«ولاديمير پوتين» رئيس جمهورى روسيه از ديروز ميهمان همتاى ترك اش است، اواسط سال جارى ميلادى عبدالله گل وزير خارجه تركيه پس از ۸ سال به عنوان اولين مقام رسمى اين كشور به مسكو سفر كرد و دعوتنامه احمد نجدت سزر رئيس جمهورى تركيه را بر ميز كار ولاديمير پوتين گذاشت. رئيس جمهورى روسيه هم با يادآورى خاطرات خوش سفر به «آنتاليا» و گردش دريايى در اين بندر توريستى تركيه، پاسخ داد كه به زودى اين دعوت را به جاى مى آورد.
گرچه اين سفر قرار بود اوايل سپتامبر انجام گيرد، اما حادثه خونين گروگانگيرى مدرسه «بسلان» در جنوب روسيه، پوتين را ناچار به لغو سفر كرد تا همانند زمانى كه در حادثه غرق شدن زيردريايى «كورسك» در تعطيلات به سر مى برد، متهم به عدم همدردى با مردم نشود.
حال، آنكارا پس از ۲۳ سال بار ديگر ميزبان رئيس كشور روسيه است. آخرين بار، «نيكولاى پادگورنى» رئيس جمهورى اتحاد جماهير شوروى در پاييز ۱۹۷۳ به مدت دو روز ميهمان رسمى كاخ «چانكاياى» تركيه بود. هرچند، «بوريس يلتسين» رئيس جمهورى روسيه در بهار سال ۱۹۹۲ به استانبول سفر كرد تا در اجلاس شوراى همكارى هاى اقتصادى حوزه درياى سياه شركت كند، اما ميهمان دعوت شده از سوى دولت وقت تركيه نبود.
نگاه ترديد آميز سران دو كشور به يكديگر همواره مانع از آن بوده است كه يخهاى ميان آنكارا و مسكو به آسانى ذوب شود. تركها و روسها هردو، زمانى طلايه دار دو امپراتورى بزرگ منطقه بودند، اما با وزش توفان جنگ جهانى اول تاج و تخت هردو نيز فروريخت و از آن پس، روسيه و تركيه دو راه متضاد را در پيش گرفتند. هرچند، دو كشور در زمان امپراتورى شان هم چهاربار وارد نبرد شده بودند، اما دوران جنگ سرد را مى توان اوج كشمكشهاى دو كشور دانست. سران جمهورى تركيه در طول سالهاى جنگ سرد از هراس نفوذ كمونيسم، امنيت خود را در وابستگى به آمريكا جست و جو مى كردند و از اين رو، مشتاقانه به عضويت سازمان پيمان آتلانتيك شمالى (ناتو) درآمدند تا اهرمى باشند براى غرب امپرياليست در مقابل شرق كمونيست. همين موضوع هم همواره سايه اى سنگين بر روابط دو كشور بود و به اعتقاد برخى صاحبنظران، آثار روانى اش پس از فروپاشى اتحاد جماهير شوروى نيز ادامه يافت. در طول سالهاى پس از فروپاشى هر از گاهى آثار نزديكى در روابط مسكو و آنكارا ديده شد، اما بيشتر حول محور اقتصاد بود و گسترش روابط تجارى. حتى امضاى پروتكل روابط سياسى طى سفر «سليمان دميرل» نخست وزير تركيه به روسيه در ۱۹۹۲ نير نتوانست گرمايى به مناسبات دو كشور بخشد، گرچه به اعتقاد كارشناسان همين پروتكل پايه روابط جديد مسكو و آنكارا را بنا نهاد.
اما در سه سال اخيرو با به روى كار آمدن حزب عدالت و توسعه در تركيه، به نظر مى رسد روابط روسها و تركها نيز به سوى گرم تر شدن سوق مى يابد.
«رجب طيب اردوغان» پس از پيروزى در انتخابات و پيش از آنكه بر مسند نخست وزيرى تركيه تكيه زند، تنها به عنوان رهبر حزب عدالت تركيه و توسعه به مسكو سفر كرد و به روسيه پيغام دوستى داد. البته اين را مى توان در چارچوب سياست خارجى حزب حاكم بر تركيه بررسى كرد كه به نظر بر گسترش روابط سياسى و اقتصادى با همسايگان، كشورهاى منطقه و حتى دشمنان سابق از يك سو و متعادل كردن روابط با دوستان صميمى و متحدان استراتژيك از سوى ديگر تمركز دارد. مقامات ترك حتى در اجلاس سران ناتو در استانبول نيز اين پيغام را به جهان دادند كه از نگاه شان دوران جنگ سرد به پايان رسيده است و ديگر لزومى ندارد كه به تمامى اصول سياسى و روابط ديپلماتيك آن دوره پايبند بود.
حال، آنكارا در دو روز ميزبانى اش براى پوتين هم، همان تمهيدات امنيتى سفت و سختى را درنظر گرفت كه براى حفاظت از رئيس جمهورى آمريكا در سفرش به تركيه برقرار شده بود تا نشان دهند ميهمان روسشان هم به اندازه متحد استراتژيك تاريخى شان عزيزكرده است. درمقابل، به نظر مى رسد پوتين كه درست پس از فشردن دست همتاى هندى اش در «دهلى نو» وارد آنكارا شد نيز در راه بازنگرى سياست خارجى كشورش است.
عبدالله گل در سفر به مسكو تأكيد كرد كه روسيه نبايد تركيه را تنها به ديده متحد استراتژيك آمريكا و عضو ناتو در منطقه بنگرد، چرا كه ديگر نه ناتو آن ناتوى سابق است و نه تركيه از ترس كمونيست در آغوش آمريكا!
در مقابل، پوتين نيز در ديدار يك ساعته اش با وزير خارجه ترك رفتار مجلس تركيه در زمان جنگ عراق و همكارى و همراهى نكردن اين كشور با سياستهاى آمريكا را تحسين كرد و گفت: «اين موضوع نشان مى دهد كه تركيه حالا مى تواند همراه خوبى براى روسيه در مقابل سياستهاى واشنگتن در منطقه به ويژه در مورد عراق باشد.»
اما با اين حال، دغدغه روسها دربرابر تركها بيشتر از آن است كه با چند جمله محبت آميز و گرم از بين برود. مقامات روسيه كه از مداخله واشنگتن در قفقاز و آسياى مركزى نگرانند، تركيه را كاتاليزورى مى بينند براى تسريع اين نفوذ، با توجه به اينكه تركها نيز پس از فروپاشى اتحاد شوروى همواره سوداى جذب جمهورى هاى ترك زبان قفقاز را به سوى خود داشته اند. حتى زمانى، سران ملى گراى افراطى ترك، زوزه گرگهاى خاكسترى (لقبى كه تركها به خود داده بودند) را سر دادند تا به زعم خود، ديگران را از سرزمين خرسهاى روس دور كنند و به خود نزديك.
گرچه عدالت و توسعه اى ها سعى مى كنند با پافشارى بر تغيير سياست رقابت به همكارى با روسيه در قفقاز و آسياى مركزى، دغدغه مسكو را كاهش دهند، اما سران كرملين در تحولات اخير منطقه هم تركها را متهم به مداخله كردند. مسكو مدتى است كه موضوع حمايت تركيه از شورشيان چچن را مطرح مى كنند. حتى در اوج لبخندهاى گرم روسها و تركها به يكديگر، «سرگى ايوانف» وزير دفاع روسيه پس از انفجار در متروى مسكو اعلام كرد كه در ميان كشته شدگان شورشى، چند تبعه ترك شناسايى شدند كه اين مسأله بر روابط دو كشور سايه خواهد افكند.
گل هم در ديدار با همتاى روسى اش قول داد كه فهرست اتباع ترك مظنون به رابطه با چچنى ها را بررسى و نتيجه را به روسيه اعلام خواهد كرد. البته آنكارا نيز همواره روسيه را مأمنى مناسب براى گروههاى جدايى طلب كرد تركيه مى خواند و مسكو را به حمايت از ايشان متهم مى كند. به گفته منابع ترك، هردو اين موضوعات در ديدار پوتين با سران تركيه در آنكارا مطرح خواهد شد. گرچه در سفر گل، دو طرف قول دادند كه از اين پس به توافقنامه مبارزه با تروريسم وفادارتر باشند؛ توافقنامه اى كه طى سفر «بلند اجويت» نخست وزير وقت تركيه در سال ۱۹۹۹ به مسكو امضا شده بود.
دستگيرى ۱۲ ترك به اتهام رابطه با چچن از سوى پليس تركيه، درست دو روز قبل از سفر پوتين به آنكارا هم نشان مى دهد كه تركها سعى دارند حسن نيت خود را نسبت به ميهمان روس از هر راهى اثبات كنند.
اين درحالى است كه يك روز قبل از سفر رئيس جمهورى روسيه به تركيه ، منابع خبرى نوشتند: پوتين در ديدار از آنكارا، پرونده اى را به همراه خواهد داشت كه مضمون آن، آموزش تجزيه طلبان چچن در تركيه را ثابت خواهد كرد. البته در كنار اين مسائل، موضوعات ديگرى چون تحولات گرجستان، آنكارا و آجاريا و گسترش مناسبات تجارى نيز مورد بحث قرار خواهد گرفت. روسيه از تجزيه طلبان آبخازيا پشتيبانى كرده است و تركيه نگران از به خطر افتادن منافع اش بر يكپارچگى گرجستان، اصرار مى ورزد، به ويژه اينكه خط لوله باكو ـ جيحان از «تفليس» (پايتخت گرجستان) عبور مى كند و درصورت برخورد هر آشوبى در گرجستان، تركها متحمل زيانهاى سياسى و اقتصادى خواهند شد.
اما مناسبات اقتصادى موضوع مورد علاقه دو طرف است، چرا كه حتى اگر نتوانند روابط سياسى را آن طور كه بايد سر و سامان دهند، نمى خواهند از منافع تجارى دست برداريد. مقامهاى تركيه در سالهاى ۱۹۸۶ و ۱۹۹۸ بر پاى دو قرارداد بلندمدت خريد گاز از روسيه امضا نهادند كه درواقع، شريان اصلى اقتصادى ميان دو كشور است و روسها قصد دارند جريان آبى مهم ترين خط لوله ميان روسيه تركيه را تا اسرائيل ادامه دهند. احتمالاً وزير دفاع روسيه نيز كه همراه پوتين به آنكارا سفر كرده است و با مقامات نظامى تركيه بر سر فروش اسلحه به تركها مذاكره مى كند و قرارداد را به امضا خواهد رساند. تركيه هم در طول اين سالها از سرمايه گذارى در روسيه بى بهره نبوده است. در سالهاى اخير، خانواده «كوچ» يكى از سرمايه گذاران معروف تركيه، فروشگاههاى زنجيره اى را در سراسر روسيه بنا كردند. در حال حاضر، كارخانه تركيه اى لوازم خانگى الكتريكى «وستل» نيز در حومه مسكو مشغول توليد تلويزيون و صدور آن به جمهوريهاى قفقاز و آسياى مركزى است. از سوى ديگر، توريستهاى روس سالانه ميليونها دلار را نصيب گردشگرى تركيه مى كنند.
اما تركيه در كنار گسترش روابط اقتصادى با روسيه سعى دارد به گونه اى، قدرت خود را در معادلات جديد جهانى هم نشان دهد. تركها كه سالها بر دروازه اروپا كوفته اند و شايد ۱۷ دسامبر تاريخى را براى عضويت در اتحاديه اروپا از اروپاييان دريافت كنند از هيچ مانورى براى اثبات اهميت استراتژيك كشورشان فروگذار نيستند، به ويژه اينكه خوب مى دانند اروپا هم از نگاه تركيه به آمريكا چندان خشنود نيست. البته به اعتقاد برخى صاحبنظران سياسى، تركيه ديدگاه ديگرى نيز در اين راه دارد و آن، گسترش به سوى اورآسيا به جاى اروپاست. هرچند، اين ديدگاه با توجه به عشق تركيه براى ورود به اروپا نمى تواند جز بازى براى قدرت نمايى استراتژيك، چيز ديگرى باشد، اما در هر حال، حضور پوتين درست دو هفته قبل از آغاز مذاكرات تركيه و اروپا، در اين نگاه معنادار مى شود.
