عنوان بيانيه اي كه سران كشورهاي عضو ناتو در پايان اجلاس اخير خود در استانبول(۲۴ ژوئن ۲۰۰۴- ۴ تير ۱۳۸۳) منتشر كردند «امنيت در عصر ما» نام دارد. اين بيانيه به مسائل گوناگون و متعددي چون عضويت ۷ كشور جديد به ناتو، جايگاه و نقش ناتو در امنيت اروپا و آتلانتيك، ارزش هاي اجتماعي و سياسي مورد پذيرش ناتو، تهديدات امنيتي و راهكار هاي مقابله با آنها، وظايف ناتو در مقابل بحران هاي بين المللي مانند عراق، افغانستان، بالكان، مناطق جغرافيايي مورد توجه ناتو در قرن ۲۱ و نيروي واكنش سريع ناتو مي پردازد و مشخص مي سازد كه ديدگاه ناتو در مورد هر يك از موارد فوق چيست.

در يك بررسي كلي از محتواي بيانيه استانبول مي توان چنين استنباط كرد كه مهمترين مسأله مورد توجه اجلاس استانبول بحث «تهديدها» و چگونگي مقابله با آنهاست و همان گونه كه عنوان بيانيه هم كه «امنيت ما در عصر جديد» نام گرفته است اين نتيجه حاصل مي شود كه مهمترين دغدغه فكري كشورهاي عضو ناتو چگونگي تأمين امنيت اعضا است.

اين بيانيه در بند ۴ خود به تعريف «تهديدات» جديد ناتو مي پردازد و تأكيد مي كند كه: دفاع دسته جمعي همچنان مهمترين هدف اتحاديه محسوب مي گردد. اما تهديدات جديدي كه ناتو با آن روبه رو است به طور اساسي تغيير يافته است. ما همچنان اتحاد خود را در مقابله شديد با اين تهديدات كه از سرزمين هاي وسيع تري نسبت به گذشته متوجه ماست حفظ خواهيم كرد. اين تهديدات شامل تروريسم و سلاح هاي كشتار جمعي است كه آمريكاي شمالي و اروپا را مشتركاً مورد تهديد قرار مي دهد. ناتو در درگيري خود با تروريسم امنيت و با ثبات سازي مناطق متعدد جهان را مد نظر خود قرار خواهد داد. امروز بيش از هر زمان ديگر «اتحاد» ضروري است و امنيت غيرقابل تقسيم اعضاي اصلي، بنيادي براي همه اعضا محسوب مي شود. ما تصميم گرفته ايم با تمام تهديداتي كه سرزمين ما، نيروهاي ما و مردم ما را از هر جايي كه ممكن است مورد تهديد واقع شود مقابله كنيم. «

اين بخش از بيانيه استانبول اين نكته را تبيين مي كند كه ناتو معتقد است عملاً تهديدات جهاني عليه ناتو و امنيت اعضاي آن افزايش يافته است و اين افزايش تهديد هم به لحاظ سرزميني و به لحاظ موضوعي گسترش پيدا كرده است. ناتو به عنوان يك سازمان نظامي كه جهت مقابله با تهديدات شوروي براي امنيت غرب شكل گرفته بود و امروز كه با فروپاشي شوروي خود را پيروز جنگ سرد مي داند نه تنها احساس راحتي و امنيت نمي كند بلكه اين تصوير را ارائه مي كند كه اتحاد ناتو با تهديدات بيشتر از جانب سرزمين هاي وسيع تري نسبت به گذشته مواجه شده است.

اين كه اين ارائه تصوير از تهديدات عليه ناتو به چه ميزان واقعي و چه ميزان ساختگي است تا بتواند انسجام اعضاي خود را حفظ كند مسأله ديگري است، اما نكته مهم آن است كه تصويرسازي ناتو از تهديدات جديد(چه واقعي چه غيرواقعي) در رفتار امنيتي و سياسي اعضاي ناتو نقشي تعيين كننده دارد.

در تعريفي كه ناتو از تهديدات عليه اعضا دارد همسايگان ناتو را داراي روحيه مهاجم تصور مي كند و امنيت را فقط براي اعضاي خود مي خواهد كه در اين نوع رويكرد به مسأله امنيت، اصل همكاري براي امنيت فراموش مي شود زيرا كه در اين نگاه دشمنان همواره مترصد فرصت هستند تا ضربه اول را وارد كنند و براي اين كه اين ضربه وارد نشود بايد همواره امنيت دشمن و غير خود را تهديد كرد.

ناتو در اين بيانيه فقط به» امنيت ما «فكر مي كند و اين نكته را فراموش كرده است كه امنيت امري نسبي و محصول تعامل دولت ها در محيط بين المللي است و هر دولت يا اتحاديه اي براي منافع امنيتي خود بايد خود را به امنيت ديگر دولتها علاقه مند نشان دهد و اين نكته اي است كه ناتو آگاهانه از كنار آن مي گذرد و به شكل معماگونه اي تهديدات را در همه جا و هيچ كجا مورد حمله قرار مي دهد و تصوري را بوجود مي آورد مبتني بر اين كه هر دولتي كه با برنامه هاي ناتو هماهنگ نباشد تهديدي بالقوه براي ناتو محسوب مي شود و اين تصويرسازي شروع جنگ سرد جديدي با مشخصات متفاوت است.

نتيجه منطقي چنين تصويرسازي آماده شدن اعضاء براي مقابله با تهديدات است و اين آمادگي بايد تمامي عرصه هاي نظامي، امنيتي و سياسي را شامل  شود زيرا تهديدات در همه جا و هيچ كجا هستند!!

براي مقابله با اين نوع تهديدات جديد، ناتو در عرصه نظامي به ابتكار جديدي روي آورده است و آن تشكيل» نيروي واكنش سريع ناتو «است كه رهبري اين نيرو را آمريكا بر عهده گرفته است.

اين نيرو از ظرفيت هاي آفندي و پدافندي ويژه اي برخوردار است. مهمترين ظرفيت آفندي آن امكان پياده كردن يك نيروي ۲۵ هزار نفري با تمامي امكانات لازم در هر نقطه اي از جهان است و امكانات پدافندي آن مقابله با تمامي انواع سلاح هاي شيميايي، ميكروبي، راديواكتيو و هسته اي است. اين نيروها در حال حاضر دوره آموزشي خود را در آمريكا مي گذرانند و در حال تمرين براي شركت در تمامي انواع احتمالي جنگ هستند. يكي از مباحث مهم سران ناتو در اجلاس استانبول گزارش پيشرفت تشكيل اين نيرو بود و بيانيه استانبول از نحوه پيشرفت اين نيرو استقبال كرد.

نكته حائز اهميت آن است كه اين نيرو كه در حال تمرين و آموزش است حضوري در جنگ عراق ندارد و صرفاً در حال تمرين است اما با توجه به اين كه در دكترين نظامي آمريكا شركت عملي در جنگ بهترين نوع آموزش محسوب مي شود لذا بايد منتظر بود كه اين نيروي ويژه ناتو كه تحت رهبري آمريكاست در جنگي ساخته شده وارد شود. بنابر اين ضروري است توجه به نوع آموزش هاي اين نيرو در سرلوحه كاري فعاليت هاي اطلاعاتي ارتش هاي جهان باشد خصوصاً كشورهايي كه احتمال مي دهند آمريكا ممكن است عليه آنان اقدامي كند بايد توجه بيشتري به اين نيروي ويژه شكل گرفته(كه اطلاعات بسيار كمي هم درباره آن منتشر شده) داشته باشند.

اقدام ديگري كه ناتو در جهت تأمين امنيت اعضاي خود در كنار تشكيل نيروي واكنش سريع در دستور كار خود قرار داده شكل بخشي به نقش امنيتي ناتو در قالب همكاري هاي امنيتي با كشورها و مناطق گزينش شده است.

مناطق گزينش شده و اولويت دار براي همكاري هاي امنيتي ناتو در بيانه استانبول اين گونه تعريف شده است: «ناتو در جهت ساختن روابط نزديك تر براي همكاري در علايق امنيتي مشترك با اتحاديه اروپا، كشورهاي اروپايي از جمله روسيه، اكراين و كشورهاي آسياي مركزي و قفقاز همچنين كشورهاي حوزه مديترانه و خاورميانه گسترش يافته (بزرگ) تلاش خواهد كرد. امروز ما با هدف تقويت روابط خود با آن در جهت مقابله با تهديد است قرن ۲۱ تصميم خوبي گرفتيم.»

ناتو علاوه بر انتخاب مناطق و كشورهاي فوق براي همكاري امنيتي توجه خاصي را به افغانستان و عراق دارد و از گسترش نقش ناتو در افغانستان در قالب رهبري نيروهاي حافظ امنيت افغانستان (ISAF) حمايت و تصويب مي كند كه عهده دار مسئوليت آموزش نيروهاي امنيتي عراق باشد ناتو در تعريف جديدي از خود در قالب شريك و همكار امنيتي مناطق مختلف با نوعي تعارض دروني مواجه است و اين تعارض دروني در دو جبهه اروپاگرايان و آتلانتيك گرايان تقسيم مي شود.

به طور كلي مي توان گفت كه اروپاگرايان كه بيشتر به امنيت اروپا به عنوان يك حوزه مستقل نگاه مي كنند تلاش دارند تا امنيت اروپا در يك مجموعه منفك از تعارضات و چالش هاي بين المللي آمريكا تأمين گردد در حالي آتلانتيك گرايان امنيت اروپا را در گروه حل چالش هاي بين المللي آمريكا مي دانند و معتقدند كه امنيت اروپايي مساله اي فراتر از يك بحث منطقه اي است. البته اروپاگرايان نيز به اصل همكاري با آمريكا و به نقش تعيين كننده آمريكا در امنيت اروپا متصرف هستند و مي دانند كه بدون آمريكا امنيت اروپا غيرممكن است اما آنان نقش آمريكا را در حد كمك كننده به امنيت اروپا مي دانند در حالي كه آمريكا و آتلانتيك گرايان جايگاه گسترده تري براي اريكا در تضمين امنيت اروپايي قائل شده و معتقدند كه چون امنيت اروپا بدون آمريكا غير ممكن است و از آنجا كه امروزه تمامي تهاجمات به سمت آمريكا و امنيت آن نشانه رفته است لذا بايد اروپا كمك رسان آمريكا در حل منازعات بين المللي آمريكا باشد كه نتيجه عملي اين نگرش پشتيباني كامل از تمامي طرح هاي امنيتي امريكا از جمله طرح هاي عمليات پيش دستانه است.

تصويب طرح آموزش نيروهاي امنيتي عراق در اجلاس استانبول يكي از نمودهاي تعارضات اروپاگرايان با آتلانتيك گرايان است. كشورهاي مخالف تهاجم نظامي آمريكا به عراق در مقابل درخواست آمريكا جهت مشاركت ناتو در جنگ طرح آموزش نيروهاي امنيتي عراق را مطرح كردند تا ضمن آن كه با خواسته مهم ترين متحد خود در ناتو مخالفت نكرده باشند اما در عين زمان نقش مشاركتي هم در جنگ عراق نداشته باشند.

معني ديگر اين تحول آن است كه تصميم به آموزش نيروهاي امنيتي عراق بيش از آن كه به مساله عراق مربوط شود به مساله تعارضات دروني ناتو باز مي گردد تا ضمن عدم پذيرش خواسته آمريكا از شكاف بيشتر در اين اتحاديه جلوگيري كنند.

اعضاء ناتو با اتخاذ اين تصميم از شكاف بيشتر در بين اعضاء جلوگيري كردند و اين روش يك بازآفريني وحدت ناتو از طريق روند تصميم گيري بوده است. بنابر اين مي توان گفت كه در عمل و در كوتاه مدت ناتو اقدام مؤثري در امنيت عراق معمول نخواهد داشت و با توجه به اين كه اين نيروها در كشورهاي مختلف ناتو آموزش خواهند ديد به نظر نمي رسد حتي در ميان مدت هم اين نيروها قادر به ايفاء نقش مؤثري در امنيت عراق باشند لذا آنچه انتظار مي رود نقش بلندمدت اين نيروهاست كه اين نقش هم با توجه به روند تحولات بسيار پيچيده اي عراق غيرقابل پيش بيني است.

كشورهاي منطقه كه تحولات عراق را دنبال مي كنند به اين نتيجه رسيده اند كه پرونده عراق براي ناتو صرفاً موردي براي حفظ وحدت دروني ناتو است و اين سازمان طرح قابل اجرايي براي خارج ساختن عراق از وضعيت بحراني ندارد و چنان چه آمريكا قادر به مديريت بحران قادر نباشد نيروي پشتيباني براي جايگزين نيروهاي آمريكايي وجود ندارد.

در جمع بندي مطالب فوق مي توان گفت كه ناتو در تصويرسازي تهديدات جديد امنيتي براي خود بسيار گسترده و وسيع عمل كرده و حد و مرز مشخصي را براي دامنه جغرافيايي و موضوعي آن قائل نيست اما در عمل با مشكل دروني مواجه شده است. بدين شكل كه سياست گذاري بر مبناي آن تصويرسازي نتيجه اي جز پيروي كامل ناتو از طرح هاي آمريكا نخواهد داشت در حالي كه اعتقاد اروپايي ناتو در عمل مي دانند كه امنيت اروپا الزاماً از طريق پيروي كامل از آمريكا تأمين نمي گردد و چه بسا موجب عدم امنيت اروپا گردد و همين مسأله باعث گرديده است كه ناتو با چالش هاي دروني مواجه شود.