روز پنج شنبه 15 بهمن 83 (3 فوریه 2005) رسانه های بین المللی در خبر فوری خود اعلام کردند که نخست وزیر گرجستان زوراب ژوانیا بر اثر مسمومیت ناشی از گاز دی اکسید کربن جان خود را از دست داده است. منابع رسمی گرجستان نیز با تائید خبر فوق اعلام کردند که ژوانیا صبح روز پنچ شنبه در خانه دوست نزدیک خود رائول یوسف اف ، معاون فرماندار منطقه « کوومو کارتلی » ، بر اثر نشت گاز دی اکسید کربن و نبود تصفیه کننده هوا در داخل آپارتمان جان خود را از دست داده است.

مرگ زوراب ژوانیا می تواند باعث تغییر کلی تمام معادلات سیاسی گرجستان شود. ژوانیا مغز متفکر انقلاب مخملین گرجستان محسوب می شد و نبود وی ضربه سختی به روند انقلاب خواهد زد.

زوراب ژوانیا در نهم دسامبر سال 1963 در تفلیس به دنیا آمد. پدر او گرجی و مادرش ارمنی بود. او در سال 1985 در رشته زیست شناسی از دانشگاه دولتی گرجستان فارغ التحصیل شد و تا سال 1992 به عنوان محقق در همان دانشگاه مشغول به کار شد.

ژوانیا در سال 1989 جنبش سبز دفاع از محیط زیست را در گرجستان تاسیس و رهبری نمود. در سال 1993 به مقام دبیر کل حزب تازه تاسیس « اتحادیه شهروندان گرجستان » انتخاب شد. او در سال 1995 به مقام ریاست مجلس گرجستان رسید و تا ماه نوامبر سال 2001 میلادی در این مقام اجرای وظیفه کرد.

در اول نوامبر سال 2001 میلادی به نشانه اعتراض به سیاستهای ادوارد شواردنادزه ، رئیس جمهور وقت گرجستان ، از مقام ریاست مجلس استعفا داد.

ژوانیا از سال 2002 میلادی رهبر حزب « دموکرات های متحد » گرجستان شد. او یکی از فعالترین شخصیتهای انقلاب مخملین گرجستان بود که بعد از پیروزی انقلاب ، در اواخر سال 2003 میلادی ، به مقام نخست وزیری منصوب شد.

زوراب ژوانیا متاهل و دارای سه فرزند بود.

در روز اعلام خبر مرگ نخست وزیر ، میخائیل ساآکاشویلی رئیس جمهور گرجستان اعلام کرد که « اتفاقی که برای زوراب ژوانیا روی داده تمام گرجستان را شوکه کرده کرده است. ما ضربه سختی را متحمل شده ایم. ما میهن پرستی را از دست داده ایم که تمام زندگی اش را وقف کشورش کرده بود.»

مرگ نخست وزیر ضربه جبران ناپذیری برای گرجستان محسوب می شود. او سیاستمداری برجسته و صلح طلبی بود که مخالف هر گونه خشونت در حل مناقشات ارضی بود.

بر خلاف تمام منابع گرجی که اعلام می کنند مرگ ژوانیا یک اتفاق بوده و نباید به دنبال متهمی برای آن بود ، ولی اکثر مردم و فعالان سیاسی گرجستان بر این باور هستند که مرگ نخست وزیر یک طرح از پیش تعیین شده بوده است.

شکاکان به اتفاقی نبودن مرگ ژوانیا به دو گروه تقسیم شده اند. گروهی معتقدند که روسیه در مرگ نخست وزیر دخیل بوده است و گروه دیگر اعتقاد دارد که مرگ او بر اثر تصفیه های داخل حکومت می باشد.

حامیان نظریه اول ، یعنی دخالت روسیه در مرگ ژوانیا ، به صراحت اعلام می کنند که روسیه مستقیما" در مرگ ژوانیا دخالت دارد. آلکو شالامبریدزه نماینده مجلس گرجستان در صبح روز حادثه به خبرنگارانی که مقابل بیمارستان دولتی تفلیس تجمع کرده بودند اعلام کرد که مرگ نخست وزیر با عملیات تروریستی دو روز اخیر در شهر «گوری» رابطه مستقیم دارد. به اعتقاد او اتفاقات اخیر در گرجستان به هیچ وجه تصادفی نبوده بلکه با هم مرتبط می باشند. شالامبریدزه در ادامه سخنانش گفت که شواهد موجود نیز دخالت عوامل خارجی در اتفاقات اخیر را تائید می کنند. رهبر فراکسیون اکثریت مجلس گرجستان در این رابطه اعلام کرد که عوامل روسیه در تمام اتفاقات اخیر ، از جمله عملیات تروریستی در گوری و مرگ ژوانیا ، دخیل بوده است. در مقابل ، وزیر امور خارجه روسیه سرگئی لاوروف با تکذیب هر گونه دخالت در مسائل اخیر گرجستان خاطر نشان ساخت که به جای متهم خواندن روسیه مسئله را باید به خوبی بازبینی کرد.

فعالان سیاسی روسیه نیز در این رابطه سکوت نکرده و به دفعات اعلام کرده اند که مرگ ژوانیا یک قتل سیاسی و در واقع پاکسازی حکومتی می باشد.

در این میان مدارک برای اثبات نظریه دوم ، یعنی پاکسازی سیاسی حکومتی ، قوت بیشتری دارد.

در ابتدا باید متذکر شد که زوراب ژوانیا سیاستمداری معتدل و در مقایسه با ساآکاشویلی ، تمایل بیشتری به روسیه نشان می داد. به همین علت در این اواخر روابط ساآکاشویلی و ژوانیا به وخامت گرائیده بود. سردی روابط رئیس جمهور و نخست وزیر با سفر ژوانیا در اواخر سال گذشته به ایالات متحده به اوج خود رسید. حاکمان آمریکا طی دیدارهایی با او اعلام کردند که در روند اصلاحات داخلی در گرجستان از نخست وزیر حمایت خواهند کرد. حتی در محافل سیاسی آمریکا با ژوانیا به مانند جانشینی احتمالی برای ساآکاشویلی برخورد می شد. این اعمال به علت بعضی از مواضع سخت وخشن ساآکاشویلی در ماه های اخیربود که موجب ناراحتی آمریکا واقع شد. ساآکاشویلی از سفر ژوانیا به ایالات متحده بسیار نگران بود و به همین دلیل تغیرات گسترده ای را در ساختار دولت ایجاد کرد و عوامل مورد اعتماد خود را در پست های مهمی همچون وزارت دفاع و ارتش جایگزین کرد. ساآکاشویلی با انجام این تغیرات از به وجود آمدن یک کودتای احتمالی علیه خود جلوگیری کرد. به دنبال این تغیرات مجمع پارلمانی شورای اروپا در نشست اخیر خود در ماه ژانویه 2005 ، انتقادات شدیدی به ساآکاشویلی وارد کرد. رئیس جمهور گرجستان در مواردی از جمله تضعیف اپوزیسیون سیاسی در کشور و به دست گرفتن کنترل تمام امور اجرایی و سیاسی مورد انتقاد قرار گرفت.

در ماه های اخیر نیز طرحی در مجامع سیاسی گرجستان در حال بررسی بود که به موجب آن کلیه امور حکومت بین رئیس جمهور ، مجلس و دولت تقسیم می شد و این طرح باعث ناراحتی و حتی وحشت ساآکاشویلی واقع شد.

با به اجرا در آمدن این طرح مواضع او به شدت تضعیف می شد و اگر با این طرح مخالفت می کرد احتمالا کودتایی بر علیه او به اجرا در می آمد که یقینا" رهبر آن کسی نمی توانست باشد جز زوراب ژوانیا. به این علت بود که مواضع ژوانیا به عنوان رقیب احتمالی و جانشین ریاست جمهوری باید تضعیف می شد. البته باید اشاره کرد که در تابستان سال گذشته نیز ژوانیا از یک سو قصد جان سالم به در برده بود. تابستان گذشته طی مجادلاتی که در جمهوری خودمختار اوستیای جنوبی روی داده بود سربازان گرجی به رهبری وزیر کشور ایراکلی اوکروآشویلی ، که از دوستان بسیار نزدیک ساآکاشویلی می باشد ، اتومبیل حامل ژوانیا را به رگبار بستند. این عملیات که به گفته آنها تصادفی بود به نخست وزیر فهماند که نباید خود را در هر مسئله ای دخیل کند. در واقع ساآکاشویلی معتقد است که باید با توسل به زور و فشار نظامی جمهوری های تجزیه طلب را آرام کرد ، همچنان که این عمل را در مورد جمهوری آجاریا اجرا کرد. ولی زوراب ژوانیا مخالف این عمل ساآکاشویلی بود و معتقد بود که با گفتگو باید به مجادلات پایان داد. روز بعد از مرگ ژوانیا ، رهبر جمهوری اوستیای جنوبی ، ادوارد کوکویتی ، با تجلیل از اعمال صلح جویانه نخست وزیر او را رهبر « حزب صلح طلب گرجستان » خطاب کرد.

چنانچه در ابتدا اشاره شد مرگ ژوانیا باعث تحولات بزرگی در معادلات سیاسی گرجستان خواهد شد.

یقینا" او یکی از ستونهای اصلی سیاست در سالهای اخیر گرجستان محسوب می شد. پیروزی انقلاب مخملین گرجستان بدون حضور او امکان پذیر نبود و اگر ساآکاشویلی چهره این انقلاب بود ، زوراب ژوانیا مغز متفکر انقلاب مخملین قلمداد می شد. حتی مخالفان انقلاب مخملین نیز اعلام می کنند که او مدیر برجسته و سیاستمداری نخبه بوده است. ادوارد شواردنادزه نیز او را تنها شاگرد با استعداد خود می داند. به گفته کارشناسان سیاسی ، ژوانیا حلقه واصل در بین حاکمان جدید گرجستان که بعد از وقوع انقلاب مخملین تشکیل شد ، بود. در کارنامه اعمال او موفقیتهای چشمگیری ازجمله افزودن 25 درصدی بودجه دولتی و اصلاحات در سیستم مالیاتی کشور دیده می شود.

همچنین با مرگ نخست وزیر پایه های حزب حاکم گرجستان تضعیف خواهد شد ، چون تمام شعبه های منطقه ای ، که حزب حاکم بر آنها تکیه دارد ، توسط شخص او به وجود آمده و اداره می شد.

یکی دیگر از مهمترین خطراتی که حاکمان گرجستان را بعد از مرگ نخست وزیر تهدید می کند ، مسئله تقسیم حاکمان دولتی به دو گروه طرفداران ساآکاشویلی و زوراب ژوانیا می باشد. تا به امروز تمام وزرا و حاکمان دولتی ، به یمن وجود ژوانیا ، متحد عمل کرده اند ولی این اتحاد می تواند بعد از مرگ او از میان برداشته شود.

در روزهای اخیر میخائیل ساآکاشویلی ، وزیر دارایی گرجستان زوراب نوگائیدلی را به سمت نخست وزیری گرجستان منصوب کرد. باید اشاره کرد که نوگائیدلی از طرفداران و به نوعی از گروه حامیان ژوانیا محسوب می شود. او متولد سال 1964 و فارغ التحصیل رشته فیزیک از دانشگاه مسکو می باشد. در سال 1999 به عنوان نماینده مجلس گرجستان انتخاب شد و در سال 2001-2002 در دولت شواردنادزه به عنوان وزیر دارایی مشغول به کار بود ، ولی به دلیل مشکلات مربوط به بودجه کشور بر کنار گردید. پس از موفقیت انقلاب مخملین ، نینو بورجانادزه در زمان عهده داری سمت ریاست جمهوری موقت در گرجستان ، وی را به سمت قبلی خود بازگرداند.

در واقع انتصاب نوگائیدلی به سمت نخست وزیری ، در جهت عکس بسیاری از پیشبینی های کارشناسان بود. به اعتقاد اکثر تحلیلگران سیاسی ، ساآکاشویلی شخصی از گروه خود را در این مقام منتصب می کرد. ولی انتخاب نوگائیدلی نیز چیزی را تغییر نمی دهد. به احتمال زیاد سبک کاری ژوانیا الگویی برای نخست وزیر جدید خواهد بود ولی باید در نظر داشت که رقیب اصلی و جانشین احتمالی ریاست جمهوری از میان برداشته شده است. مرگ ژوانیا گفته معروف «سیاست ، اتفاق را توجیه می کند» را در ذهن بسیاری از فعالان سیاسی زنده کرده است.