پست صهيونيسم post – zionism، يك اعتراض يهودي است كه بر پايه آن، برخي از يهوديان، صهيونيست را از بعد مذهبي و غيرمذهبي رد مي‌نمايد. كساني كه آن را از بعد مذهبي و غيرمذهبي رد مي‌كنند، به سه دسته تقسيم مي‌شوند:

اول ـ برخي از يهوديان ارتدوكس مانند گروه نتوري كارتا به جنبش صهيونيسم اين اشكال را وارد مي‌كنند كه صهيونيسم به عنوان يك جنبش، جنبش غيرمذهبي است كه از يهود امتي نژادپرست و غيرمذهبي مي‌سازد كه اين موضوع با تعاليم مذهب يهود در تعارض است، در حالي كه ارتدوكس‌ها خواهان تشكيل و ايجاد امتي به تمام معنا مذهبي بوده كه هويتش با اجراي اوامر و نواهي خداوند مرتبط باشد. اين يهوديان ارتدوكس، جنبش صهيونيسم را جنبش مشيحاني دروغين مي‌دانند كه با اراده‌ي خداوند به ستيزه پرداخته است. به نظر آنها، صهيونيسم بايد يهود را به صبر و انتظار و بردباري دعوت كند تا خداوند به آنها اجازه‌ي بازگشت دهد. در واقع، خداوند آنها را به گرفتن زمام امور و بازگشت به فلسطين براي سكونت در آن دعوت نمي‌كند.(1)

دوم ـ اما اصلاح‌طلبان بر اين باورند كه صهيونيسم يهود را از جنبه‌هاي مذهبي تهي كرده و تنها درصدد بازگشت به گذشته پرشكوه يهودي است. بسياري از اصلاح‌طلبان عقيده دارند، دولت صهيونيسم در وجدان يهوديان، جاي خداوند و وفاداري به آن و حمايت از آن، جاي اقامه‌ي شعائرش را گرفته است. الكساندر شندلر يكي از خاخام‌هاي اصلاح‌طلب مي‌گويد: يهود در حال حاضر تصور مي‌كند، اسرائيل معبد و نقشه‌هاي فراوان شهرك‌سازي در قدس و اطراف آن كاملاً هويداست. هدف تمام اين تصميمات حاكميت و استيلا بر اراضي و املاك فلسطيني و محدود كردن ساختمان‌سازي توسط اعراب اين مناطق است.(1)

اولين نقشه شهرك‌سازي در قدس، نقشه‌اي بود كه تقريباً يك سال پس از اشغال قدس، توسط يهودا تمير، معاون مدير كل وزير مسكن ارائه شد. هدف اساسي اين طرح، در مرحله اول امكان ايجاد ارتباط ميان يهوديان شمال و جنوب بود و براي ايجاد اين ارتباط، بايد هفت هزار واحد مسكوني در شمال تأسيس مي‌شد كه از تله يا تپه فرانسوي شروع و تا خيابان صموئيل پيامبر و دروازه‌ي نابلس امتداد مي‌يافت. همچنين، بايد تعداد نامعدودي مسكن در جنوب و در امتداد قصرالمندوب و روستاي صور باهر ايجاد مي‌گرديد. علاوه بر آن، بايد بر تعداد ساختمان‌هاي دانشگاه عبري در جبل سكوپس افزوده مي‌شد، دفاتر دولتي و مراكز تجاري در منطقه‌ الجبل تأسيس و در آخر اين كه شهرك‌هاي يهودي‌نشين نيز، داخل بخش قديمي قدس بنا مي‌گرديد. طرح تمير، به چند دليل زير تا سال‌هاي سال، الگوي طر‌ح‌هاي ديگر شهرك‌سازي در قدس و يهودي كردن آن باقي ماند:

الف ـ استراتژي وصل كردن شهرك‌هاي يهودي‌نشين؛

ب ـ استراتژي فصل كردن ميان منطق عربي؛

ج ـ ايجاد كمربندي از شهرك‌هاي يهودي‌نشين.

دولت اسرائيل طرح‌هاي ديگري مانند طرح ويژه قدس را نيز، مورد بررسي قرار داد. باز مي‌توان به طرحي اشاره كرد كه در جولاي 1970 / تير 1349 ارائه گرديد و هدف آن تبديل قدس و اطراف آن به شهري يكپارچه با اكثريت مطلق يهوديان بود، اما شهرداري قدس و وزارت مسكن كه جداگانه طرح‌هايي براي شهرك‌سازي ارائه مي‌دادند، خود را هميشه مقيد به اين نقشه نمي‌ساختند، ولي اصل اساسي مورد توجه در سياست ساختمان‌سازي، افزايش تعداد ساكنان يهوديان قدس شرقي بود. بدين ترتيب، اين دولت‌ها اصول لازم براي شهرك‌سازي در قدس و يهودي كردن آن، يا به عبارت ديگر، ايجاد قدس بزرگ را از طريق قرار دادن اعراب در مقابل كار انجام شده، بنا نهادند، حتي زماني كه حزب عمل (كارگر) در سال 1992 / 1371 به قدرت بازگشت، شهر قدس را، از فرمان توقف شهرك‌سازي كه در جولاي / تير همان سال اتخاذ شده بود، مستثني كرد.(2)

حزب ليكو، سياست تحميل واقعيت بر زمين را جز در سال‌هايي كه خود به تنهايي زمام امور را به دست داشت، دنبال ننمود. مهم‌ترين و بارزترين طرح ليكودي كه به بيش از هر طرح ديگري در اين زمان، جلب توجه مي‌كرد، طرح گسترش و تغيير قدس تا سال 2010 / 1389 بود كه علناً متتياهو آن را در 1984 / 1363 مطرح كرد. هدف اين طرح چندين برابر كردن جمعيت يهودي قدس بزرگ از 330 هزار نفر به 700 تا 750 هزار نفر ظرف 25 سال، از طريق ساخت شهرك‌هاي يهودي‌نشين مرتبط با هم از شهرك‌ بيت ايل در شمال تاگوش عتسيون در جنوب و از مفشيرت تسيون در غرب تا شهرك متسبيه يريحو در شرق بود. اين طرح شامل ايجاد 15 شهرك جديد در منطقه ظرف دو سال و ايجاد بزرگ‌راه‌هايي بود كه قدس را به شبكه راه‌هاي ارتباطي اسرائيل متصل مي‌كرد. به قدرت رسيدن در سال 1990 / 1369 با موج بزرگي از مهاجرت يهوديان اتحاد شوروي سابق و گفت‌وگوهاي سياسي جنگ اعراب ـ اسرائيل همراه بود. اين زمان، هم چنين با تراكم‌ طرح‌ها و نقشه‌هاي اسرائيل براي تسريع ساخت شهرك‌هاي يهودي‌نشين در قدس به طور خاص و در كل اراضي اشغالي به طور عام مواجه است. از بارزترين اين طرح‌ها، طرح كامل شهرك‌سازي پنج گانه بود. هدف اين طرح تلاش براي ساخت قدس بزرگ با هدف توجه به وضع قدس به عنوان پايتخت ابدي اسرائيل بود. طرح ديگر طرح دروازه‌هاي قدس و مجتمع عطيرت كوهانيم بود كه وزارت مسكن و ساختمان‌سازي آن را ارائه داد كه شامل ايجاد و تأسيس 26 شهرك جديد و ساخت 4 هزار واحد مسكوني در مناطقي بود كه فرمان ساخت اكثر آنها در سال 1967 / 1364 صادر شد. در همين زمان، دولت فرماني در سال 1990 / 1369 صادر كرد كه به موجب آن در يك سال بايد ساخت 5 هزار واحد مسكوني در قدس پايان يابد، به جاي هزار واحدي كه قبلاً مقرر شده بود.(3)

در سايه گفت‌وگوهاي صلح و دولت جديد كارگري فعاليت‌هاي ساخت و ساز و اسكان يهود در قدس ادامه و حتي افزايش نيز يافته است. در سال 1993 / 1372 تعداد شهرك‌نشينان يهود در قدس شرقي به 160 هزار نفر رسيد كه در هشت شهرك يهودي نشين پراكنده شده بود، در مقابل 155 هزار فلسطيني كه در شهر زندگي مي‌كردند. به اين ترتيب براي اولين بار از سال 1967 / 1364 يهود اكثريت جمعيت را به خود اختصاص دادند. به اين شهرك‌ها مناطق يهودي‌نشين داخل بخش قديمي شهر و شهرك‌هاي واقع در اطراف قدس بزرگ نيز اضافه مي‌شود. در پراكندگي مناطق اطراف قدس و شهرك‌هاي يهودي‌نشين اطراف قدس ملاحظه مي‌شود كه اين دو كمربند، داراي يك مركز هستند. كمربند اول داخلي بوده و از شهرك‌هايي كه در قدس شرقي ايجاد شده است و تشكيل مي‌شود، ديواري ممتد و مستحكم به وجود مي‌آورد كه قدس را از قسمت فلسطين‌نشين آن جدا مي‌كند. كمربند ديگر خارجي بوده و قدس را از جهات مختلف جنوب و شرق و شمال احاطه مي‌كند و از سلسله‌اي از شهرك‌هاي يهودي‌نشين تشكيل شده است كه دورترين آن 17 كيلومتر با مركز قدس فاصله دارد. اين شهرك‌ها عبارتند از: بيتار، معاليه أ دوميم، معاليه مخماش، آدام، أبير يعقوب، گفعات، زئيف و هارآدار. به اين شهرك‌ها مجتمع شهرك‌هاي يهودي‌نشين عتسيون، متشكل از 16 شهرك نيز، بايد اضافه گردد. در اين شهرك‌ها بيش از 33 هزار يهودي يا تقريباً معادل يك چهارم شهرك‌نشينان، ساكن هستند. مجموع ساكنان شهرك‌هاي اطراف قدس و حوالي آن تقريباً به 200 هزار نفر يا معادل كل تعداد شهرك‌نشينان يهودي كرانه باختري و بلندي‌هاي جولان و نوار غزه مي‌رسد كه در نواحي و شهرك‌هاي زير پراكنده شده‌اند.(4)

أبير يعقوب 360، آدام 300، ألون 120، ايلون شفوت 1500، بيت حورون 530، إخرات 3500، إليعيزر 280، گفعسون 7100، گفعون حدشا 600، عيليت 3080، هارآدار 1420، هارگيلو 300، كرمي تسور 210، كيدار 180، كفار أدوميم 780، كفار عتسيون 470، معاليه أدوميم 17000، مگدال عوز 170، روش تسوريم 280، تكواع 600، قدس شرقي 000/680/1 نفر. مجموع 420 / 206 يهودي شهرك‌نشين. گزارش‌هاي موجود نشان مي‌دهد، نقشه‌هاي ديگري براي اسكان يهود در قدس وجود دارد كه اجراي آن را شهرداري قدس بر عهده گرفته است. با توجه به اين داده‌ها، شهرك‌هاي يهودي‌نشين اطراف قدس مي‌توانند بيش از 30 هزار واحد مسكوني، معادل تقريباً 1500 شهرك را در خود جاي دهند و غيريهوديان را در محاصره بگيرند.(5)

پي‌نوشت‌ها:

1ـ سمير جريس، قدس: نقشه‌هاي صهيونيسم، اشغال و يهودي نمودن (بيروت: مركز تحقيقات فلسطين، 1981) ص 63 ـ 59.

2ـ خالد عايد، شهرك‌هاي استعماري مناطق اشغالي عربي (نيكوزيا: مركز تحقيقات فلسطين، 1984)، ص 14.

3ـ صبري جريس و احمد خليفه، ساختارهاي صهيونيستي، ترجمه قبس زعفراني (تهران: دفتر مطالعات سياسي و بين‌المللي، 1383) ص 115.

4ـ مجيد صفاتاج، دانشنامه فلسطين، ج 1، (تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1380) ص 25 ـ 20.

5ـ علي اكبر ولايتي، ايران و تحولات فلسطين، (تهران: مركز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1381)، ص 208.