افغانها روز ۹اكتبر ۲۰۰۴ (۱۸ميزان ۱۳۸۳خورشيدى) پاى صندوقهاى رأى رفتند تا پس از حدود بيش از دو دهه جنگ و ناآرامى در كشور، رئيس جمهورى كشور را انتخاب كنند.
با همه بدگمانى ها و نگرانى هايى كه در مورد كيفيت و فرايند انتخابات رياست جمهورى افغانستان وجود داشته است، اصل ماهيت اين رويكرد يك پديده مهم و پرمعنا در تاريخ تحولات سياسى ـ اجتماعى اين كشور به شمار مى رود.
عبور از مرحله قومى
بازآورده هاى تركيب قومى از يكسو و ناكارآمدى دولت هاى ناتمام از سوى ديگر، روند تاريخى تكوين «تفكر ملى» در كشور را در طول سالهاى بسيار عقيم گذاشته است.
پناه بردن به نمادهاى قومى و گريز پيوسته از حكومت هاى گسسته، ريشه در ناپيوستگى «روح ملى» دارد.
به جز چهار مرحله تاريخى جنگ جهادعليه انگليس و اتحاد شوروى، شواهد روشنى وجود ندارد كه اقوام افغانستان در سايه مديريت يك دولت ملى، عزم همگانى و خودخواسته شان را در پردازش يك «مسأله ملى» به ظهور رسانيده باشد.
جريان انتخابات رياست جمهورى افغانستان، اولين و مهمترين نشانه آشكار عبور از مرحله قومى است كه روند ملت سازى را به سمت يك فرايند تدريجى و معقول علامت مى دهد.
شاخص هاى اين فرايند در نمودارهاى ذيل برجسته مى شود:
۱ـ توجه جدى مردم نسبت به مقوله انتخابات، احساسات فزاينده ملى را رونق بخشيده و حساسيت و دقت همگانى را در مورد اين مسأله ملى معطوف كرده است.
تجلى احساسات ملى در مورد انتخابات، پيش زمينه تكوين عقلانى «روح ملى» را فراهم آورده است. عليرغم گروه بندى هاى قومى اى كه در جريان تبليغات انتخاباتى برجسته شد، نوعى خودانگيختگى سياسى ـ اجتماعى براى توده ها و گروههاى مختلف قومى ـ مذهبى به وجود آمده است كه مقوله انتخابات را به عنوان يك پديده مهم و تأثيرگذار در سرنوشت ملى ، تلقى مى كنند.
۲ ـ انتخابات نخستين آزمون جدى افغان ها براى تمرين رقابت سياسى است.
عبوراز منازعه خونين و آغاز يك تعامل جديد، به مفهوم تغيير بنيادينى در ساختار ذهنى گروههاى قومى خواهدبود. گذر از تفكر «حذف و طرد» به سمت دريافت تازه «دگرخواهى» و «دگرپذيرى» تحول بزرگى در رفتار و گفتار افغانها به شمار مى رود.
۳ ـ انتخابات و نتايج آن، به افغان ها فرصت خواهدداد تا در مسير ايجاد يك ساختار جديد مبتنى بر نظم و قانون گام بردارند؛ ساختارى كه محصول مشاركت و عزم همگانى و برتابنده خواسته ها و كوشش ملى همه گروههاى قومى خواهدبود.
۴ ـ براساس آمار منابع مسؤول، بيش از ۱۰/۵ميليون نفر در انتخابات شركت خواهندكرد. اين در حالى است كه ناامنى و هشدارهاى تروريستى فزاينده اى روند برگزارى انتخابات را تهديد مى كند. اين اشتياق عمومى براى سهم گرفتن در يك امر ملى، اميد روشنى در جهت تكوين آگاهى و تعهد ملى است.
۵ ـ شركت ۱۰/۵ميليون نفر در انتخابات به معنى آن است كه تقريباً تمامى واجدين شرايط رأى دهى در پاى صندوقهاى رأى خواهندرفت و اين پديده شگرف و نادرى در تاريخ تحولات سياسى ـ اجتماعى افغانستان محسوب مى شود. چنين آغازى، فرجام روشن و اميدبخشى براى «وفاق گمشده ملى» افغانها محسوب مى شود.
مشاركت قومى
برخلاف آنچه «قومى شدن انتخابات» ناميده مى شود، تأمل بر تركيب قومى نامزدها و نيز فراوانى و تنوع رأى دهندگان، نشانگر اين واقعيت است كه در افغانستان براى اولين بار «مشاركت قومى» تبلور پيدامى كند.
از چهارگروه قومى عمده پشتون، تاجيك، هزاره و ازبك نامزدهاى رياست جمهورى وجود دارد.
هرچند، شرايط و امكانات متفاوت و نابرابر دولتى براى اين نامزدها فراهم است، اماآزادى ها و فرصتهاى گسترده اى براى فعاليتهاى سياسى، اجتماعى تمامى نامزدها وجود دارد و اين در مقايسه با محروميتهاى اجتماعى و تبعيض ها و بى عدالتى هاى گسترده اى كه نسبت به گروههاى قومى درگذشته اعمال شده است، موفقيت و تحولى بزرگ به شمار مى رود.
در اين انتخابات براى نخستين بار، اقوام افغانستان موازنه «حق وتكليف» را تجربه مى كنند.
در تاريخ سياسى افغانستان، گروههاى قومى حاشيه نشين همواره مكلف به «تكليف اطاعت» بوده اند و هيچگاه از «حق انتخاب كردن» و «حق انتخاب شدن» برخوردار نشده اند. گرچه، ماهيت چانه زنى ها و رفتار سياسى بازيگران قدرت هنوز هم بوى تندبرترى طلبى ها و خويشتن خواهى هاى ناخواسته قومى را به مشام مى رساند.
با اين وجود، موقعيت به دست آمده و فرصت ايجاد شده، زمينه ها و ذهنيت مساعدى را براى «هنجار شدن» مشاركت قومى فراهم آورده است. انتخابات رياست جمهورى و نتايج آن ـ با فرض سمبوليك بودن ـ يك گام جدى و آزمايش مهم در جهت تكرار تجربيات جديد و كسب دريافت هاى تازه در حوزه تعامل و تعادل ملى خواهدبود.
تمرين دموكراسى
انتخابات رياست جمهورى با ۱۸نامزد، يك تحول نادر نه تنها در تاريخ افغانستان، بلكه در منطقه به حساب مى آيد. علاوه برتنوع قومى ـ مذهبى نامزدها، حضور يك زن در جمع رقابت كنندگان، اهميت سياسى ـ اجتماعى اين پديده را دوچندان كرده است. اين در حالى است كه كمتر از چهارسال است كه افغانستان از يك بحران ۳۰ساله داخلى و حاكميت قرون وسطايى پنجساله طالبانى نجات يافته است.
«انتخابات» از مبانى مهم دموكراسى است و «رأى دادن» از ملزومات جامعه مدنى. افغانها با برگزارى انتخابات، «خيزبزرگى» به سمت آيين دموكراسى برخواهندداشت و با رأى دادن خودبه ۱۸نامزد، نخستين تمرين موفق را در راستاى تأليف مؤلفه هاى جامعه مدنى انجام خواهندداد.
توجه جدى جامعه جهانى و انتظار كشورهاى منطقه نسبت به فرايند انتخابات نهم اكتبر، روشنگر اين واقعيت است كه اگر اين انتخابات به درستى به فرجام برسد، يك مرحله نوين براى مردم افغانستان و يك مثال موفق براى موج رو به افزايش دموكراسى خواهى در منطقه خواهدبود.
* حمزه واعظى نويسنده افغان مقيم نروژ
