انتخابات رياست جمهوري افغانستان كه هفته گذشته برگزار شد، نقطه عطفي در تاريخ سياسي اين كشور محسوب مي شود. مردم افغانستان پس از سال ها جنگ داخلي پاي صندوق هاي رأي رفتند تا اين بار، نتيجه رقابت بين نامزدها براي دسترسي به قدرت نه از طريق سلاح كه از طريق رأي مشخص شود.
با اين حال، عده اي معتقد بودند افغانستان، به علل گوناگون آماده برگزاري انتخابات نبود و نتيجه آن هرچه باشد، معتبر نيست. گروهي ديگر خاطرنشان مي كنند اصولا معيارهاي ارزيابي اعتبار انتخابات در افغانستان شايد با ساير نقاط جهان فرق كند. در كشوري كه بيش از ۸۰ درصد زنان بي سواد هستند، حدود ۴۰ درصد ثبت نام كنندگان براي رأي گيري را زنان تشكيل مي دادند. مطلبي كه از پي مي آيد، خلاصه چهار گزارش است كه نيرروزن در پايگاه آسيا تايمز در اينترنت منتشر كرد. اين مطلب پيش از برگزاري انتخابات نوشته شد، اما نكات آن همچنان قابل تأمل است.
باميان شهري در ۱۸۰ كيلومتري غرب كابل يكي از موارد موفقيت در افغانستان است. راه دسترسي به اين شهر كه هزاره هاي شيعه عمده جمعيت آن را تشكيل مي دهند، از جاده اي كوهستاني و صعب العبور مي گذرد. اين شهر احتمالا امن ترين مكان در افغانستان براي خارجي هاست. كوهستان پيرامون شهر پراست از غارهايي كه برخي از آنها مسكوني است. قبلا يك شركت فرانسوي كوشيد طرحي را براي جابه جايي ساكنان غارها اجرا كند كه البته اين طرح شكست خورد، چون ساكنان غارها از دست كشيدن از شيوه سنتي زندگي خود سرباز زدند. شب ها چراغ هاي روشن در اين غارها مانند درخشش ستاره ها در آسمان است.
مكاني در دل كوه هاي منطقه كه زماني جايگاه مجسمه هاي عظيم بودا، يادگار قرن چهارم ميلادي بود اكنون مانند دو حدقه خالي از چشم ديده مي شوند. دولت ژاپن هزينه اجراي طرحي را براي بازسازي اين آثار باستاني كه به دست طالبان نابود شد، تقبل كرده است. طالبان اختناق سختي را بر هزاره ها اعمال مي كردند و هنگامي كه مجسمه ها را نابود كردند، ده ها گاو در منطقه را نيز قتل عام كردند.
كاركنان سازمان ملل در اين شهر زندگي بي دغدغه و بدون تهديدهاي امنيتي دارند. آخر هفته به درياچه بندامير مي روند كه يك تفرجگاه زيباست كه در فهرست ميراث طبيعي يونسكو نيز ثبت شده است. علاقه مندان با حدود دو ساعت طي مسير در بيابان از ميان ميادين مين و روستاها به چند درياچه مي رسند كه چند سد طبيعي آنها را از هم جدا مي كند. به گفته مقامات سازمان ملل، در اين ناحيه نيم ميليون نفر براي رأي گيري ثبت نام كردند كه ۵۴ درصد آنان زن بودند. آنان مي گويند هزاره ها از اين كه براي اولين بار، مي توانند نماينده انتخاب كنند، بسيار راضي هستند. به اعتقاد آنان، اشتباه آمريكا اين بود كه جنگ سالاران را در موقعيت خودشان تقويت كرد.
كاركنان فرانسوي سازمان هاي غيردولتي در افغانستان از ضرورت برگزاري انتخابات دفاع مي كردند. آنان مي گفتند «اگر ده سال هم صبر كنيد، باز هم انتخابات عادلانه نخواهد بود. آيا برداشت غربي از دموكراسي مي تواند در اين كشور پا بگيرد؟» آنان به يكي از به اصطلاح نهادهاي دموكراسي در جامعه افغانستان اشاره كردند، يعني شوراها كه زير تسلط زمين داران بزرگ است. به گفته يكي از آنان، «عادلانه به معنايي كه مي شناسيم، همان عادلانه براي آنان نيست. شورا از نظر ما عادلانه نيست، اما براي آنان، عادلانه ترين تشكل است.»
افغانستان هنوز جامعه اي بسيار سنتي است كه ۸۰ درصد جمعيت آن كشاورز هستند. سابقه اي از انتخابات وجود ندارد. هرچه هست، مذاكره و انتصاب است. زمامدار انتخاب نمي شود بلكه مي گويند اين فرد مي تواند امكانات را فراهم كند و اين كار طبيعي است. برخي مي گويند كرزاي مي كوشد انتخابات را بخرد، اما فردي گفت وي فقط مي خواهد آن را اجاره كند.
بيشتر خارجيان حاضر در افغانستان انتظار ندارند انتخابات مطابق معيارهاي عدالت در كشور خودشان باشد. يك مقام سازمان ملل گفت انتخابات نه آزاد خواهد بود و نه عادلانه چون هر قبيله اي طبق خواسته رئيس خود رأي مي دهد اما واقعيت اين است كه افغان ها كمتر از غربي ها در مورد انتخابات بدبين هستند.
به اعتقاد آنان مهم اين است كه انتخابات برگزار شود، نه آن كه عادلانه باشد. اوشن كربي عضو مؤسسه بين المللي جمهوريخواهي كه در افغانستان فعاليت مي كند، گفت: «جامعه بين المللي نمي تواند درباره انتخابات با معيارهاي خود قضاوت كند، بلكه بايد به افغان ها اجازه دهد با معيارهاي خود درباره آن قضاوت كنند. در اين انتخابات ۰۰۰/۲۵ حوزه رأي گيري در سراسر كشور با حضور ۰۰۰/۱۰۰ نفر حاضر در محل هاي رأي گيري آراء مردم را دريافت مي كنند. قرار است هر حوزه، رأي حدود ۶۰۰ نفر را دريافت كند. برخي معتقدند برگزاري انتخابات در مدت كوتاهي پس از جنگ اشتباه است و در اين مورد به انتخابات ۱۹۹۶ در بوسني و انتخابات آينده عراق اشاره مي كنند. آنان مي گويند زلمي خليل زاد سفير آمريكا در افغانستان پا را از حيطه اختيارات خود فراتر گذاشته و عملا به مدير انتخاباتي كرزاي تبديل شده است. وي هر روز با كرزاي ديدار مي كند.
حسين رامز عضو مؤسسه دمكراتيك ملي درباره شكل گيري احزاب مي گويد:« مردم برداشت بدي از انتخابات دارند. وقتي خواستيم در زمينه آموزش به آنها كمك كنيم، از ما پول خواستند.» به اعتقاد وي برخي نهادهاي افغانستان را مي توان تا حدي دمكراتيك دانست. مثلا افغان ها مشكلات را با كدخدامنشي در شوراها حل مي كنند، اما در اين ميان ريش سفيدها بيشتر تصميم ها را مي گيرند. نگراني اصلي وي اين است كه ثبت نام افراد بيشتر از تعداد واقعي جمعيت در هر ناحيه باشد. برخي افراد چندين كارت ثبت نام گرفته اند.
درواقع مقامات سازمان ملل در افغانستان گمان مي كنند حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد از مردم چند بار ثبت نام كنند، عده اي مي گويند علت اين امر ضرورتا فساد نيست بلكه شماري از مردم مي ترسند كارتشان را گم كنند و در نتيجه دو يا سه كارت مي گيرند. روز ۲۵ مرداد فردي با مقادير زيادي روپيه پاكستان معادل ۰۰۰/۱۲ دلار بازداشت شد كه گفت اين پول را با فروش كارت ثبت نام به دست آورده و قرار بوده است آن را به فرماندار تيرين كوت جان محمد تحويل دهد.
تبليغات انتخاباتي به طور رسمي از ۱۷ شهريور آغاز شد و قرار است ۴۸ ساعت قبل از رأي گيري به پايان برسد. روز شنبه ۱۸ مهر حوزه هاي رأي گيري از ساعت ۷ صبح تا ۴ بعدازظهر آراء ۵/۱۰ ميليون افغان ثبت نام كرده را دريافت مي كنند. اگر بخواهيم براساس تعداد پوسترها، تابلوهاي تبليغاتي و غيره قضاوت كنيم، محبوب ترين نامزد احمد شاه مسعود است، رهبر تاجيك تبار ائتلاف شمال كه رهبري جنگ را ابتدا با نيروهاي شوروي و بعد با طالبان برعهده داشت.
وي روز ۹ سپتامبر به دست دو عرب كه به عنوان روزنامه نگار نزد وي رفته بودند، ترور شد. اين در واقع دست مريزاد القاعده به طالبان به خاطر ميزباني از آنان بود.
با وجود آن كه مسعودملقب به شير پنجشير، قهرمان جهاد با نيروهاي اشغالگر شوروي در سال هاي دهه ۱۹۸۰ بود، در جنگ داخلي پس از سقوط حكومت كمونيستي در كابل، به همراه ساير جنگ سالاران، با يكديگر نبرد كردند. در نتيجه اين جنگ، هزاران نفر كشته شدند و بيشتر مناطق كابل به شكل ويرانه هاي باستاني درآمده است. بسياري افغان ها جنگ سالاران را عامل ربع قرن فقر، اختناق و جنگ مي دانند. آنان اميدوار بودند پايان حكومت طالبان در سال ۲۰۰۱ دوره جديدي را آغاز كند كه در آن از رهبران سابق خبري نباشد. پيمان ۲۰۰۱ بن باعث نااميدي آنان شد، چون بسياري از جنگ سالاران براساس مفاد آن به قدرت رسيدند. به علاوه لويه جرگه بسياري از آنان را به مناصب رسمي در دولت حامد كرزاي گماشت. خانم شين كاي زامين پزشك و رئيس مركز آموزش زنان افغان معتقد است انتخابات فرصت خوبي براي خلاص شدن از شر اين افراد است. وي گفت جنگ سالاران از حمايت چنداني برخوردار نيستند. به همين دليل طالبان راحت آنان را از سر راه برداشتند. وي افزود:« همه فكر مي كردند آنان قوي هستند، اما فرار كردند. در ابتدا همه آماده بودند به استقبال آمريكايي ها بروند، اما وقتي آمريكايي ها آنان را بازگرداندند، همه نااميد شدند.»
بارنت روبين كارشناس افغانستان در دانشگاه نيويورك گفت:« انتخابات پيچيده ترين برنامه اي است كه دولت در زمان صلح اجرا مِي كند. تقريبا تمام جمعيت بزرگسال براي نخستين بار براي راي دادن ثبت نام كرده است. هزينه انتخابات ۱۰۰ ميليون دلار است، يعني ۲۰ درصد بودجه يا نيمي از درآمد سالانه دولت. » وي مي افزايد:«در كشوري كه جاده و ارتباطات الكترونيك جز براي فرماندهان نظامي وجود ندارد، موانع برگزاري انتخابات زياد است. تنها فناوري كه به وفور وجود دارد، اسلحه است. به خاطر مسائل امنيتي، ناظران بين المللي زيادي به هنگام رأي گيري وجود نخواهند داشت. طالبان مي خواهند جلوي برگزاري انتخابات را بگيرند و به همين منظور در مناطق پشتون و در پاكستان فعاليت مي كنند و رأي دهندگان، پليس و مسئولان رأي گيري را مي كشند. مناطقي وجود دارد كه دولت از آن بي اطلاع است. سه سازمان گوناگون، سه دسته نواحي مختلف تعيين كرده اند.»
اندرو وايلدر مدير واحد ارزيابي و تحقيقات افغانستان در مورد سياست گذاري به دولت و سازمانهاي بين المللي حاضر در اين كشور مشاوره مي دهد. وي از سال ۱۹۸۶ در افغانستان و پاكستان كار و اكنون همراه با خانواده اش در كابل زندگي مي كند. وي يكي از معدود كارشناسان غربي است كه حاضر شد علني از انتخابات انتقاد كند، چون غربي ها نمي خواهند از انتخاباتي كه خود، خواهان آن بودند، انتقاد و مبارزه كرزاي را تضعيف كنند.
وي گفت: «روشن است كه حالا زمان مناسبي براي برگزاري انتخابات نيست. انتخابات را نبايد معادل دمكراسي دانست. افغانستان هنوز در مرحله پس از جنگ قرار ندارد و برگزاري انتخابات رياست جمهوري و مجلس در شرايط امنيتي وخيم و پيش از خلع سلاح جنگ سالاران مي تواند نتايج غير دمكراتيك زيادي در پي داشته باشد. انتخابات تحميل شده از خارج براساس جدول زماني كوتاه و غير واقع بينانه، انحراف از مسائل مهمتري مانند برقراري امنيت، حكومت قانون و بازسازي نهادهاي حكومتي است.
وي معتقد است زمان انتخابات افغانستان را سياست انتخابات آمريكا تعيين كرده است. و ايلدر گفت: « برگزاري انتخابات در اين موقع، دستور كار حزب جمهوري خواه است، نه دولت آمريكا ».
يونس قانوني رقيب اصلي كرزاي كه از حمايت محمد فهيم وزير دفاع برخوردار است، نيز همين اعتقاد را دارد.
و ايلدر افزود:« افغان ها اميدهاي فراواني دارند كه انتخابات تغييرات سياسي مثبتي به همراه خواهد داشت. آنان اميد زيادي به موافقتنامه بن داشتند، اما وقتي ديدند بسياري از مناصب مهم در دولت تازه تشكيل شده در اختيار نمايندگان مخاصم قرار گرفت كه مسؤول وقايع غم انگيز دو دهه گذشته در افغانستان بودند، اميدهايشان بر باد رفت. اما در زمان انتخاب نمايندگان لويه جرگه كه نامزدهاي جنگ سالاران را نامزدهاي طرفدار خلع سلاح و تغيير سياسي،شكست دادند، باز اميدوار شدند.
با اين حال، لويه جرگه، تنها فرصت انتصاب مجدد كرزاي را داشت و در نتيجه تمام چهره هاي قديمي به مناصب دولتي گماشته شدند. بسياري از افغان ها اين انتخابات و به خصوص انتخابات مجلس در سال آينده را تنها فرصت تغيير وضعيت موجود مي دانند. به همين علت اين انتخابات نبايد شتاب زده برگزار شود ».
وايلدر، معتقد است، اين مشكل ناشي از آن است كه در ابتدا تصور مي شد جنگ سالاران جزيي از راه حل هستند و نه جزيي از مشكل .راهبرد آمريكا اين بود كه از اين جنگ سالاران براي مشاركت در جنگ با تروريسم در افغانستان استفاده شود. در قبال اين همكاري، بيشتر مناصب قدرت در دولت جديد به جز رياست جمهوري در اختيارشان قرار گرفت. وي افزود، اما نفع اين جنگ سالاران در آن بود كه دولت مركزي ضعيف و ناكارآمد باشد تا حوزه اقتدارشان در مناطق همچنان قدرتمند باشد. در اين شرايط، اوضاع امنيتي همچنان به وخامت گراييد، در حالي كه نيروهاي آمريكايي توجه خود را به مبارزه با طالبان و القاعده معطوف كردند و از تلاش براي خلع سلاح جنگ سالاران بازماندند.
وايلدر نيز معتقد است جنگ سالاران ببر كاغذي هستند. طالبان آنان را به راحتي شكست دادند و زماني كه نيروهاي آمريكايي وارد افغانستان شدند، يك استان كشور هم در دست آنان نبود. بركناري اسماعيل خان از فرمانداري هرات و حذف محمد فهيم وزير دفاع از فهرست كرزاي به عنوان معاون رييس جمهوري نشان مي دهد قاعده بازي در حال تغيير است. وي اضافه كرد البته نبايد تصور كرد تمام صاحبان قدرت بايد كنار بروند، بلكه بايد بپذيرند بر اساس قواعد جديد بازي كنند، يعني حاكميت قانون و حاكميت قواعد بازي؛ و اسلحه را كنار بگذارند.
گروهي از كارشناسان خاطرنشان مي كنند جامعه بين المللي از يك طرف افغانستان را زير فشار گذاشت تا انتخابات را زودتر از موقع مناسب برگزار كند اما از سوي ديگر از ارائه امكانات لازم براي ايجاد امنيت كوتاهي كرد. به گفته آنان ناتو مدعي است افغانستان اولويت اصلي آن در جهان است، اما اقدام مناسب را انجام نمي دهد.
وايلدر گفت آنچه بعد از انتخابات رخ مي دهد، تأثير مهمتري از رخدادهاي روز انتخابات بر درك افغان ها از مشروعيت آن دارد. اگر آنچه در بن و لويه جرگه اتفاق افتاد، پس از انتخابات نيز رخ دهد و آنان ببينند رئيس جمهوري در رأس دولتي است كه اعضاي آن همان چهره هاي قديمي جنگ آفرين ۲۵ سال گذشته هستند، در مورد هدف انتخابات ترديد خواهند كرد. انتخابات يكي از اندك ابزارهاي سياسي در افغانستان براي مشروعيت بخشيدن به نظم سياسي جديد است. وي يادآوري كرد اگر نتيجه انتخابات رياست جمهوري و مجلس، مشروعيت بخشيدن به وضعيت موجود باشد و مجلس در اختيار جنگ سالاران و سركردگان قاچاق مواد مخدر قرار بگيرد، فرصتي بي همتا از دست خواهد رفت و دمكراسي انتخاباتي اعتبار خود را نزد افغان ها از دست خواهد داد و شايد ديگر فرصتي مشابه به دست نيايد. عده زيادي خودشان را براي ثبت نام به زحمت نيانداخته اند چون فكر مي كنند پيروزي كرزاي از پيش تعيين شده است. زيرا آمريكا با قدرت از وي حمايت مي كند. به خصوص در شهرها احتمالاً افراد زيادي شركت نمي كنند. افراد مطلع مي دانند نتيجه انتخابات با پوستر و تبليغات تعيين نمي شود، بلكه در راهروهاي قدرت و با زد و بند محقق مي شود. اين برداشت كه سفارت آمريكا نقش مهمي در تسهيل زد و بند بين كرزاي و رقباي عمده اش دارد تا كار به دور دوم كشيده نشود و كرزاي در همان دوره اول پيروز گردد، وجهه بي طرفي آمريكا را خدشه دار كرده است. در اين صورت اگر وضع به صورت سابق ادامه يابد، همه، آمريكا را مقصر خواهند دانست، چون كرزاي را دست نشانده واشنگتن خواهند ديد.
در گرديز مركز استان پكتيا شايع شده است كه مردان مسلح عباپوش كه ريش بلند دارند در خيابان ها مي گردند. اين شايعه باعث شده است سازمان ملل ۷۵ درصد كاركنان خود را در اين شهر كاهش دهد. روز ۱۶ شهريور تمام جاده هاي منتهي به گرديز از كيلومترها دورتر به دست سربازان جوان افغان و سپس تفنگداران آمريكايي بسته شد. هزاران مرد با شمشيرهاي سنتي و سپر براي استقبال از كرزاي به پايكوبي پرداختند. به زبان پشتو، گرديز در واقع مخفف گرد ريز يعني افشاندن غبار است.
مردان مسلح به آرپي جي بر پشت بام خانه ها نگهباني مي دادند. پس از فرود دو هليكوپتر، ناگهان نفيري در هوا پخش شد و به دنبال آن انفجاري رخ داد. اين موشكي بود كه يك كيلومتر دورتر از محلي كه قرار بود كرزاي در آن فرود آيد، منفجر شد. در نتيجه سفر كرزاي لغو شد.
كرزاي بعدها گفت لغو سفر تصميم خود او نبود، بلكه گروه محافظان آمريكايي اش چنين تصميم گرفتند. اما اين امر نشان دهنده وابستگي شديد غربي ها به كرزاي است. در واقع آنها جز كرزاي نقشه ديگر ندارند. وقتي هليكوپتر كرزاي دور زد و برگشت، يك افسر پليس بلند پايه از شيعيان فارسي زبان در گرديز گفت: احساس شرم مي كنم. اين ديگر كيست؟ بايد از انقلاب (آيت الله) خميني(ره) در ايران ياد بگيرد. ايشان بدون حضور نيروهاي امنيتي به ايران بازگشت، در حالي كه شاهي كه مانند كرزاي به آمريكا متكي بود، خلع شده بود.
