را در سركوب قهر شيعيان عراق تكرار كند و در اين ميان، «حازم شعلان» وزير دفاع دولت موقت و بعثى سابق نيز با تهديدهاى خود عليه شيعيان به طور مكرر همچنان ايران را مسبب وقوع وقايع نجف معرفى مى كرد تا اذهان عمومى عراق را متوجه آنچه كه در داخل اين كشور مى گذشت ، منحرف نمايد.
به دنبال اين حوادث ، حتى كار بدانجا بالا گرفت كه انگليس طى نامه اى مشكوك به دولت ايران خواستار كمك ايران براى ثبات بخشى به بصره و جنوب ايران شد.
علاوه بر اين، بند مربوط به محكوميت دولت عراق به پرداخت خسارت به آسيب ديدگان بحران نجف به خودى خود گوياى نقش مهمى است كه دولت عراق در سركوب شيعيان نجف برعهده داشته است.
۳ـ عقب نشينى آشكار نيروهاى ائتلاف از اهداف اوليه خود مبنى بر حذف جيش المهدى از صحنه قدرت، پيامد ديگر حضور آيت الله سيستانى در صحنه بود كه آمريكا و دولت موقت عراق را ناگزير تا پذيرفتن درخواست ايشان مبنى بر عقب نشينى از نجف كرد. براين اساس، موضع گيرى سيستانى، صدر را در موضع يك متحد قرار داد و آزاد بودن او به عنوان نتيجه منطقى تعامل و همكارى جيش المهدى با مرجعيت شيعه، نيروهاى ائتلاف را مجبور كرد كه نقش سياسى عواملى كه در پس حذف آن بودند را در آينده سياسى عراق بپذيرند.
۴ـ بى ترديد، ثبات و آرامش در عراق همسو با منافع ايران است. همان گونه كه خود مختارى كردهاى شمال عراق در طول ۱۳ سال گذشته علاوه بر تأمين منافع تاريخى استراتژيك بلند مدت براى ايرانيان سبب شد آرامش كامل در مرزهاى ايران برقرار شود، دستيابى قدرت توسط اكثريت شيعيان در دولت آينده عراق نيز امرى است كه مى تواند براساس التزامات بين المللى، منافع و تعاملات سياسى و فرهنگ و ضروريات اقتصادى ناشى از تأثير ايران را در آينده عراق در پى داشته باشد.
