هنوز ده سال تا زمانى كه استاد زبان انگليسى دانشگاه تورنتو، هربرت مارشال مك لوهان، پيش بينى كرده بود، باقى است. تا زمانى كه عصر الكترونيك مسلط شود و آگاهى هاى انسان در مورد تكنولوژى هاى جديد هيچ رازى را سرپوشيده باقى نگذارد. تا زمانى كه تخيل مهم تر از دانش اينشتين، دهكده جهانى مك لوهان را به واقعيت تبديل كند.
اگر در سال ۱۹۶۴ كه مك لوهان از دهكده جهانى صحبت مى كرد، مخالفت هاى زيادى را برانگيخت و بسيارى از اساتيد رسانه اى او را فردى با ذهن خلاق اما اغراق پندار انگاشتند، امروزه ديگر بى اغراق بايد پذيرفت كه حق با ژول ورن ارتباطات بود. امروز مى توان در توكيو شام خورد، در لندن احساس مسموميت كرد، و در نيويورك بسترى شد، مى توان از يك دفتر كار در تهران در كنفرانسى كه در گينه عليه نژاد پرستى و سوءاستفاده از كودكان برگزار مى شود شركت كرد، مى توان براى برگزارى تظاهراتى ضد جنگ در پايتخت هاى اروپايى يارگيرى كرد، مى توان پنتاگون را هك كرد و هزار مى توان ديگر كه از تصميم گيرى تا عمل، گاه به اندازه يك اراده و كليك فاصله دارد، البته به واسطه عضو جديدى به نام كامپيوتر كه به اعتقاد مك لوهان امتداد سيستم عصبى ما است.
پتانسيل بالاى تكنولوژى هاى ارتباطى و اطلاعاتى جديد و آثار مثبت آنها با قابليت برقرارى ارتباط همزمان راه به جايى برده اند، كه ديگر جايى براى بيان مضرات و پيامد هاى منفى آن باقى نمى گذارند.
از مزاياى اين تكنولوژى ها مى توان به امكان انجام امور روزمره ادارى و تسهيل بوروكراسى، بى نيازى از بسيارى تردد هاى روزانه، كاهش تنش هاى اجتماعى، صرفه جويى در وقت و انرژى، بيست و چهار ساعته و هفت روز در هفته بودن، جهانى بودن و ده ها مورد ديگر اشاره كرد.
سه شنبه يازدهم اسفند، سمينارى با عنوان «شهر مجازى» در دانشكده علوم اجتماعى دانشگاه تهران برگزار شد كه ديگر جاى ترديد باقى نگذاشت كه فناورى هاى جديد دولت، كشور، مرز و ممنوعيت نمى شناسند و به علت تبديل شدن به يك نياز ضرورى، به سرعت در حال گسترش و فراگير شدن هستند.
متن زير خلاصه سخنرانى چهار تن از اساتيد با سابقه حاضر در اين سمينار است. اولين سخنران دكتر على اكبر جلالى، معاون پژوهشكده الكترونيك دانشگاه علم و صنعت با موضوع «شهر مجازى» «ضرورت ها و كاركرد ها» بود.
دكتر جلالى ضمن ارائه پيشينه اى از فعاليت هاى خود در كيش، مشهد و روستاى شاهكوه گفت: جمعيت جوان ايران كه به وسايل جديد ارتباطى آشنا است، پتانسيل بالايى جهت جهش به سمت بهره بردن و مجهز شدن به شهر مجازى در ايران فراهم كرده است.
دكتر جلالى، عضو مستقل يونسكو در منطقه آسيا و اقيانوسيه، در مورد سلسله مراتب موجود در شهر مجازى گفت كه ارتباط در فضاى مجازى از حالتى عمودى به شبكه اى افقى تغيير حالت داده است و ضمن حفظ اركان موجود در فضاى واقعى يعنى دولت، شهر، شهردارى و شهروند، نوع رابطه بين اين اجزا را دگرگون كرده است.
جلالى در مورد خصوصيات اين اجزاى فضاى مجازى گفت كه بر خلاف دولت هاى كنونى، دولت الكترونيك هفت روز هفته و به طور بيست و چهار ساعته به مراجعان خود خدمت مى كند. شهر الكترونيك هم تمام اجزاى شهر واقعى را دارا است با اين تفاوت كه اين شهر براى كاربر به يك صفحه اينترنتى تبديل شده است.
وى ادامه داد: شهردارى الكترونيك هم به سازمانى تبديل مى شود كه با تسريع، تسهيل و افزايش قابليت دسترسى بر بستر فناورى هاى جديد امكان انجام امور شهرى را به طور شبانه روزى فراهم مى كند.
استاد مدعو دانشگاه اوكلاهما، در مورد شهروند الكترونيكى گفت كه تا چندى قبل تعريف جامعى از شهروند الكترونيكى ارائه نشده بود، اما ايران با ارائه تعريفى مناسب توانست ملاكى براى سازمان يونسكو به دست دهد. براساس اين تعريف شهروند الكترونيك فردى است كه با فناورى اطلاعات آشنايى دارد و مى تواند از خدمات الكترونيكى يك شهر الكترونيكى استفاده كند.
جلالى با اشاره به شهروند محور بودن اين فضاى جديد گفت: بهره گيرى از چنين فضايى از جهات اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى اثرات تبعى متعددى دارد.
جلالى در مورد اثرات اقتصادى گفت كه كاهش هزينه هاى تردد شهرى، افزايش سرمايه گذارى در نتيجه گسترش ارتباطات جهانى، صرفه جويى در مصرف سوخت هاى محدود، تسهيل انجام امور اقتصادى به خاطر ۲۴ ساعته از معدود پيامد هاى اقتصادى اين فضا است.
جلالى در اشاره به اثرات اجتماعى هم گفت: كاهش زمان اتلاف شده، عرضه بهتر خدمات، راى گيرى بر خط (آن لاين)، توزيع عادلانه امكانات، جلوگيرى از آلودگى محيط زيست، افزايش اشتغال و بهبود مديريت پايدار شهرى از اثرات بلافصل اين فضاى جديد هستند.
به باور جلالى، مهم ترين اثرات فرهنگى اين فضا شامل اطلاع رسانى سريع، آموزش مجازى، كتابخانه ديجيتالى، افزايش سواد و ايجاد نوعى جهان نگرى هستند كه به افزايش رفاه و ارتقاى فرهنگ يارى مى رساند.
جلالى در مقايسه اى بين جهان در سال ۱۰۰۰ ميلادى و جهان در سال ۲۰۰۰ ميلادى گفت كه حمل و نقل از حالت ماهيچه اى به جايى رسيده است كه افراد عادى مى توانند براى سفر به فضا بليت تهيه كنند، ابزار ارتباطات از دود و طبل به پست الكترونيك و تلفن اينترنتى تغيير حالت داده و آموزش از حالت شخصى و كم تعداد به حالتى جهانى و همگانى تغيير شكل داده است.
وى همچنين گفت كه براساس پيش بينى ها انتظار مى رود متوسط طول عمر از ۴۷ سال در سال ۱۹۰۰ به ۷۷ سال در ۲۰۰۰ و ۱۲۶سال در ۲۱۰۰ برسد.
استاد دانشگاه علم و صنعت با اشاره به عطش جهانى براى صلح و آرامش و تبديل شدن تكنولوژى از نيرو افزا به دانش افزا، نگرش از كوتاه مدت به بلند مدت، كار از حالت فردى به گروهى، سرعت از صوت به سرعت نور و زمان از محلى به جهانى گفت كه فناورى هاى جديد با افزودن بر كميت و كيفيت آموزش، علم، فرهنگ و ارتباطات به عنوان اركان صلح و توسعه، منجر به بازگشت آرامش در سطح جهانى خواهند شد.
دكتر على اكبر جلالى در ادامه گفت كه به سه انقلاب كشاورزى، صنعتى و اطلاعاتى تافلر، انقلاب چهارمى اضافه شده است به نام انقلاب جهان مجازى كه همه چيز در آن از حالت يك بعدى به سه بعدى تغيير حالت داده است.دكتر جلالى در پايان، راز پيشرفت را بزرگ انديشيدن، شروع كردن با پروژه هاى كوچك اما در مقياس سريع برشمرد.
سخنران بعدى اين مراسم، دكتر سيد سعيد رضا عاملى، عضو هيات علمى گروه ارتباطات دانشكده علوم اجتماعى دانشگاه تهران با عنوان «چند رسانه اى شدن شهرهاى مجازى و عينيت يافتن فرهنگ واقعى- مجازى» بود.
دكتر عاملى با آغازى فلسفى از يوتوپياى افلاطونى و مجاز سخن گفت و ادامه داد كه جهان مجازى و جهان واقعى ما دوقلو هاى به هم چسبيده اى هستند كه در صورت جدا كردن آنها از يكديگر خواهند مرد. لذا جهان مجازى يك تصور نيست بلكه واقعيتى است مجازى كه تاكنون در دو عرصه دولت الكترونيك و شهر مجازى عينيت يافته است.
وى با اشاره به مشكلات كلان شهر هايى مانند تهران گفت: در كشور هاى توسعه يافته، دولت و شهر صرفاً با تكيه بر مكان و جغرافياى واقعى تعريف نمى شوند بلكه اساس تعريف فضاى توليد در فضاى واقعى و فضاى مجازى به صورت توامان است.
عاملى در مورد شاخص هاى شهر مجازى گفت: در اين شهر ها امكان حركت دائمى فراهم شده است و هر فرد به يك كد يا شماره تبديل مى شود.
در كشور هاى توسعه يافته، دولت و شهر صرفاً با تكيه بر مكان و جغرافياى واقعى تعريف نمى شوند بلكه اساس تعريف فضاى توليد در فضاى واقعى و فضاى مجازى به صورت توامان است.
عاملى در مورد تبعات تبديل شدن فرد به شماره گفت: تبديل شدن فرد به كد باعث مى شود تا تبعيضات مبتنى بر قوميت، نژاد، جنسيت، رنگ و در كل انگيزه هاى شخصى در روابط افراد بى معنى شود و فضايى متعامل و در عين حال عادلانه ايجاد شود.
وى در مورد ساير خصوصيات اين فضا گفت كه اين فضا خود راهبر است، دموكراتيك تر و انسانى تر است، كاربران آن بومى، منطقه اى و جهانى هستند و اگر شهر واقعى، طبيعى- صنعتى است، شهر مجازى كاملاً صنعتى است اما با پيامد هاى كاملاً طبيعى و حامى محيط زيست.
عاملى ادامه داد: اين فضا عملگرا و اطلاعات محور است، شهرى است بدون بدن و منعطف، فضايى است كاملاً حرفه اى و تخصصى.
اين عضو هيات علمى دانشگاه تهران در ادامه افزود: هرچند در ابتدا محتواى اين فضا، محتوايى بى هدف و رها شده بود اما اكنون ۸۲ درصد اين فضا به فعاليت هاى اقتصادى اختصاص يافته است.
دكتر عاملى در پايان چهار روند فرهنگ واقعى- مجازى شهرى را شامل تكرار طبيعى ابعاد خاصى از شهر واقعى در شهر مجازى، تكرار ابعاد پررنگ زندگى روزمره در اين فضا، انسجام فرهنگ شهرى و پيوند شهر مجازى با همشهرى هاى پراكنده در جهان (داياسپورا) دانست.
سخنران بعدى اين مراسم دكتر مسعود كوثرى، عضو گروه ارتباطات اجتماعى دانشگاه تهران بود با موضوع «كلان شهر پنهان و حيات فرهنگى در شهر هاى مجازى».
اساس سخنرانى دكتر كوثرى مقاله مشهور زيمل با عنوان «كلان شهر و حيات فرهنگى» بود. او با اشاره به دغدغه زيمل در مورد آسيب هاى كلان شهر ها، شهر هاى پنهان مجازى را راه حلى براى اين مشكل معرفى كرد.
به گفته كوثرى، زيمل بر اين باور بود كه انسان در قرن ۱۸ به آزادى از سازمان هاى رسمى و اصناف و در قرن ۱۹ با رشد فرد گرايى و حركت در جهت يكتا شدن، به آزادى از خودش نايل شد. به اعتقاد زيمل، متروپل جايى بود كه تضاد هاى انسان منجمله تضاد بين فردى شدن و لزوم همكارى بايد حل مى شد.زيمل بر اين باور بود كه فرد در كلان شهر ها داراى ويژگى ذهنى متفاوتى نسبت به گذشته خود مى شود، اين شهروند به شدت حسابگر مى شود، به تسلط عقل در مقابل احساس مى رسد، خود را يكتاتر و منحصر تر مى كند و عقل او عقلى مى شود ابزارى و درگير در حسابگرى.
در كلان شهر ها، روح عينى بر روح ذهنى مستولى مى شود، اشيا و لاشه هاى فلزات ساختمان ها محيط او را تشكيل مى دهد و لذا فرد با نوعى فلج شدگى دست به گريبان مى شود.
به باور زيمل در نتيجه اين تزاحم هاى روزمره و تقسيم كار هاى فردى شده، شهروند موجودى مى شود تجزيه شده و معلول.
كوثرى در ادامه گفت: به اعتقاد زيمل اگر كلان شهر هاى واقعى به هدف خود يعنى تبديل شدن به محلى براى آرامش و سكون پشت پا زدند، كلان شهر هاى پنهان مجازى راه حلى هستند كه دلزدگى انسان از برخورد بدن ها و اجتماع زدگى او را درمان مى كند.
به باور كوثرى جنبه ديگر حيات ذهنى در كلان شهر، يعنى تسلط عقل ابزارى، نيز در اين فضا در حال محو شدن است و روابط علمى و عاطفى در حال تقويت شدن هستند.
كوثرى ادامه داد: كلان شهر هاى پنهان شهر هايى نيستند با آسمان خراش هاى بزرگ، سينماهاى عظيم، سالن هاى اپرا به عنوان محل هايى براى تعامل بلكه فضايى هستند پنهان و مجازى. در اين فضا مى توان فيلم هاى بزرگ را در صفحات كوچك ديد، پشت ميز خود در موزه ها گردش كرد و ديگر نيازى به چارچوب هاى شهرى گذشته نيست.
وى گفت: در اين فضا ديگر برخورد بدن هاى تجزيه شده معنى ندارد و حتى فرد با كلان شهر رابطه يكپارچه ترى برقرار مى كند. در اين فضا است كه برخلاف كلان شهر ها، احياى فرهنگى صورت مى گيرد، كليت فرهنگى بازيابى مى شود و گروه ها دوباره شكل مى گيرند.
عضو هيات علمى دانشگاه تهران گفت: در اين فضا ديگر برده خاضع تبليغات تحميلى نخواهيم بود، امكان شكل گيرى اجتماعات تقويت مى شود، عاطفه در مركز قرار مى گيرد و به طور خلاصه با يك شهر نرم سروكار داريم.
در ادامه سمينار شهر مجازى، دكتر محمد عشقى، مدير مركز فناورى اطلاعات دانشگاه شهيد بهشتى به موضوع «ساختمان هاى هوشمند در شهر مجازى» پرداخت.
به باور دكتر عشقى، نامگذارى شهر مجازى بر اين فضاى تازه متولد شده اشتباه است، چرا كه فضايى است كاملاً واقعى اما الكترونيكى.
دكتر عشقى در ادامه گفت: اين فضا در واقع علايم و سيگنال هايى از همان دنياى معمول ما است و هر آنچه كه بتواند به سيگنال هاى الكترونيكى تبديل شود مى تواند در اين فضا حضور يابد.
عشقى دنياى واقعى را محل تردد اجسام دانست و دنياى الكترونيكى سايبر را محل زندگى روح انسان و گفت: در اين فضا است كه جسم خسته انسان از زندگى روزمره آرام مى نشيند و روح پرتلاطم و فراموش شده او به تحرك و تكاپو مى پردازد.
عشقى در پايان گفت: از آنجا كه در اين شهر به جاى جسم، آگاهى حركت مى كند، شهر الكترونيك، شهرى هوشمند و انديشمند است و حصار هاى آن را آستانه تخيل ما تعيين مى كند.در ادامه مراسم كه بعدازظهر ادامه يافت، دكتر پور صفوى با موضوع «نقش بخش خصوصى در ايجاد و شكل گيرى شهر مجازى» و دكتر على اصغر سعيدى با عنوان «موقعيت اقتصادى مجازى در عرصه گسترش فناورى اطلاعات» به سخنرانى پرداختند.
